DERLEYEN: BAKİ ÖZ
ALEVİLİKLE İLE İLGİLİ OSMANLI BELGELERİ
·OSMANLI
FERMANLAR
• BERATLAR
• FETVALAR
• MEKTUPLAR
• VAKIFNAMELER
• MAHKEME TUTANAKLARI KAYITLARI
• VAKANAMELERDEN PARÇALAR
can
-39
Adil Ali ATALAY Vaktidolu
Molla Fenari Sok. No: 16
Tel: (0212) 528 36 09
Tel/Faks: (0212) 528 36 10
Web www.canyayinlari.com.tr
Birinci
Üçüncü
·,
•
. Ekim 1995
1996
Mart 1997
ISBN 97!:; - 7812 - 30 - 7
•
KAYHAN MATBAACILIK
(0.212) 576 01 36
••
Cilt:
YALÇIN
Tel: (0.212) 544 50 73
·Belge
Belgelerin
Sayfa
No. No.
FERMANLAR ·BERATLAR:
'
1 Deli Sultan'a Musa Çelebi"nin arazi
ternlikiyle ilgili ................................................. · '25
2 Kanuni Sultan seferine
ken Beylerbeyi Ayas
tümünün öldürülmesini
ne .... '. ............. : .............. : .... 25
3 Seydi Gazi ortadan
buyruk ........................................................................ 27
4 Karasi ve Biga softa-
!arla birlikte ve bu
buyruk··································:·············· 28
5 Mevlana Cercen ile Mevlana Hayreddin'in Istanbul'a
getirilmesine ......... : ............................. 29
6 Malkara'dan softa
. isteyen ...................................... 29
7 Bayramlarda kös ve nakkare çalarak
bu
buyruk; ........................... : ..................... : ... , .......... , ...... 30
8 Merzifon'daki
ilgili ................................... 31
9 Vama'da Baba Tekkesindeki de-
. . n b uy ruk
............. ;., ........ : ..................... 32
10 Yama ilçesinde zaviyesinde
dan Mehmet'in sözleri üzerine tay-
......................... 32
1 1 Kefilsiz ve olarak imaretlere girmelerinm buyruk ........................ 33
12 müritlerinden birinin yola ................................ :. 33
13 Vama'da zaviyesindeki
buyruk ............................................ 34
14. Silivri'deki önlenmesi ve
................................. : .. 34
5
15 olmadan saran Ali'nin babu buyruk ........... 36
16. Bolu ve softalrın karışl
buyruk ....................... 36
17 Denizli'de San Baba zaviyesindeki
Anadolu Beylerbeyi'ne ve Denizli buyruk ... 36
18 zaviyeye tapu verilmesine buyruk ............................................. 37
19 Ahyolu'ndaki izlenmesi ve eylemlere
tutuklanarak isteyen buyruk ........................................................... : ..... 38
20 Beypa_zan'nda.
ve küfür eden bir Yörük'ün
isteyen ............................................ 39
21 Ahyolu cezalanisteyen ........................ 40
22 Ahmet Yesevi Zengi'nin hacca
ve rahat ettirilmesiyle ilgili buyruk ..................................... : ............................ 41
23 basve önlenmesini isteyen .. 41
24 Bolu' da softa
ve ilgili
buyruk ........................................................................ 42
25 Kanuni Türkiye
para isteyen Iran reddedilmesiyle ilgili buyruk .................................... : ......... 43
26 ait mallara ve el
buyruk ........................... ; ................................. 43
27 Bozok'ta cuma ve hutbe dinlemek istemeyenlerin buyruk ...... 44
28 Bir süre önce
ilgili buyruk .................................................. 45·
29 Hami teli 'nde softa ölümle
ilgili buyruk ....................................... 45
30 Amasya'da Süleyman Fakih'in ortadan
la ilgili buyruk ............................................................ 46
31 durumunun denetlenmesi ve buyruk ............. 46
32 Amasya yöresindeki "mülhid" olarak suçlanan Ale- ·
6
vilerin gelinmesiyle ilgili .... : ...... 47
33 Gelibolu'daki tekkenin denetlenmesiyle ilgili buyruk 49
34 Merzifon'da olarak nitelenen Alevilerin cebuyruk ............................ '..: .. 49
35 Amasya ve Merzifon'daki
buyruk ................ 50
36 Kastamonu ve cezalanbuyruk ..... : .................. _. ................. 51
.37 Hz .. Ali ile. Hz. Hüseyin'in Türbelerinde Iran'dan gelen ve Üzerlerinde ad olan
yerlerine Anadolu
buyruk ........................................................................ 51
38 Rum eyaletinde Mehdi· söyleyen
öldürülrn_esine buyruk ..................................... 52
39 Manisa'da bir sahte seyyidin bekar yoluyla
cinleri bunun ölümle
isteyen ...................... , ..................... 52
40 Niksar'daki buyruk .............................................................................. 53
41 Sahte seyyidlerin
buyruk ........................................................................ 53
42 · Filibe "Hurufi" mezhebinden
buyruk 54
43 Seyyid Gazi Zaviyesi'ne ve müridlerine buyruk ............. , ................................................................ 55
44 Burgaz'da Hamza "d.insiz"e müridlerin cebuyruk ........................ , ... , .. : .. 57"
45 Anadolu'da ayaklanan yöneten
din'in buyruk .......................... 58
146 · Amasya'daki
buyruk ........................................................ : ............... 58
47 kitaplara el
buyruk·············'···················.-··········'··························· . 59
48 Rafizilerin (Alevilerin) suçlanarak öldürülmeleriyle
ilgili buyruk ............................................................... 60
49 Alevilerin suçlama-
!arla öldürülmelerine buyruk ........................... 60
50 Nevrekop'ta Hz. Muhammed uygunsuz söz
söyleyen Küçük Mehmet'in öldürülmesine
buyruk .. ., .. : ....................................... :························· 61
7
51
52
olan Alevilerin bir bahaneyle
melerine buyruk ............................................. .
Filibe'deki "Hurufi" mezhebinden cezalanbuyruk ..................•.....................
61
62
53 Elbistan'da bir öldürülmesine buy-
54
55
56
57
ruk ........................ ,. .................................................... .
- Alevilerin. öldürülmeleri ve
sürülme)erine buyruk ..... : .............. : .. .
Malatya'da ortaya .sadaka gönderenlerin buyruk ....
ili. Kürt beylerini "dinsiz
olarak Safevilere Alevi -
buyuran ....... : ....... .
· Anadolu 'da ayaklanan yola getirilmesi için
buyruk ........................................................... .
Iran'la bulunan Rafizilerin cebuyruk ......................... .
63
63
64
64
65
68
59 ·
kin buyruk ............... ····································-·········· ... . 69
60
. 61
62
63
64
65
66
67
68
8
San Baba zaviyesi ve cezalanbuyruk .................................. : .... ,
III. Murat lran'.a sefere "dinsiz
olarak bu devletin üzerine 36 Kürt
beyini de birlikte
Kürt beylerin« ..... .
;\levilerin vergilerini Iran'a ödemelerinin
ni isteyen .. ,., ................... : ....... : ....... .
Bedreddinilerin vergilerini Iran'a ödemelerinin önlemnesini isteyen .................. , ........ .
Deli arazisinin olarak
masiyla ilgili hüküm ................................................ :.
III.
Hüseyin'i alarak, yerine Mürselli Abdüllatifi ilgili
soyunun elindeki
ve sahip olanlar
giderilmesi ............. , ...................... .
Seyyid Sunullah Çelebi'nin Veli
70
71
73
73
74
74
75
getirilmesi için III. Selim'in berat 76
Seyyid Sunullah Çelebi'nin Veli
getirilmesi için il. Mahmut'un 'berat ............................... : ..................... ; .......................... 77
69 Seyyid Mehmet Hamdizade'nin Veli
getirilmesi için II. Malunut'un verdi- ..
78 berat ·································'····························'········ .
70 Karaöyük ve çevresindeki yerlerin DerII. Mahmut'un hükmü ............. , ................................... : .......... 79
71 · II. Mahınu' Hacı Veli yöneticileri Seyyid
Mehmet Hamdi ile Kalender Çelebizade Mustafa
Çelebi çıkan vakıf ilgili
.kiyi çözmek ve Seyyid Muhammed Hamdi'yi
görevlendirmek için . 81
72 Mürsel
Hamdullah Efendi'ye verilmesi
il. ...................... 84
73 Hl. Mustafa, 1. III. Selim ve II.
Mürselli
ilgili birbitlerine dayanarak
verdikleri sureti .............................................
74 Il. Mahmut'un 1826 tekke ve
!erini mal, arazi ve
. na el koymak ve idamla
için Naibine buyruk
bölgelere gönderilenlerden bir örnek) ............. : .......... ·87
75 /il. yeniçeriler ve ve-
........... : ............... 89
76 IL ortadan için vebuyruk göndererek görev-
·Jendirmesi .................................................... '. ............. 90
77 II., Mahmut'un kimi
ve gereken verilmesini iste-
.............................................. , ....... , .................... 91
78 II. Veli yönetimini
ilkeleri üzerine
luyla Veliyüddin Efendi'yi
sunda .... ., ...................................................... : .... 92
79 II. ve
daha yolunda
buyruk ................................ ...................... : ................. 94
9
80 olan Karaöyük'ün gelirine el Seyyid Feyzullah
bu
Il. Mahmut'un gönferman .......................................................... 95
81 Çelebi Feyzullah Efendi 'ye verilmesi Abdüla-
;;iz'in ····························'""········........................ 96
82 Veli olarak atanan
ri, hatta
üzerine Esseyid Ahmet Feyzullah Efendi'ye uyan .................................... 97
83 Veli
la atanan Hasan ve Türabi gö-
nedeniyle Kurulu'nca (Meclis'i
için Çelebi Feyzullah Efendi'ye
kurul karan .. ... .. ... .. .. .......... .. ..... ..... ... . ..... .. ........ .. .. ..... 98
· 84 II. Abdülhamid'in Veli
Ahmet Cemalettin Efendi'ye
da ...................................... 99
FETVALAR:
85 Yavuz Sultan Alevi yapabihnek için .
Müftü fetva .................................... 103
86 Kemal'in Yavuz Selim'in Alevi
veren .............................................. 104
87 Ebussuud Karamanli ver-
............................................................... 106
88 Ebussuud Mansur'le ilgili 109
89 Ebussuud Kuran'a kutsal kifetva........................................................................... 109
90 Ebussuud Müslümanlara sövmeye ceza
.............................. :....... 109
91 Ebussuud Bedrettin ve
lerle ilgili ....................... , .......................... ,..... 11 O
92 Ebussuud Peygambere, Kuran'a ve Isla-
10
mm olanlara ölüm . 111
93 Ebussuud Efendi'nin Melami lsmail
ve raks, (semah)a .................................. 112
'94 Ebussuud Efendi'nin Yunus Emre ve beyitlerine .
kin ................................................................. 114
95 Ebussuud .Efendi'nin Ramazan orucu
öldürülmesini gerekli gören .... 116
96 Ebussuud Efendi'nin uymayan seyyidlerin öldürülmesini gerekli gören ........ ,...................... 116
97 .Ebussuud Efendi'nin Sünni tekke oln\.ayanla-
116
98 Ebussuud Efendi'nin Alevi
ölümle isteyen .................. 117
99 Hoca Ali'nin Bedreddin ve Bedreddiniler için
fetva .............................................................. ,. 120
100 II. Mah-
öldürülmesi için
dan fetva·············'················;........................... 121
101
102
103
•
104
105
106
107
LAYIHALAR,RAPORLAR
Kulu'nun çevreye dile getiren
rapor ................................. : ................................... .
sini ele alan raporu .................................................... .
Antalya'daki durumunu
anlatan raporu ............ : .................... ;.: ......... : .......... _ .... .
Kulu ilgili saraya
rapor ... , .................................•......................
Kulu rapor
Kulu'nun Divan'a sunulan rapor ..................... : .......................................... .
Antalya Sultan Korkut'a raporda müritlerinin Kulu'ya ........................ .
108 çevrelerin durumu-
. na kin rapor ........................................................... .
109 Kulu saraya
110
rapor ........................................................ ·
Yavuz Sultan Selim'in
de taç ve ayak-
125
125
126
126
127
127
128
128
128
11
111
112
113
114
115
116.
117
118
119
120
121
122
123
12
lamnas!yla ilgili rapor................................................ ·129
Bitlisi'nin Mart 1515'lerde SaAmasya' da bulunan 1. Selim'e Safevi.
ve Kürt beyliklerinin durumunu bildiren raporu ················································ 130
Molla Bitlisi'nin 1516'da 1. Selim'e göne
ve Azerbaycan'daki
Türk, Safevi ve Devleti
bildiren rapo_ru ................... :: 135
Bali Efendi'nin Bedreddin ve Bedreniler Kanuni rapor....... 140
XVII. y. Aziz Hüdayi Efendi'nin Ale.vileri için rapor........ 141
XVII. y. Mahmut Hüdayi Efendi'nin Bedreddini ve Alevi ilgili sunrapor ......................................................... :........ 141
için Safevilerin egemenliolmak isteinediklerinden
öldürerek geçen Hakkarililer
veziriazam Mehmet
IV .. Murat'a rapor .................................... !.... 142
II. Alevileri su,nulan bif
rapor ..... : ............................................... :..................... 143
Ankara ve Yozgat Alevileri II. Abdülhamit'e sunulan rapor..................................................... 147
II. üzerine Ankara valisi Mehmet" Memduh Bey'in Anadolu Alevileriyle ilgili parapor............................................. 148
ve için
dönemin il. yapacarapor ................. , ...... ,. ... , 149
MEKTUPLAR:
hükü)lldarl Yavuz
Sultan Selim'in Safevi gönmektuplar (I) Mektup ...................... .': ........... ,
II. Mektup ............. : ................................................... .
III. Mektup .................... ' ... : ........................................ .
Kürt beylerinden Bitlis IV. (1504 -
· 153
156
158
125
126
127.
128
129
130
131
132
133
134
135'
136.
137
önce Safevi Devleti
Ismail'in ve durumu
da Mehmet gizli olarak t.ahminen
15 !3-l 4'lerde birinci mektup .................. .
Mehmet
If1.ektup ............... ,..: ........ : ................................. .
Molla ldrisi Bitlisi'n\n 1517'1erde Anadolu'nun
durumu ve dosonuçlar !. Selim'e
mektup ........................................ : ............ : ............ : ... .
beyleri Safevilefle arasürekli yan i!Q devletin
lerine yol Kanuni'nin Hakkari Beyi Zeynel Bey'den Iran'a kaçan ve onlarla birlikte hareket
eden :ortadan isteyen mektubu ..
VA.KI.FNAMELER, M;\HKEME KARARLARI,
.· MUHIMME DEFTERi KAYITLARI:
Abdal Musa zaviyesinin ..... .
Samit Dede zaviyesi arazisinde vergisinin verilmesi
ocak kullanabileceklerine
kin izin ............................................................. .
Seyyid Mahmut'a verilen da
II. Mehmet'in izni dafr ka-
......................... · ...... : ........................................... :.:
Alemdar yöresinin Ömer Seydi zaviyesine verilmesi
............................... : ............ ., .............. .
Aksu'daki 'Samit Dede'nin arazinin vergiden konusunda iL buy-
........................................................................... .
Abdal Ekinli zaviyesinin gelirleri .... .
Seyyid Mahmut zaviyesinin yoluyla Ti-.
mar yoluyla I.
159
159
160
161
165
165
165
166
166'
167
Selim'in ....................................................... 167 ·
Saltuk zaviyesi arazisinin Gani
timar olarak verilmesine ... :...................... 167
Türkmen zaviyesi arazisinin soya
sadaka olarak verilmesine ............. : .... ,... 168
Genç' zaviyesinin bu olarak .
13
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
14
verilmesi ............................................ 168
Elvan zaviyesi yeniden bu verilmesiyle ilgili .................................................. 168
Baba bu verilmesiyle ilgili
...................................................................... :.... 169
ait bu
olarak verilmesine .................................. 169
Mehmet'in Dede zaviyesinde otur-·
izni ................ 170
Abdal zaviyesindeki Dede Bali
vergiden :............. 170
zaviysine ait olan yerler ve vergiden ............ ................. 1 70
Deli ...... 171
Selçuk Hatun ...... ............... ...... 173
Kilise yerle-
. ... .. .. ... . .... .. . . ... .. ....... .. . . 174
Baba ve San Baba zaviyeleri ve San
zaviyesinde köl>;enli
rin de 174
. Musa Baba zaviyesi 175
Güzel Abdal'a zaviyesinin olarak kay-
....................... c .••••••••••••••••••••••••••• :........................... 175
ve Elvan Seydi zaviyeleri ve
175
Y'.11<3;11 Baba tekkesini
gune .................................. :..................... 176
Kiın dervişl zaviyelerin olarak verilmesine
................................................................ 177
Mescitli Tabducak zaviyenin
Mehmet'e vakif olarak ......... 178
Abdal zaviyesi ve 178
Girit'teki Horasani\ Kandiye Mahkemesince belgesi ....................................... 178
Karaöyük ve çevresinin Dergaln
....................................... 179
Karaöyük ve çevresinin
yetkili makamlardan
'\<:ararlar .................................. , ..................................... · . 181
- Baba veya Karadutlu
ile ilgili vakfiye ..................... :,.................... 182.
159 ve
arazilerinin Çelebi Ahmet Cemalettin Efendi ve soyuna ait mahkeme karan .............. 184
160 arazilerinin Çelebiler ailesine ait '1air mahkeme karan ................... 190
161 ilgili Bakan'
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
!ar Kurulu, Maliye ve kararlan ... 195
VAKANAMELERDEN PARÇALAR:
Devleti'nin tarikatlar ve
·özellikle rolü ............ : ................. .
Orhan Bey döneminde ..
Orhan Bey döneminde ... .
Orhan Bey dönenunde ... .
Abdal Musa ............................................... .
Veli ... ; .................................... .
Timur'un Halep'te din bilginlerini Ali - Muaviye ola-
. üzerine ............ ,, ................................ .
Timur'un Ibni
Timur'un Halep'te din bilginlerini Ali.- Muaviye olasorgulayarak ölçmeye
.................................................................... .
Timur, Emevi için Halep ve
.......................................................................... .
Timur, Emeyj Halep
ve ve Y ezid'in tutumu .. .
Timur'un Yezid'in tutumu ................. .
Timur'un Emevilere ve Yezid'in
209
211
212
212
214
214
. 215
217
217
218
219
220
dan öç .. .... .. ... ... .. . ........ ... ......... ... .. ...... ... ... .. ..... 220
Bedreddin ............... :................................. 221
Bedreddin ................. :............................... 222
Bedreddin .................................................. , 224
Bedreddin ............ , ............... :.................... 225
Bedreddin ........................................ :........ 227
Bedreddin ve
............................................................. .
Fatih Sultan günlerden "Hüseyn Ma-
232
15
.,, · - "N " 1i1 ve evruz u ......................... .
182 ismail'in ortaya Alevi -
ve II. Alevileri Rumeli'ne sünnesi ........... .
183 Vakanivüs 'Hoca Sadettin Efendi'den Alevi -
ilgili parçalar .............................. :.
184·- Kulu .................................. • ............. : ............ .
185 Kulu ......................................... , ... , ............. .
186 Kulu ........................................................... .
l 87 Kulu .......................................................... ..
188 Kulu ........................................................... .
189 Nur Ali Halife .................................................. .
190 Nur Ali Halife ............................. : .................... .
191 Nu·r Ali Halife (Nurettin) ve
asker ......................................................... .
192 Yavuz Sultan öncesi ve
Alevi ..................................................... , ......... .
193 y Selim, Alevileri önceden belirleyip, tümünü
oldurtuyor .......................................................... ·'······
194 Yavuz'nn Alevilerin ve "defterle-
..... , ....................................................... .
195 Yavuz'un öncesi Alevi tesbiti ve
....... : ......... :-; ......................................................... .
196 Y avnz'un öncesi {\levi tesbiti ve
............................. ,. .............................................. .
197 Yavuz Selim 'in öncesi ... .
198 ;:(avuz Alevi Bitlisli
Molla idris yoluyla Kürt ve
Kürt sokuyor ..... .
199 Yavuz Selim Alevi - mal ve mülklerini
devlet ve - Kürtlere
yor ............................................................................. .
200 Bozoklu Celal .... , .............................................. .
201 Bozoklu Celal ................................................... .
202 Bozoklu Celal .................................................. ..
203 Bozoklu Celal ................................................... .
204 Süleyman dönenri Alevi{I'ürkmen ayaklan-
(Süklün Koca, Baba Zünnun, Domuz
Beyce, Veli Halife Çelebi, ve Seydi
. ······································'·······························
16
234
235
236
237
244
247
248
249
'251
253
254
254
255
256
257
257
258
259
265
266
267
267'
268
270
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
Kanuni Süleyman dönemi Alevi (Baba Zünnun, .Kalender Çelebi, Seyyid Bey,
................................................ ,...................... 278
Kanuni Süleyman dönemi Alevi - Türkmen
malan......................................................................... 282
Kanuni Süleyman dönemi Alevi - Türkmen ayaklan-
....... :................................................................. 285
Kanuni Süleyman ve iran'a
güdüyor ............................... : ............... ,... 287
Seyyidlik yapabilmek için sahte soykütükleri düzen-
... , ..... :.............................................. 288
Düzmece seyyidlerin ..... 288
gezginlerin kaleminde
ve din ........................................................... 298
Düzmece ........ ........................ ,..... 295
Kuyucu Murat Anadolu'da
............................... 295
Yeniçerilik ve onunla birlikte
için iL Mahmut, bürokrasisi, ulema ve
ortakça karar verip birlikte .
yorlar. Büyük bir ................... 296
XIX. y. tarihçi, hukukçu ve devlet
det Nihilizm, Sosyalizm ve
Komünizm'yle, Mazdekilik ve
bir tutarak ve 300
17
ÖNSÖZ
Alevi - yeni yeni - inceleme konusu
· edildi. Uzun zaman söylencelere Söylenceler denizinde Alevi - gelgünümüzde. Alevi - söylenceler,
rivayetler, destanler ve mistik kabuktan kurtarbilimsel, bir temele yolu; sürecini,
kültürünü; ve belgeler temeline
Biz de bu bunu yapmaya Alevi -
. ilkle ilgili tüm belgeleri ( vesikalabelli bir sistem çerçevesinde .
.
Alevi - verilen ve beve ulema yetkililerin saraya sundukrapor ve lahiyalar, mahkeme kararlan ve
sicilleri, Devleti'yle Safeviler gidip - gelen
. mektuplar, kimi yetkililerin olaylarla ilgili mektuplan,
tarihi boyunca vakanamelerden özellikle Alevi -
ilgilendiren bölümler derlememizde yer ·
Belge ve en çok
çekeri·z. Bu belgelere: ve
için yüzlerce kaynak el bulundurulur,
ve Bu biz bir ölçüde ortadan kalAlevi - ilgili sonucu bulunabilen ve tüm belgeleri bir araya getirdik.
okwnak ve
Alevi - ilgili belgeleri ve kaynaklar yalbunlar ve bu kadar Bunlar bizini ve derleyebildiklerimiz. Yani bu alanda varo-
19
lan belgelerin bir bölümü bunlar. belgelerin buve olaya derinlik kaBu da ve genç
saca yeni bekliyor. Her türlü
ön ve destek bilgilerle genç bu
temel bekliyoruz. ve bulabelgelerle .özelinde Alevi - genelinde insanbüyük
biraraya belgeler birçok alandaki Bu belgelerde tarih, toplumbilim, et-
·nikbilim1, halkbilim ve dinbilimle ilgili oldukça önemli bilgiler
. var. bu belgeler tarihçiler, sosyologlar (toplumbilimci), et"
nologlar, teologlar halkbilimciler ve hukuk tarihçileri
için birer bilgi Bu bilim birçok
· yin temelini bu belgelerde
Belgeler, özellikle Alevilik -
, önem Fakat yinelemek gerekir. Alevilik - ilgili belgelerin hepsi bu' kadar
girilmesi durumunda böyle bitkaç cilt dolusu yenileri
bulunabilecektir. Bizimkisi bi.r ön oldu. Alevilik -
ilgi olarak seçen hepsinin görevi bir
yerde girmek ve yeni yeni belgeler
Belgelerin dilini gunümüz Türkçesine çevirerek
duruma getirdik. Bu bir zorunluluktu. yeni es.ki dili
bilmiyor. Bu dilden oldukça olarak.
haliyle bir belge okura vermemektedir. Dili günümüz
Türkçesine belgelerin ciaha anoldu. •Belge, bu durumuyla bilgi ve bilincine daha hizmet edebilir duruma oldu. belgelerin resmi
ve hukuksal nedeniyle yeni dile aktarmada tam ve
anlam bulamama .. Bu nedenle kez anlamla yetinmek rorunda Okurumuz bizi
20
Belgelerde bir de Belgeler,
Devleii'nin ve bürokrasi - bilim - din Alevi -
komplocu, yok edici,
ve bu
tür çevrelerce bir ele bu suç-·
ve bir tutum olarak dile ortak bir
bu kam toplumun ortak bilincine
Sürekli olarak Alevi ve
olarak bir Cem töreni "fiskü-
fücur" olarak toplumun kesimi
Alevi - boyu
1 bir komployla Bu belgelerde, bu ve
tutumun birçok görülecektir.
Bu oldukça olabilecek Can
lan ve sözünü vererek
bizi cesaretlendirdi ve özendirdi. Bu tutumu nedeniyle Sn. Adil
Ali Atalay borç bilirim.
Alevi - tarihini, ve toplumsal bu tür temel yeni.
sürdürülmesi
. Baki Öz
- 1995
21
FERMANLAR
• BERATLAR
BELGE: 1
Deli Musa arazi
temlikiyle ilgili (*)
Bu hükmü odur ki Deli'nin köyünü önceki beyler ve müsellem asker arazisi) Öyle olsa ben dahi eline hümayun verdim ki bugünden itibaren ve müsellem olan, · naib, hacib . ve
varan sekban, yolcu hiçbir biçimde kimse da zahmet vermeye.
Sahradan, harçtan, avaidden, ve vergilerden ola. Her kim bu hükümden tecavüz ederse
Hüdavendigar ve bizim suçlu ve günahkar ola-
. Bildim bilmedim demeyeler. Bu
güven Fi evail-i Muharrem ül haram hamse
ve'! semane mie. Hurrire fi mevzi'im Edime El Mahruse 815-
m.1412).
BELGE:2
Kanuni Sultan Süleyman'm seferine
karken Beylerbeyi Ayas
tümünün öldürülmesini ferman: . . . .
Bu biline ki, bana gönderip
ordusundan gelen haberini
ve mektuplarla tutulan yedi hallerini, birinin tilkririni
ve Beydili taifesinden olan birine dair
mühürlü mektubu Halep Beylerbeyinden Mehmet ve Ali
beyleri Öncüleri teslim eyledim
diye cevap. Halep Beylerbeyine mektup gönderip ait haberler· gibi
güzellikle ele getirip tedarikleri götürülerek gelmele-
(') Deli Sultan veya Seyyid· Ali Sultan Horasan erlerindendir. 1310-1402
Balkanlarda B8lkanlar, Trakya ve
Anadolu'da .birçok ve Deli Sultan'a
25
rine karar Bunlann gelip memleket halkalelere ve ve zahlrelerini tedariklerini görmek gerektir. Bilinen dinsizin Ahlat'da bayram ediyor diye
haber verdiklerini Her ne yle
Yüzün ak olsun. yi-
çabuk iyi ki, o da
büyük o tarafta gazaya giden vezi r'i-azani. Rüstem ve Yeniçeri ve
cebehane-i amirenin top ve. darbezenli bütün araçlave su gibi akan asker ve gazileriyle içinde
muz hareket Ben de
büyük bir askeri birlikle o yöreye Bütün,
Beylerbeyi askerleriyle o tarafta ve bekler haldedirler. lütfu inayetiyle ·islam askerleri muzaffer,
d.insizler ise ve Hükm-ü
ait kalelerin dikkatli ve
Defalarca ferman. gibi silah, cephane ve
bir halde dikkat edesin. içindy olher an Vezir'i-azam o yöne haberlerini eksik Gayret ve elden kahdinsiz hareketlerine önleyici
tedbirleri almakta etmeyesin. Din ve
bulunan daime çogözönüne alarak devlet hlzmetlerinde ona göre
lekesi olanlar hapis ile yetinilmemeli, bu gibiler isabetli tedbirlerle elde edilecek habis ortadan
duyanlara gecikmeden
sat ve mecal vermeyesin. Hizo hakimi Bahaeddin Erzurum Beylerbeyinin Onun gereken derbendleri muhafaza edip
haramilerinin memlekete zarar vermelerine imkan ve
vermemelerini buyurup emri ve
beylerine de dikkatli ve olsunlar.
Nezaret ve hükmünü Bitlis beyi üzerinden asla
26
O da gelinceye kadar Çabakçur Derbendi üzerinde
dikkatli olsun. eski emekdarlarla ve ocak erlerine de emirler ve haberler göndererek da durumda bulunmalanru. ve izleyecek.sin. Herbiri gecegündfü ve derbendleri gözetleme vazifelerini
olsunlar. Hizmeti ve görülenler ina-·
yetim boldur. Çennik Melik Ali azlonulup yeri Silvan Süheyl önceki
' emrin üzerine ama o diyarda hizmette gerekiyorsa gönderip zapteyleyesin.
bilesin, filemet-i itimat
95911551.) AÜ Emiri Tas. No. 333)
BELGE:3
Seydi Gazi ortadan
buyruk:
Bugünlerde mektupta, daha önce sizlere gönderilen onurlu buyruklanmdan söz ederek ve Seydi
Gazi ilçelerinden kimi Seydi Gazi ve
lann da güvenilir
Kütahya'ya gönderilip hapse ve sonuçtan
bizim haberli aynca söz iki
, birinin yinni, birininse inançladönüp Sünni evlenip çoluk
hiçbir suçla buna yöre ettiklerini" buyurdum ki ilk gibi
bunlar gibi ve ruhsat venneyesin. 23
Ramazan966
(30Haziran 1..558 Kanuni.Sultan Süleyman dönemi)
27
BELGE:4
Karasi ve Biga Sancaklannda ·
Zarla birlikte ve bu ·
na buyruk:
. Biga Beyine ve Edremit hüküm ki: .
Mektup gönderip Karesi ve Biga mevcut olan
fesat ve kötülük sahibi kimseler ele geçirilip, gelinmek ve gözden yataldannda ve
yerde ve (idam edilmeleri) için
gelen Y,üce emir bizzat gelinip, daha önce
EdremH Mevlana Kemal'in üzere softa olup
tüm fesat sahiplerine olan, Yürü-
ğe, adıgeçen kasabadan Ahmet F.akih zengin
bundan önce Rumeli
gidip, aydan sonra gelip bir iki ay
yinni kadar geçen Ahmet Fakih'in evinde
zamanda yinnibin kadar Ahmet
Fakih'e bir suret ile verdikleri Müslümanlar görülüp,
onlarla birlikte
gidip, tekrar fesat ve\ kötülük üzre olup, yollar kesip ve evler baadam öldürüp, ettiklerinden, Ahmet Fakih yave ve öteki bulteklif olunup ele geçinne iken mübarek sefer ferman.olunmakla, harekefedip, geçen Fakih güvenilir
kefillere verilip, üstlenip, argeçenler göre
haldanndan gelinmesi buyurdum ki:
bu hususa toprak gibi
dikkatli olup, her ne yolla olursa olsun ele geçirip, zamanda
hak iddla edenleri hak üzere denetleyip, üzerlerine
sabit qlan sahiplerine sonra, Bu konuda emri ne ise yerine getirip, fesat ve kötülükleri görülenlerin göre mahallinde gelip, fitne ve o yöreleri güvenli
9 H. 966 getiren Mustafa'ya verildi.) (M. 1558)
28
BELGE: 5,
Mevlana Cercen. ile Mevlana Hayreddin'in
a getirilmesine ·
"Vezir Ferhat hüküm (karar,
Halen. Amasya müftüsü Mevlilna Cercan ile orada viiiz olan
Hayreddin, kutlu gelmek üzre olup, mesken buyurdum ki: --
hükmün geldikte; geçen kimselere,
için bir mesken ki) geldiklerinde ile gönderilip, gidip .teslim yerde kondurup;. emrim
kinise ile · · · · · ' ·
966 (M. TSS/l) dhrnhim rnum'n UPri/,/i 1
BELGE :.6
Malka;a'da. softa
isteyen
Malkara hüküm ki:
Mektup gönderip, kadar softa bir araya gelip,
fesad üzre senin dahi kasabada yolUI\u kesip üç neferini: ele geçirip geldin ve Kugri
ve yönüne amma geride de olup tekrar
geri dönerlerse, şehir halkı o)i:nadan
gelmekten · ·
bu konuda, gelip ele geçinnek için
daha önce beyi olart, o taraflarda koruma gö-
revlisi olan (Tann dilim etsin) yüce hükmüm gönBuyurdum ki:
Emrim sen de olup, geçen o gibi olanlar, tekrar geri dönüp bozgunculuk etmek istediklerinde.
(ister o kasaba isterse il olsun) ve de
ve yasa ile gelmek konusunda bir dakika bile geçinneyesin. ki:
29
Sözü edilen bozguncular gelip saonlardan ölümünden kimse sorumlu olma.z. Ona göre halka tenbih edip ve de ele ·
geçinneleri konusunda çaba gösteresin. Bu bahane ile kendi hallerinde olanlara için
ile bir araya gelenlerin gelesin.
4 Zilkade 966 (M. 1558) verildi. Bu da
·
BELGE:7
Bayramlarda kös ve nakkare çalarak dolUJjan
bu buy·
ruk:
Edime hüküm ki:
· günlerde, kutlu saltanat günlerinde Hz.
icra ve hÜkümlere tek emelim olmakla, çok topraklara sahip ülkemde valiler
ve hfil<imleri tayin etmekten dahi yüce
(bölgeler ve ve) olan kötü ve hareketleri .
yasaklamak ve defetmektir. O halde bundan önce ülkemde kutlanan bayramlarda kimseler olan ve ·
oyunlarla olup, bu yÜzdan birçok uygunsuz ve gü-
nah bu bayramlarda
diye emir verilip, o yasak edilip ve defedilip
ve tekrar tekrar resmi Hfilen,
görev! yerde, önceki baY,rarnlarda günahkarlar
li ve emre önceki.üslub üzre davul ve nakkare
ve zurnalar birçok ve yasak
bundan ortadan bid'atlerden (*) günlerin- .
de tfilfesi dahi davul ve nakkare ve def
dümbelek ile gezip, hfilcimlerine bu
tür hareketlerin gerekir iken, izin verilip, imdi, bunun gibi kötü eylem-
(*) Bid'at: Sonradan ortaya adet.
30
!er; bundan önce iken, bu kez izin verilip,
sebep nedir bundan sonra yasaklanmak buyurdum ki:
hükmüm elinizi buldukta, bundan sonra_bayramlarda1
bulunan kimselere davul-ve nakkare
ve
günlerinde de ve zamanlarda
. taifesinin bu gezdirmeyip yasaklayarak
bu yasğ uymanlrı; ile bu
yüce emrimin suretini orada düzenlenen sicile kaydedip. bugün
· .ve bugünden sonra yüce ve §t1riata
. 1
gelen kimselere göz 19.Zilkade 996 (M.1558)
BELGE:8
Softalann Merzifon'daki
ilgili -· 1
Silistre beyi olup, Amasya olan Sinan hüküm ki: ·
Hfilen Merzifon mektup gönderip, Rum vilayetinde
(*) softalar tiüfesi her bölük ve elli kadar
olup, aletleri ve tüfek ile kasabadan kasabaya fitne
ve fesat üzre ·
·sözü edilen
den, buyurdum ki: · .
elinize bu konuda dikkatli her
ne yolla mümkün ise ele geçirip ve _de
fesat ve kötülükleri meydana gelesin ki,
ibret ola.'Bu konu, gayretle ve ve
son derece dikkat isteyen bir gibi
ele geçirmek konusunda bir dakika bile kaybenneyesin.
25 Zilkade 966 (M. 1558). . .
'
(*).Rum eyaleti: Sivas Amasya, Çorum, Bozok (Yozgat),
Canik ve Arapk_ir k3psar.
BELGE: 9 ..
Baba(*)
'denetimine buyruk: · ·
V ama . . . . . . . .
B.ugünlerde zaim (en büyük olan araziyi
Me\nnet ile mektup Vama'ya Baba
' ' '
Tekkesinde oturan· (denetimi) tekkeye
olan. nice ve serhat beylerinin tekkeye hizmet için ye bunlann da tekkenin
lar bahçeler diktiklerini, gel gelelim, tekkede oturan bungelen leventlere ve ahaliye
lerinden Mevvac Ali diye birininse tüm yaonu ancak
birkaç gün· sonra Peniana birkaç "tekkenin
knl diyerek tekke
ve ·gürültü. buyurdum.···
ki, geçenleri güvenilir gönderesin.
-.Rebiülevve/ 967 (Aralrk 1559 Kanuni Sultan Süleyman dö-
nemi) , ' .
BELGE: 10
· Vama ilçesinde zaviyesinde tay-
. sözleri taybuyruk: -
Yama
· ilçesi naibinin ile sunulan suç duyu-
.-, "senin ilçende Kaliagra kalesinde San zaSultan y, Otman yol yerine 1495'lerde kutup olarak
yörede .. ÖWlllkle Bulgaristan ve
ya'da ve o yörelerde
(**) XIII. y. ve özellikle B8lkanlafda· Alevi
dedesi ve ·Balkanlarda ve Anadolu'da "Saltukname" denilen ·
32
viyesinde Mehmet bir ve dinine kimi
Bundan önce korunan ülkemde heryere gönderip böyle sözler söyleyenlerin bu zaviyelerde hemen .
' .o ·zaviyeye gi(lip bu O zaviyede ,oturanlar
kimselerdir bilesin.
geçen üzre sözler söyle'-
mudur? Ne kiJ:!lSedir? Ondan geçen za-
. viyede bulunanlar bid'at ehli taifesi midir? Yoksa Ehli Ve'l-Cemaat (Sünni) olarak, kendi hallerinde midir? Nicedir, bildiresin. 967 (M. 1559) '
BELGE: 11
Kefilsiz ve olarak imaretlere girmelerinin buyruk:
ki:
Manisa kentinde, olsun) imaretiniri
mütevellisi, yüce mektup gönderip, geçen ilde bulunan etraftan ve 1evendlerin olup,
fesaddan ilI!aretlerin, kefilsiz
ve softalar,· geçen imarete için yüce
sadaka buyurula diye arzedip ki:
Emrim gelince, bu konuda dikkatli
üzre, geçen ve kefilsiz
gibi ve üstleyesin. bildiresin. 1 Rebiülev'vel 967 (M. 1559)
BELGE: 12
müritlerinden birinin
yola buyruk:
Üsküdar
, Bugünlerde müritlerinden birinin
ilçenin mahallelerini gezip, kimilerini yoldan
33
duydum. Bu ve yarele geçen ve
teslim edip gönderesin .
. 27 967 (25 Mart 15.59 Kanuni Sultan Süleydönemi)
BELGE: 13
Vama'da San zaviyesindeki
buyruk:
./
V ama Kadisma
(Aynca) zeameti kullanan ve mallara bakan buy-
. Bugünlerde ilçendeki kimi tekkelerde yolda bulunan
ve kötülük
duydum. Daha önce ülkemde Sünnet ve cemaat-.
tan olmayan, bida.t ve olan için buyrnklar O da geçerlidir. Buyurdum ki; bu konuya özellikle Sünni
ise adlanyla bildiresin. Daha önce için göresin. Ancak bu
de
10 Safer 967 Kanuni Sultan Süleyman dö-
. . .
BELGE: 14
Silivri'deki ve
buyruk: ··
Kavala ve Kavala hüküm ki:
mektup Allah Allah bir Seyyid Ali
(seyyid söyleyen) softalar ile Yusuf bin ve Ahmet bin Mansur ve bin Veli
34
softalar, ikindiden sonra olarak ve ile Silivri
Yahudi ve kiminin madeni
(veya ve takkesini ve kiminin ve kiminden
hamur isteyip ve Müslümanlara da uygunsuz sözler
.söylerken, yönelip, geçen kasaba meSarandluz gayri müslimi soyup, öldürmek istediklerinde, geçen gayri
feryad edince, etrafta bulunan (çiftçiler) ile
kasabadan dahi nice Müslümanlar ve gayri müslimler geldiklerinde geçen softalar ok ve çekip ge-
çen Veli Ali kulunu, ok ve
ile vurup öldürtip, sonra oklan ve nice ve
sonra gün batarken meclisine getirilip geçen maktülüh (öldürtilenin) efendisi olan ve geçen Veli "Kulwn Ali'yi, geçen softalar katletgeçen Yusuf ok ile vurulup ve Allah Allah b. Yusuf
vurdu. geçenlerden isteyesin" deyince, softalar "Ok, yay ve bizimdir, amma biz
kimseyi öldürmedik" dediklerinde, Müslümarlardan büyük bir ka-
. geçen Bunlar kimse-
- ' Jerdir. Ozellikle, geçen emir Allah Allah (adlı kiş) kaBir çok kez Yusuf ile ve
softalar ile etrafa vaktinde yine
. imarete gelip yönetirler k" diye ettiklerinde,
· bilgi istenip, daime fesat ve kötülük üzre arz
'
Allah Allah b. Seyyid Ali ve Yusuf b. Mahinnt ve
Mehmet b. .siyaset ceza, idam) edilmesiqi
emredip buyurdum k,i:
geçenleri siyaset ettirip, emrimin yerine getirildibildiresiniz.
9 Recep 976 (M, 1559) (Sipahi verildi)
35
BELGE: 15
olmadan sank saran Ali'nin babu buyruk:
Kayseri ve
Kayseri'de oturan Ali kimsenin buyruk alarak
ve böylece öbür üstünlük
gerçekten böyle bir nakiybii'l
bana bir daha
uymazsa
3 Saferi'! muzaffer 973 Sultan Selim il
dönemi)
BELGE: 16
Bolu ve Kastamonu'da softalann
önlenmesi buyf1lk:
Lala'ya hüküm ki:
Bolu'da ve Kastamonu'da softa taifesi ve bagurbet taifesi ki:
Bu hususta daime dikkatli olup, bu softa ve gurbet
tilifesinden her nerede bir meydan ·
vermeden, ele fesat ve kötülükleri ve olan- ·
lann ve ile gelinip, memleket ve vilayete
gurbet ve·softa taifesinden zararverdinnekten çok
25 973 (M. 1565) hazretlerinin
Piri'ye verildi.)
BELGE: 17
Denizli'de Baba zaviyesindeki ,
Anadolu Beylerbeyi' ne ve Denizli buyruk:
Anadolu Beylerbeyisine ve Denizli buyruk
günlerde yüce dilekçe verip Denizli'de San Baba
tekkesinde toplanan yol ve inanç içinde olup
36
gece ve gündüz saz ve söz ile edip Ömer ve
kimseler geldiklerinde "kötü (bednam) kimselerdir." içimize diyerek
ve ziyarete gelen de önce
de ettirerek iÇeri Kendileri ise sürekli namazdan uzak
olup "niye namaz "Bu veliye·
hizmet bu.nun yerim tutar,"
ve genellikle onlara mürid olup Ehl-i Sünnetlere sürekli etmekte. Bunlann görülmesi
buyuruyorum ki, ·
Bu onurlu
göndererek iyice denetlettiresin.
Bu alanda ve dinden dönenleri hapsettiresin... ·
· 23 975 - M. 1567 (il. Selim dönemi)
BELGE :,18
zaviyeye.tapu verilmesine buyruk:
hükünl ki:
Günün1üzde yönetimin bnlunan
yerde Mustafa eren, mesken ve ·
zaviye edinip dahi· kimseler gelip mekan tutmakla,
geçen yere köy denilip; o zamanda Kefe' ye dek olanlar
lerlni (vergilerini) netice ve zaviye tayin edinip, tapu
ler. geçen ölüp, Ahmet ve Ali tasarruf edip
istenmek lçin hükünl (buyruk)
buyurdum ki:
bizzat geçen yere gidesin; ne
miktar evdir, ne miktar (kaç gelenler ne miktar ve
ekilip biçilen yerleri ne miktar, ölen kendi yer ne
miktar, sonra çiftçilik ne miktar ve her
ne miktar ürün olup, bir maddesirii gizlemeyip,
deftere listesini ister isterse gelenden
37
ne miktar nesnedir ve ne miktar yerdir ve her ne kadar elde edilir bildiresin. ·
8 Safer 675 (M. 1567) hazretlerinin Mehmet'e verildi). · ·
BELGE: 19
'ndaki izlenmesi ve eylemlere
tutuklanarak isteyen
buyruk:
Ahyolu hüküm ki:
Mektup gönderip, Ahyolu ilçesinde Hatun ili
. r
yapan taifesi Bahçeli
Tur için peygamberdir diye
( ... ) Ehl-i Sülll1et ve Cemaat'den ibadet.üzre Müslümanlara
yere aç gezersiniz ve yere korsunuz_" deyip ve de
"Saman ve kepekten ibarettir: hayvan soyu ve
köpek yer. O okuyan da hayvan ve köpektir" diye
söverek, Müslüman "Yezitlerin kabirleridir" deyip: kendi ölüleri için ve benzeri
tam bir kafirlikle toplumu dinden
mak üzre olup, adi geçen bucak bunlara uyup, hakyere adam öldünneye ve almaya kendi halinde (olan zinciri (güçsüzlük) üzre olup
rinden gizli ve olarak davagibi gayreti
geçen Bahçeli ve ve (Biz
kafir idik, Müslüman olçluk) diye tövbe ettikleri için, kefile·
verilip, geçen Bahçeli ve
hassa _reislerinden kereste almaya gelen Hüsam Reis ile
gönderilmek üzre iken kaybolup, öte yaka gelip
bir kara halk suretinde
Ahmet kimsenin öldürülmesi için dururlar. O azve için dururlar. O ve
' .
38
üzre olanlar yüce yöneldiklerini arz eyle-
.
'
o kaybolanlar (kaçanlar)
denetlenip, bildirilen
emredip buyurdum ki; · · '
Buyruk bizzat dikkatli olup ve kane ofürsa olsun yataklanna ve ve
sa ile olanlara getirip,
hak üzre denetleyip göresin. gibi, bö.yle sabit .
hapsedip, sicil suretlerini yüce
S0nra·emrim ne gelirse. gibi uygulana.
15 Safer 675 (M. 1567) (Laz verildi)
BELGE: 20
. Beypazan'nda
ve küfür eden bir Yörük'ün iste,
yen '
geçene (Bursa beyine) hüküm ki:
Mektup gönderip, hükmün gelip, Kastamonu sanca- ·
softa taifesi bozgunculuktan uzak
Göresin, defeyleyesin emir geBeypazan ve Ankara semtlerine gidilip, incelendikte, sö-
zü edilen taifeden on nefer softa fesada
üzere iken, beyi haklanndan
dahi yere gidilmeyip
Hudavendigar. .ait olan yerde birinin hakgelinip ve bir nefer dahi getirilip ve
da öteki sancaklara ve ilçesinde Yürük
taifesinden Er Gfüb kimse Sultan (*) olup Konya
sonra gelip Beypazan'na geçit içinde mevzide yer eder, sonu yoktur diye Müs-
(*) Kanuni
39
/. .
lümanlar haber verip, durumu
dediklerinden ve hem kendisinden küfür sözleri .
Ele geçmeyip, yerine
Öldürülmesine dair fetva diye, fetva ve geç-
olan sicili getirip ve sözlü olan Müs"
edip haber verdikle,
tescil sicil suretleri ve. verilen fetva yü-
ce sunulup kend.isi suçlularla Bursa tutukludur diye .. ·
. geçenin emredip buyurdum ·
ki:
geldikte, adi geçeni' emrim yerine
bildiresin.
13 Rebiü/-evvel 975 (M. 1567) (Kazasker Ket-
' Kara verildi;)
BELGE: 21
Ahyolu cezalanisteyen
Ah yolu hüküm ki: '
Bugünlerde ortaya yoldan halka verdikleri denetlenmesi için, bundan önce Saray ile yüce buyidi. O zamandan ele geçmeyip, ise geri
yoldan buyurdum ki:
Yüce geçen oraya zaman,
daha önce entir
ce göresin.
7 c. 975 (M. 1567) Sinan Hasan verildi.)
40
BELGE: 22
Ahmet Y esevi hacca
ve rahat· ettirilmesiyle ilgili
buyruk:
(*) yol üzerinde bulunan
lara hükiiin ki:
Buhara ülkesinden, Aluned-i Yesevt ferhümayunu Zengt yaolan birlikte Klibe'yi tavaf ve Hz. Peygamber
Efendimizin kutsal türbesiru ziyarete ruyet edip, yolda ve izde,
. konaklarda ve geçilecek yerlerde engel olunmamak ve
mak konusunda yüce buyurdum ki:
geçene ve kenclisiyle birlikte olan ve arkabir kimseyi ve akçeleriyle
olan yerlerde verip, güvenli
· ve kentine · ·
22 Receb 975 (M. 1567)
BELGE :23
· . Kastamonu'da
ve önlenmesini isteyeIJ
Kastamonu beyine hükiifn ki:
Bugünlerde yüce kanma adam gönderip, Kastamonu
\ sarp eteklerinde medrese adıyl bazı evler
günlerinde her medresede otuz levend softalar geJjp, ilkbahar olunca 'her bili aletiyle il üzerinde yü-
· (*) Suriye'nin _olan Emeviler döneminde
halifelik merke_zidir. Muaviye ona bu kente
sal.ve kenti" da bu
sözü aynen Ehlibeyt'e sürekli tezgahlar
Aleviler bu kenti görmek bir yana, tiksintiyle bakarlar. Bu nedehle Musa
Efendi görevli bu kentten bir üzeri ve
Farsça'da der: akdedim
41
rüyüp, türlü zulüm ve edip, o levend yaele getirilmeleri için gizlice adamlar gönderildikte, bakimseler haber ele geçmeyip, sonra bir yolunu bulup ele her biri hak göre hakaret oldukta, koruyup, kötülükleri sicil etmeyip
ve medreselerin gelip, fileli ve tü-
fekle iki üç gece ve destek olurlar ve müdenisler
kefilsiz softa tutarlar diye bildirdi. Buyurdum ki:
elinize geçince, o saklave ·ve yasayla buldnası zm
olanlara buldurup, getirip, ne ise hak üzre denetleyip göresin. Mesele .arz gibi. ise göre bilinir ve görünür
olduktan sonra, iyice haklanndan gelip ve müdenisler
ve tüfekle destek olup kefilsiz softa tutmayalar.Kefilsiz ve tüfekle softalar tutarlar ise yüce· bildiresin.
975 (M, 1567) Davud'a verildi.)
BELGE: 24
Bolu'da softa
ve ilgili
buyruk:
Emekli vezir-Mustafa hüküm ki:
Mektup Bolu'da bulunan softa taifesinin iki üç
· yerde olup, fazla Bolu sipahilerinden iki yüz nefer sipahi, donanmadan üzegitmek için, onlara tüfek verilip sipahinin seninle
geçen hizmete bildirip, fakat birlikte
giden sipahilerin adlan defter olunup buyurdum ki:
elinize
gelinmek için geçen hizmete seninle
birlikte giden sipahilerin ve köyleriyle il.det
üzre defter eyleyip, yüce gönderesin ki, koruma hizmetine
42
deniz seferine (gitmediler) diye kaVe önceki emfr softalarmhaklanndan.
gelinmek konusunda güze!ce
25 (M.1567) getiren adamina verildi.)
BELGE: 25
Kanuni Türkiye yoksullanna
para isteyen dnerisinin reddedilmesiyle ilgili buyruk:
Piyale hazretlerine
gelen elçi merhum babam
ruhu için (kabri cennet olsun) ülkesinde
bulunan yoksullara, para konusunda
yüce iznimin fakat, Ehl-i Sünnet cen\aatinin
bu tür. sadakaya karar olup, bu-
, yurdum ki:
Oraya zaman, bu konu ile ilgilenip, bulup,
getirtip, üsteleyesin ve uyarasm ki, bu konuda para venneninj•araFI yoksullara böyle (sadaka verecek)
varsa, ülkelerinin etsinler. Yüce em- .
rime böyle,bir
17 975 (M.1567) (Ali verildi),
BELGE: 26 ·
Hüsam'a ait mallara ve
buyruk:
Ankara beyine,
Sen ki sancak beyisin, ulu mektup gönderip, Haymana ortaya Hüsam dinsizin durumunu ve bulunan elbiseleri, kürkleri, araç-
gereçleri ve önemli araç,gereç ve o yö-
redeki çok
43
miktarda takke, para, silah ve olup, halifesi
olan Mahmut ve Ali kimselerin,
Bundan buyurdum ki:
·Oraya geçen dinsizin halifelerini yaka-
. gerçekten v.e olup, olduk-.
lan meydana ve mal,
ve silahtan ister gizledikleri yerde isterse bir yerde bulun-
. sun (emanet olarak olsun), hepsini, her ne kadar varsa
deftere ulu bildiresiniz.
Fakat, bu bahane ile meydana
güçlü kurallanna olarak ancak yakalanve gerekenleri, usulünce bularak, .
ulu gerekeni bildiresiniz. .
S Zilka'de 975 (M. 1567) (Katip Hamza Çelebi'ye verildi).
BELGE:27
Bozok'ta cuma ve hutbe dinlemek istemeyenlerin buyruk:
.Hüseyin Abad ilçesinde üç.dört yerde cami var iken onur!)!
hutbeleri ve dört halifenin duymak istemeyen, bu
nedenle de Cuma istemeyen bölgesinin·
sipahisi olan Hüseyin Kayabüken bölgesinden Yolkulu, Yerkulu
· ve Y akup, bölgesinden bunlardan kimHerinin ettikleri ve
duydum. buyurdum ki: gizlice
bilgi edinesin. hatiplerinin ve dunedir bilesin. ve hatipleri
midir? .. Cuma bu adamlar
. !erdir bilesin. hutbeci!eri dinlemeyen bu adamlar nerelerde
· otururlarsa Bütün bunlari bana gönderesin ve
sonra üzerinde Bu yudurumlar aleyhine varsa bekletmeden
44
içeri
6 Recep 976 (1568 il. Selim dönemi)
BELGE: 28
Bir süre.önce ya-·
ilgili buyruk: _
Ankara beyine ve ve Seferihisar buyruki:
· Bir' süre önce idam edilen ne kadar. arkada
· mal ve varsa, defter (liste ya-
. emredip buyurdum ki:
geçen ne kadar varsa, her birini
. • J
cinsine göre liste mühürleyip, birlikte bildiresin.
18 Muharrem 976 (M. JS68) '
ban'a verildi.)
-BELGE: 29 "/ '
_ Hamiteli'nde softa ölümle
ilgüi buyruk:
Hamidili beyine ki:
Bundan önce Hamid softalar bir araya gelip ·
olduklanndan, yakalamak (ele geçirmek) için adam gönderildikte kaybolup bugünlerde
Yalvaç ilçesinden nefer softa birlik olup, yapmaya elli nefer adam gönderilip Yalvaç ilçesinde
meclisine davet eylediklerinde, buna
mücadele ve içlerinden Sinan ve
Saru softalar ki nefer softa ile dahi katlolunduktan sonra, digerleri kaçarak kurtulup ve ve
göre sabit Isparta siyaset oluna
cezalan verile)' diye .
geldikte, softa olup tüfek ve .silah kullamahkemesine davet olundukta uymayan kimselerden
'
45
gelesin. O öldürülenlerin
Buna göre özen gösteresin.
3 Rebf-iil-Evvel 976 (M. 1568) (K verildi.)
BELGE: 30
Amas:;a'da Süleyman Fakih'in ortadan
ilgili buyruk:
. Amasya beyine ki:
Halen Budak-özü ilçesinde Süleyman Fakih bilinen
kimse, halifelerinden olup, halife verilen kimi
tlinsiz ve birlik ve topluluk üzre olup, kötü
yola götüm1ekten bir buyur- \
dumld:
eline geçen kendisine
uyan dinsiz ve gizlice ve de geçen
gerçek:en halifelerinden olup, kafirlik üzre
olup. ise, toprak
ile, geçenleri güzelce ele geç_irip ve de hiç kimse-
. ye el götürüp Ya
da bir biçimde ve uygun ve
diye iddia (iftira) eyleyip, gelesin.
22 Rebi-iil-evvel 976 (M. 1568) (Mehmet verildi.)
BELG.:: 31
durumunun denetve için buyruk:
Kastamonu beyine ve Küre hüküm ki:
Bundan bir süre önce Kastamonu beyi ile Küre ve
Devrekani ulu mektup gönderip,
lu demekle bilinen Mehmet hatip, olmak.la ve
ün isram Dört Halife'yi inkar
46
eden, ve kafir bir kimse olup, Kur' Kerim
da dahi uygunsuz sözler söyleyip, kendisine uyan
güruhunu daime bilginlere ve ibadet eden Müslü-
jhanet eyleyip, ve
kimseleri yönelttikten kötülük
. ve geri Küre ilçesinin, bilgin, ibadetli,
imam ve ve geçen için ve
dinsizlikle ün bilip, nice kez sicillere kaydolunup ve öldönemin müftüsü dahi fetva verip, n:e olursa
olsun yok edilmes.i gereklidir diye ettiklerini
için geçen ulu yüce derga-
... yücelsin) görev verilip, yerinde denetlenmesi için
Buyurdum ki:
Oraya bu konuda bizzat dikkatli olup mave memleket ahalisinden, gibi hak üzre dikkat ve özenle denetleyip ve göresin yapagibi olup, geçen hatibin öyle uygunsuz ke-
.limeler söyleyip ihanet ile bilinir ve görünür
olursa, kendisiili hapsedip, durumunu gibi sicil suretleri
ile bildiresin(*) Sonra emrim ne olursa, ile
göresin.
976 (M. 1568)
BELGE: ' 32
Amasya yöresindeki olarak suçlanan Alevilerin gelinmesiyle ilgili buyruk:
Amasya beyi Bey'e hüküm kf: ·
Yüce mektup gönderip, bundan bir süre önce sana
gönderilen bildirilenlere birer suç yüklenip (nesne isnad olunup) bir gece hakla-
(*) bu tür i(tiralara ve cezalara onun Ehlibeyt dostti
47
' gelinip, kimsenin haberi ve o taraflarda softa
kimse üzre dahi
kefili aline tezkere verilmeyince, kimsenin kabul
ni ve geçen dinsizler, o diyarda olan davetlilere
gibi (gezip) girift oldukta, herbiri ve
ele ve
gidip,o yerin beylerinden ve haramzadeyi istediklerinde tereddüt etmeyip el.e için ve
kaybolurlarsa; için kesin emr-i verilmesini ve
softa bir miktar .levent meydapa Koca (?)
evini ve gittiler. Ele geçirmek
için on nefer adam seçip rastgelinip, davar
ve bir kesilip ve biri dahi .ele
dinsizler katletmek gerekmez diye engel olBundan her ne isen hepsi ay-
· senin dindar ve yüce güvenim olup,
keskin ·ve gerçek meydana koyup, iyi Bundan sonra.
dahi ister geçen taife, isterse softa olan le-'
. ventler olsun, yakalamnalanna gibi dikkat oluna. Ve
gidip, oraya haramzadeyi ve
teslim etmek için Çorum, Kastamonu ve kan-·
beylerine ve gönderilBuyurdum ki: · .
Emrim gelince, bu konuya bizzat sahip bunun gibi,
kendi dinsizler güruhundan ve softalardan, bozgunculuk ve bilinir ve görünür olanlar
kimler ise ele geçirip; yasa ile gelesin ve fesat ehline
arz üzre, gelinir:
deri sonra dahi, bunun gibi olan kimse var ise, da-'·.
hi bunlin gibi ulu bildiresin
ki dahi geline. .
Amma, bu yolda, yola gelip olup, kendi halinde olan•·
48
. .
!ara ve taassup olup kesinlikle Bu hususa özen gösterilsin. Bir dakika
bile geçirmeyesin.
13 Cemaziye[-ahir 976 (M.1568)
BELGE: 34
Merzifon'da "dinsiz" olarak nitelenenAlevilerin ceiçin_ buyruk: .
Rum beylerbeyine hüküm ki:
Mektup gönderip, dinsizler konusunda gönderilen ·emr-i
rif Merzifon bizzat ferman olunan defter o kimselerin gelinip, amma
. defterden hariç o a.dla kimseler defterde ya-
49
kalanmaya cesaret o adla olup defterden hariç
olanlann dahi yakalamak bu'yurulursa, emr-i inayet. oluna diye arz için, buyurdum ki:
onun gibi o adla dutoprak marifetiyle ve de dikkat ve özenle ' . ,
edip göresin. Gerçekten, gibi midir,
ne gibi ve olursa gibi, geve olarak sicil suretleriyle ulu
arz eyleyesin.
23 976 (M. 1568)
BELGE: 35
Amasya ve
buyruk:
Amasya Beyine ve Merzifon hüküm ki:
Mektup ve belgesi gönderip
kimi dinsiz ferman olunsun
Bu arada Merzifon'da kabul edilen Vahap Dede, Mehmet
ve Veli dinsel yasalara
için
güvenilir gözetiminde gönderilmesini buyurdum:
size geciktirmeyip geçenleri
lir adamlara (teslim edip) ulu Amma,
Yolda ve izde. konaklanan yerlerde ve geçitlerde, gibi (dikkatlice) ve gözetip, gaflet ile elden kaybetmekten kaçmalar. .
le ki: ve gösterip, herhangi bir elden
kaybederlerse, ceza, kendilerine kesindir. dna göre, basiret üzre olup, gaflet ve ihmal
2 Zilka'de 978 (M. 1570) (/!.Selim dönemi).
50
BELGE: 36
Kastamonu ve cezalan-·
buyruk: ·
Kastamonu Beyine, Küre ve hüküm kj.:
Bugiinlerde ilçesine Hamit Köyünden
(mahallesinden) yüce gelerek.o bölgedeki Yölük, ve viren köylerde
hafta mahallesinden KaraRecep birisinin dinsel meclise gelerek
bunun kimi geceleri bir evde saz söz ile zaman geçirdiklerini, gece de bir slire sonra mum birbirlerinin
(bunlar sicillerine söyledi..
buyurdum ki eline hemen el koyup,
durumu mutlu bildirmeni ...
(Buyruk ora verildi. 8 Rebiülevvel 979 -
157111. Selim dönemi)
BELGE: 37
Hz. Ali ile H z. H 'in türbelerinde dan gelen ve üzerlerinde ad olan yerlerine Anadolu buyruk:
Beylerbeyine
Hz. Ali ve lj:z. Hüseyin türbelerinde dah.a önce gelen ve
da adlara her iki türbeyi ziyarete gelen dinsizlerin Bu
bedeli ile için) yerlerine konmak için on
tane Rum (Anadolu) Ancak bu
ve niteliklerini' Buyurdum ki. ne ölçekte
ve ne nitelikte gerekse tez elden bildiresin.
(979 verildi.1571 il. Selim dönemi.)
51
BELGE: 38
Rum (Anadolu) eyaletinde Mehdi söyleyen öldürülmesine buyruk:
Rum Beylerbeyisine hüküm ki:
Mektup ve belgesi göndererek Rum eyaletinde
"Mehdi'nin gelmesi diye Peygamber
sözler söyleyen Buyurdum ki
gecikmeden kendisini öldüresin. .·
n var ise hemen zinc.ire vurup gönderesin ki kürek ceza-
.
(Divan verildi. 97911571 II Selim dönemi.)
BELGE: 39
· .Manisa' da bir sahte seyyidin bekar yoluyla . .
cinleri bunun ölümle isteyen ·
Lala Ferruh beye hüküm ki:
. .
Mektup gönderip, halen Manisa yörelerinde bir müteseyyid
. (kendisinin Hz. Muharnmed'in soyundan söyleyen) ..
orta ya "Cin yorum, ·onlardan define haberini '
rom ... " diye hile edip, ve "Cinleri .
için, bakire gerektir" diye bekaretini yok edip,
bu kötü ünlenip, isnad olunan ·
. tescil olunup sicil suretleri ibraz olunup bilbu toprak yoluyla eylemeyi emredip buyurdum ki: ·
Emrim geldikte, geciktirmeden,'<> ihzar eyleyip (mahdahi durumunu güzelce ve uygun olarak .
. edip gönderesin. Gerçekten, gibi fesat ve
. bilinir ve görünür olup, Müslümanlar eder-
. . ' . .
52
!erse, zaman geçirmeden ve . vennedem Manisa
bulunan kuyuda ölünceye dek sonucunu bildiresin.
(Sultan verildi) 7 979 (M.
BELGE: 40
Niksar'daki
buyruk:
Niksar hüküm ki:
Bana göndererek M.evlana Seyyid Mustafa'dan duydugumi ve ki "buna göre ilçede Matayi zavi-
, yesinde olan Erdivan, ve Ali ile
olup için ferman isteyip zaviyedarbunlardan Seyyid· Mustafa'ya ·verilmesini
Daha sonra kintilerini göndererek ehl-i sünnet
uymaya ama Dedikodu Eskiden de Erzman defterinde
Beylerbeyi kendisini Müslümanlar bunu sana ve sen de bana buyurdum ki nerede bulursi\n hemen zincire vurdu-
. rarak bana adamlar, bunlarla .
yolda
Seyjlid Mustafa'ya verildi). 980 tarih (1572 11.
Selim dönemi.)
BELGE :41
Sahte seyyidlerin ·
buyruk:
Erzurum Beylerbeyine hüküm ki:
Bugünlerde.oralarda demekle
nan aile-seyyidlik bulunarak
53
seyyidliklerine Erzurum'daki
duyan Nakib'ül bana bildirerek
Buyurdum ki, bunlar nerelerde
ise biraraya toplayarak seyyidliklerinin söz ederek
edip belge gösterirlerse belgeleriyle birlikte tutuklatarak yüce gönderesin. Nakib(!'! mahkemesinde görüle.
24 Safer 980 (1572 II. Selim dönemi)
BELGE: 42
1 Filibe "Hurufi"
buyruk:
Filibe ve hüküm ki:
. "
Günümüzde, Filibe Umur demekle
nan köyde Halife ve Osman Halife kimseler ve
bulunup ilçesine Mendis köyde Mustafa
demekle Hurufi Mezhebi'nden olup,
din yolundan
geçen her nerede ise, güzelce önlem
ele o biçim,de dahi yoldan
ve ulu emredip buyurdum
ki: .. '
geldikte, bu hususa her biriniz olun
gözkulak olup yerinde önlemlerle ele ge-
çirip, o taraflarda denetleyip o duruma ait
husus ortaya ve güvenilir adamlara teslim edip, göre üzerlerinde bulunan sicil suretleriyle ulu ve mahpus olarak göndenneden etmeyesin.
geçenlerin ço_k önemli ki:
nedeniyle kaybolurlarsa, asla
bu konuda beyan olunan kabul ihtimali
mezhepsi:z;leri olursunuz. O takdirde, azil ile
54
cezaya hak Ona göre, güzelce önlem ve tedarikle
ele geçirmek konusunda her. türlü gösterip, özen gösterme
konusunda bir dakika .bjle geçinneyesiniz.
1
(Süleyman verildi.) 14 za. 980 (M. 1572)
Anadolu beylerbeyine, Kütahya ve Seyyid Gazi
hüküm ki:
·,
Halen.Seyyid Gazi medresesine müderris (hoca) olan Mevlana Yahya mektup gönderip o makamdan daha önceleri reddolunan tfüfesi hizmetini yapmak ve onanma muhtaç olan.yerlerini geçici olarak tamir edip mal sahibi etmültezim (Devlete vergi veren bir yerin
si) Allah için hizmet etmek ve talebeye riayet edip, önceki kötü ve günah adetlerini
VE CEMAAT'den olup vakit namaza
devam edip, yoluk ve gezmemek üzre, o hizmette bulunmak, izn-i hümayun yüksek verilip, bugüne kadar
o hizmette Lakin, geçenler, talebe ile birlikte olup için etraftan gelen sadaka ve
önemli· cami
ve mezar-i içinde tabl-qane bir kez mahya de-
(kötü yine peydah edip, etraftan
günah (kötüler) geçen kutsal yerde
davul, nakkare, saz ve kopuz lüzumsuz yerlere
harcanmak üzredir. Talebe ve gelip giden konuklar rencide olmaktan istedikleri mal etdahi hevii ve. zevklerine olan, ve nlliblere her ·
bir tiH'lü harabe medrese ve talebeyi aradan
göksel felaketler nedeniyle bu defa
'
55
yoktur, tamam mütevellisi, kethüda ve makbuz ile muhasebe defterleri yerli yerinde görülüp incelense,. asla sahiplik gereksim mi nice meydana diye bilVe geçen topluluk dahi adam gelip, bunlar mücerred yüz ve
· mühim olan tamiri için sahip olsun, dedikleri için ve evkafa ait olan hizmette özen göste(dikleri içirl geçen müderris
ve talebe oniara edip, gürel
.diye bildirdiler. bu topluluktan,
(ben yok-
. tur. Amma, bundan ·önce madem ki bu topluluk, o makahizmetine te!<rar girmeye, günden güne harap olmaya yüz bellidir diye arz
. dan, geçenler (dinsizler) vakit namaza edip,
muhtaç olan yerlerini tamir etmek, dince kötü davrave olan hareketlerden vazgeçip ,
ve ilhad (dinsizlik) üzre olan arala-
önceki gibi
ve olmak için, yüce iznim .
Buyurdum ki:
Bu hususa bizzat önem verip göresin. ve· aykin bina varsa, engel olup ve ya- ·
ilhad. (dinsizlik) ve rafz
ve bir kötü-mezhep üzre içlerinde asla bi.r kitenbjh edesin ki, yüce uygun vakit nayerine için adaklan ve sadakagizlemeyip, dürüstlük üzre getirip, ve
eliyle (bilgisiyle) ve mühim olan haryüce ve kaçmalar. Ten-·
bih ettikten sonra, vakit namaza devam beynamaz
sen ki toprak
böylelerini içlerinden
56
gereksinimi olan, ister isterse
mülkleridir, tamir ve ihya ettirip, asla bir yeri yüz
tutmaya izin vermeyesin. Ve geçen evkaf mütevellisi, tahsilve ve müfredat defterlerinde
muhasebelerini ve irad hak üzre kusursuz ve
bütün o makam gibi ve ihya olmaya ait
bir dakika gecikmeyip ve geçen talebe
ile güzel geçirune üzre tenbih edip, bunun gibi arza muhtaç Bunu dahi mütevellisine
tenbih eyleyesiniz ki, bundan sonra ister müderris isterse
olsnn, bir ferde bir vermeyip, gerektikçe herkesin
vficiblerini verip, defterlerinin iyi
yalar ki, muhasebe ona göre verip, vakfa herhangi bir zarar ve noksan gelmeye.
(Mektup getirene verildi) 15 S. 980 (M.1572)
BELGE: 44
Burgaz'da Hamza "dinsiz"e
buyruk: ·
Rodoscuk, Hayrabolu ve hüküm ki:
Hfilen, Hamza dinsizin Burgaz
çesi'ne Demirci - köyün imam!, cemaati ve iki nefer sipahi ve Hayrabolu köy
ve kimseierde ve Rodoscuk ·
köyde de çok ve köy
ve Rodoscuklu Mehmed kimse dahi dostgeçen dinsizin ister isterse öteki kendisine bulunursa, hak de"
recede azarlama ona uyanlar hanginizin
bulunursa geçen Ören göre
edip, geçen dinsize mürid olup, ona sevgi ·ve göste'
·renleri ·üzre hak uygun olarak ceza-
·
57
Ve bulunan ve davann miri için çavu-
(Ören verildi). 11 s. 980 (M. 1572)
BELGE: 45
Anadolu'da ayaklanan yöneten
din 'in buyruk:
Lala'ya hüküm ki:
·Anadolu vilayetinde uzun süreden beri bozgunculuk ve kö-
tiilük üzre olan softalara ve bozgunculara olan
Divane Üveys ele
lip, geçen yatak ve soruldukta kimadlanyla geçenin
demekle tamnan
ve diye buyurdum ki:
geldikte derhal geçen Ali'yi her
nerede ise olan bu
din'i üstlenfrse. güvenilir yakalamaya özen ve dikkat ki: Ele geçerse, geçen
güvenilir kimseler yüce (Saray'a)
gönderesin. Amma ele venneyip inkar ve inat ederse, vermeyip, geçen Ali'yi yüce
gönderesin.
verildi) 28 (M.1573)
BELGE: 46
Amasya'daki
buyruk:
Amasya Beyine, Ladik ve Havza
· Koyluhisar ilçesinde oturan Halveti Darendeli
58
Mevlana Muslihiddin, bir adam göndererek Havza'da
bölgesinden Ramazan ve Mehdi
ünlenip daha sonra öldürülmek korkusuyla ve daha sonra Halveti yoluna gir,
dikleri Bunlar daha soilfa da gene dönve törenlerini yapmaya bir
ara bir mahallenin mescidinde yelleqdikleri, ne zaman böyle bir
olursa Sünniler için diye Bunun
için de (yellenip Sünnilere gitti için) "elimizde ferman
ki ·her nerede
olursa olsun ele geçirip dinsel yasalara göre için ba-.
na gönderesin. kendileri için söylenenler ise kendileri -
ni hapsedesin. Durumu bildiresin.
(Halil verildi.) 982 (1574 il. Selim dönemi)
BELGE: 47.
kitaplara el
buyruk:
Çorum Beyine ve Orta Pare
' "Casus Kara Yakup daha önceleri Rafizi olan Fakih'in dilekçeyi 'getirdi. Orta Pare ilçesinde Veli Fakih
ülkesinden tane
zi önce dilekçe sahibinin ema- ' . net ancak daha sonra Yakup beni hapsedince bu kitaplar benden Özü Selim Fakih'in kondu. O da Gülabi ve Yunus vererek ülkeyi
salmak buyurdum:
casus Kara Y akup
konuda gibi mukayyet olup, usulünce ve gizlice
gerçekten o kitaplan geçen Fakih'in Selim
Fakih'e, Yunus ve Gülabi'ye mudur, yoksa böyle
yok mudur, nedir?
59
içyüzünü iyice bu kitaplar her nerede ise bu.
lup, geçenleri i"çeri olanlan aynen bildiresiniz. Amma, bu k6nuda tamamen hak üzre olup, bu bahan.e ile kimseye zu-
.• ve (kötülük) ve tutuklamaktan ve gerçebilgi vermekten kesinlikle
geçen Kara Yakub'a verildi.) 19 984 (M.
1576)
BELGE: 48
Rafizilerin (Alevilerin) suçlanarak öldürülmeleriyle
ilgili buyruk :
Zülkadi.r Beylerbeyine hüküm:
ile bulunan (Alevileri), bir nedenle suçlayarak öldürün. ise hapsedin. Sonucu da bildirin. bir sureti Halep
Beylerbeyi'ne ·
(29 notu Mühimme Defteri, No: 488, 1576) ,
BELGE: 49
ilgilenen Alevilerin suçlamalarla öldürülmelerine buyruk: · ·
Bosyan ve Bozyan Beyi .Behlül Beye hilküm:
· ile bulurian Alevilerin gizlice Bunlanrt bir bahaneyle idam edilmeleri ( ... )
{29 notu Mühimme Defteri, No: 489. 1576)
60
BELGE! 50
Nevrekop'ta Hz, Muhammed söz
söyleyen Küçük M ehmet1
in öldürülmesine buyruk:
. Nevrekop hüküm ki:
Bundan bir süre önce Nevrekop'ta küçük Mehmet
ya Hazret-i Muhammed (A.S.)
yan ve uygunsuz sözler nedeniyle, soruldu-
"Yakalanmadan önce tövbe ve ettim" diye cevap
verince, bu .husus göre incelenip, yakalanmadan önce.
tövbe edip tekrar iade etmedi ise, tecdid-i iman ·ol.unduktan (imatazeledikten) sonra, gönderilip, yakalanmadan
önce tövbe veya tekrar iade edip, söyledi-
. '
uygunsuz sözlerinde ise, vakit geçirmeyip,
na göre katledesin (öldüresin) diye ·
iken, Nevrekop köy ve dionyedi bin yediyüz akçe timara-mutasamf olan nnr-i
nnran (beylerbeyi) Mustafa
dalU geçen du:Yuimak!a
. buyurdum ki:
' geldikte, bu konuda bizzat dikkatli olup, gerçek:
ten geçen o ve destek
ise, o durumunu ve ivedi olarak arz
edesin. Bu konu, önemli gibi özen gösterip,
bilgi vermekten - ·
(Hasan verildi.) 25 C. 984 (M. 1576)
BELGE: 51
' 'la olan Aleyilerin bir bahaneyle öldürülmelerine buyruk:
Bozok Beyi Çerkez Beye hüküm:
61
bulu"nan ile bulunan-
.. bir bahaneyle
idam edilmeleri ... ile bulunmayan Alevilerin ise
sonra sürülmeleri
(Bh· Beyi'ne) (29 Defreri,
No: 490, 1576)
BELGE: 52
Filibe'deki "Hurufi" mezhebinden olanlann cezabuyruk:
Filibe hüküm ki:
Hfilen, Filibe naibi olan Mevlilna Mehmet mektup gönderip, bundan önce yüce buyruk geçen
ilçeye demekle bilinen köyde Halife ve Osman kimselere körüne ve Maad köyden Mustafa bilinen Mezhebi'nden olup, sürüklemekten geri durma- .
gönderilmesine fennan
olundukta, bu adlan
geçen Halife ve Mustafa olup ve Osman yaSimav Sonra. kendisi dahi an-
' ki bu dinsiz ve mezhebde idim" deyince,
kendi yoluna olan ve Hurufi mezhebinden.olanlar
o tür töhmetleri olanlar sicil olunup ve defter sureti mühürlü olarak ulu p ve yoluna
olan kimi bozguncular dahi olup, dinsizlik ve
sabit. olanlara, siyaset (idam olunmak hususunda
arz edince, bu yurdum ki:
Hüseyin bu o
Hurufi etmekle töhmetleri
edip, inceleyip, sabit olanlar ne gereki-
62
yorsa yerine getirp, yaya olarak gidip, arza muhtaç alanlan
. bildiresin. Lilkin bu bahane ile gibi suçlan olmayanlan, ve yakalamak için tutup, .etmekten
(Kurt'Efendi'nin verildi). 4 za. 984(M. IS76)
BELGE; 53
Elbistan'da bir öldürülmesine buyruk:
Zülkadriyye Beylerbeyine ve Elbistan hüküm ki:
Sen ki Bana mektupta Elbistan'a
Abdal bildirip dinsel yasalarla gelinmesini Buyurdum ki: hemen ele geçiresin. Daha bir suçla
kendisini ve dingerçek durumunda ve
hususundaki ilk
sonra suçlu ortaya hakgelesin. ·
25 Recep 985 ( 1577 Murad dönemi.)· ..
BELGE: 54
- Alevilerin saptanmasi, öldürülmeleri ve
sürülmelerine buyruk: ·
Bozok Beylerbeyi'ne hükij.m:
suçlanan defter suretleri
Bu gerçekse, idam edilsinler. Lakin, olduklan bunlar sürülsün: 1577)
(30 Notu Defteri No: 488)
63
,BELGE: 55
Malatya'da ortaya sadaka gönderenlerin öldürülmesine buyruk:
Malatya Beyine hüküm ki:
Hüseyinli, (Kolu Bezki, Mihriman, Karasaz ve Kömürlü topluluklar
ortaya hayduta nezir gönderip onun ol-
. içlerinden bana gönderilen Mehffiet ki§i"
nin Bu ·Mehmet "nezir gönderen bütün ·
bilirim" için kendisi olarak sizin yönünü'
ze Buyurdum ki: Mehmet oralara·
topluluklardan ve dinsizlikle·(ilhad)
geçen yaya adak ve sadaka gönderenlerden kimler
nezir ve sadaka ise ele geçirip bölge
· belirdikten sonra suçlu iseler dinsel
·yasalara göre asasm. Kendi hallerinde
986 Recep (M. 1578 Ill. Murad Dönemi.)
BELGE: 56·
· ili. Kürt beylerini "dinsiz Kwl,
olarak Safevilere Alevi " top"
· ·
hakimi Kubad beye hüküm. ki Yüksek
mektup gönderip .bundan önce gönderilen Emr-i Celilim
ceLacan beyi Ömer,. beyi Zeynel, Baban beyi
beyi Mukri beyi Mustafa ve beylerinin
birlik ve emirlerinden Mire dinsizin
üzerine ile civar ve köyleri talan ettikten
sonra tümünü dinsizin ki;
kellelerini kesmek, ailelerini esir tekrar Merev kalesi
bir hayli gibi hareketlerle dinsizin askerlerini
bozup· · kadar elli neferini esfr
64 1
· etmek gibi ve. Emir Han Güllabi ve Meraga
emirlerin sekizbin piyade ile
sonra büyük lütuf ve ile
Müslüman üstün Emir yave daha birçok mert-
. lik ve cenkcilik olaylan cereyan Bu xolda ne
ve tümü m!11um:u yüzün
Senden umulan .bu gibi hamiyet eserleri ve seçkin
ki, hepsi Bu üstün hizmet
ile verimli merhamet ve atifet-i
cömertlik ve fethedici bir ile arabir hi!at uygun bulunup
Buyurdum ki gönderilen ve
nesi olan izzet-Ü iclfil ile övünülecek
giydikten sonra "vaziyete
cesaret ve din ve devlete ait
, !erde bütün kudret ve kuvvetini cömertçe yaraskerlerimizle dinsizlerin için
her zaman takdirle hizmetlerih ortaya
(4 Zilhicce 986 iM. 1578) (32 Mühimme Defteri, 552 hü-
kiim.)
BELGE: 57
'Anadolu'da ayaklanan yola getirilmesi
· için buyruk: ·
Hümayun hükmü budur ki: .
. Bundan bir süre önce softa taifesi kendi hallerinde ve tahsil
ve cemiyetler ok ve
yay ve aletleriyle köyler ve Müslü-
kiminin genç zorla çekip gidip (götü-
rüp) kötülük eyleyip, öldürüp ve .
buna benzer zulüm ve sonu gelineyip tamamen
fesat ehli gelinmek için beylere ve ·
ra yüce Hfilen geçeri taifenin daha
65
çok benzeyenlerinden sahipleri Hasan ve Kocaeli sanMevllina Mevlana Muhiddin ve Hamid-ili
Mevlllna ve Mevlana
Veliyüddin ve Teke Mevlllna Muhiddin ve Karainan
Hayreddin ve
Mevlana Veliyüddin ve Alaiye Mevlana Kadri ve
Germiyan'dan Sefer ve Karesi Mevl§.na
Muhiddin,yüce geçen taifenin ekserisikendi hallerinde ve olup, kimseye zarar ve ziyanlan yok iken,
ve cahiller, softa gezip, ve kötülük etmekle, hepsine bu bahane ile nice talebe yere öldürülüp
ve softa taifesini tutanlara dirlik söz diye, suçu
kendi halinde sancakbeyleri, ve
leri tutup, kesip ve geri ele geçmeyip, arada mazlumlar telef olup ve kavim diye ehl-i örf
taifesi kendi haliride olan softa taifesinin korkusundan terkedip,. tahsilden ve Müslütnanlar ih-.
tiyaten,mektebe vermez olup, bu sebep olgeçen tl\ifenin iyi gibi
rinde 've güçlerinde olup, 'cürmü dahi
meydana gelen affolunursa ve her birimiz nakib olup daelbise için biner akçe verilip ve nö-
bette nekabetle hizmet eden) olursak, her birimiz gibi zaptedip, bunun gibi birimizin
bozgunculuk edecek olurlarsa, onbir bir-
üç ilde bulunan emaretlere (beyliklere)
bulup ele vermeye .Taallhüd ettikleri' bildirildikte,
geçen taifenin üstün merhametimi gösterip, sene 987
Muharreminde varolan affedip ve verve bJ!yurdllll\ ki:
sonra geçenler oniki nefer talebe nakib olup
her biri bir kere vilfiletlerine içlerinde
fesat ve kötülüklerini ortadan vazgeçmeyenleri yasancakbeyleri ve ve sahipleri ve
66
· mar ve gerekirse il eri, geçen nakibe gibi
ve destekte bulunup kötülük görülürse, onbir nakib
riyle madem ki içerinden ele vermeyeler, üç beldede olan beylikler ((lrriaretleri) o
nan oraya Ve geçen tarihe gelince,
meydana Gelip meydana gelen saptövbe ve edip, bundan soma kendi hallerinde
içirl kendilerine toplum ve
na ehl-i örf ti\ifesi ve sancakbeyi ve ve
daha önceden yüce hükümler diye
tutup rencide etmeyeler. Etmek isteyenlere, hakimi olanlar engel olup,. bundan sonra emrime gelen bu taifeye
maktan kesinlikle sakmalar. Amma geçen tfilfe dahi, kendi
hallerinde gece ve gündüz tahsilde olup, bunlarla zaman kaybetmeyip, olgunluk kazanmakla, üstün arz ve
ilam oluna. göre riayet olunurlar. Ve
ziraata ve kazanmaya "Siz daha
önceleri suhte (talebe, softa) taifesinden icliniz" cliye, kendilerine
toplum ve Ve geçen nakibler, düzelmesini seve seve üstlenerek ve huzurlu son derece söz verclikleri üzre liizinet ettikleri
mend (bllginY yüce biner akçe
ücret verilip ve nöbette nekabetle almalar. Ve bunlardan
sonra yerlerine naklb olacaklar dahi, geçen ti\ifenin ilimle seç-
kin seçilip, onlar dahi üzere hizmeti yerine getirmek biner akçe ücret verilip, her nöbette bu düzen üzre nakiblikle olalar. Ve
refli ilme uyarak bu hususa ilkin bir Pazartesi günü
geçen tfilfe, imaretlerde bilinen yemeklerden
bir defa dane ve zerde ve yemekler ziyafet
çekilip, iç huzuru ve ile amellerin olan devletin
sürmesi ve ikram için, meali r
kabulolunan dualara - sabah devam ve göstereler.
. Ve bu Hümayunumu'un bir suretini, üç vilayette bulunan
67
mahkemelerde sicile, edip, Hümayunu ayniyle koruyup, ile amel 'eyleyeler. Ve nakiblerden (vekillerden) isteyenlere, ayni ile suretini vereler. 28 m. 987
(M.1579) .
Anadolu
Bursa
BELGE: 58
Edirne
'la bulunan Rafizilerin
buyruk:
' ve Zile hüküm ki:
Sen ki mektup gönderip rafz ve ilhad
ve olup, ile
kileri gizli· ve olarak iyice incelemek konusunda yüce
Arab köyden Emir Ali
sur Halife olup ve bu köyden Maksud Ali ve Kulu
Mehmet kimseleri mahkemesine çekip, geçen
Maksud'dan soruldukta, Maksud, Hasan ve Hasan
Hali'fe kimseler bizim evimizde bin lira
yukan ciinibden gelen Emir Ali Halife'nin teslim ettik. Ve bundan Bozok, Tokat ve ilçelerinde
, üç bin nefer defterini (listesini) geçen ve,
rip, o dahi Canibe gidip ve
Canib'den Halife olan kimselere kaftan ve gelip Aktoplansalar gerektir diye cevap verip ve geçen Ali
ve soruldukta inkar ile cevap verip, "Köy yukacanibde olan Emir Ali Halife'nin
ve üzre olup, canib He
diye ettiklerini sicil
buyurdum ki:.
68
bu hususu yüce
kilde, Hak üzre eyleyip göresiniz. Olay,
gibiise, bu tür ve sabit ·
yüce gelip,
yerine bildiresin. Ainma, bu bahane ile kendi hallerinde mezhebinden olan müslümanlara yüce
olarak ve tecavüz olunmaktan ve ve kafir
olanlara cefö,ve yakalamak için (onlan) himaye etmekten kesinlikle olacak kimseye yapmaktan son
derece (*)
28 987 (M. 1579)
BELGE: 59
Amasya'daki
kin buyruk: · · ·
Amasya Amasya Beyine, Çorum, Zile, Turhal,
kilip, Artukabad, Hüseyinabad, Ortapare;
Mecitözi, Kazabat, Katar, Demirli ve Havsa
'
ilçelerden kimi olup, Dört Halifeye
hakaret edip görünte "Yezit geldi"
ler. Geceleri ve da meclislere getire-
. rekbirbirlerinin ve oruç bilme-.
yip Ebubekir, Osman ve Ömer Böylece
dinsiz illerden (Tebriz)
çizme ve giysi getirip bayrak edip Bu
topluluktan "Resul Halife ve Celal Halife din için Biz
de diyenler duyunca
Ahmet diye gö-
revlendirdim.
(*) Ak§ehir bu.yüzden ve
69
geldikte geçen
bu kimselerin edip göresin.
Gerçekten geçen kasabalarda ve. köylerde o kimseler
olup, üzre yüce olup -
Dört Seçkin Halife'ye (r.a.) olarak dil gave itimat edilen kimselerin yüzyüze
ve görünür olursa, üzerlerine gibi sicil edip ve de
benzeri dinsizleri hapsedip, aynen arz eyleyesin. Soma, yüce biçimiyle yeri- ·
ne getiresin. Amma bu bahane ile kendi hallerinde
çağırp tunakiçin ve zorla ve
nisbet ve taassup ile, kendi hallerinde olanlara zulüm ye
yapmaktan kesinlikle
geçen Hasan 'a verildi) 28 b. 992 (M.
1583) .
BELGE: 60
San Baba zaviyesi ve cezalanbuyruk:
Baba hüküm ki:
geçen k.asabada SARI SALTUK BABA zA
ceddim Sultan Bayezid yerlerin üzerine
yaç oldukça bina olunandan bazı bazı kimseler Müslümankendilerine olmak ümidiyle, yerlere
hal vathane ve zaViye bina etmekle, geçen tekkede hizmet
eden mücaVir dahi gelen gidenleri
yerler çok çekilip, tekkede kahizmet eden mücavirler dahi perakende olup, vakfa ziyade zarar somadan eklenen zaviye ve halvethanenin yasaklanyasal dair fetva ileri fetva
ca amel emredip buyurdum ki: '
bizzat geçen zaViyenin üzerine vave bu konuda olan fetvaya dahi göresin.
70
gibi, önceki durumuna sonradan za:viye halvet üzre bina olunmakla, zarar ve fetva gere-
. amel edip, yasa ile zarar ve ortadan
(Mehmet sofuya
2 991(M.1584)
BELGE: 61
· lll. Murat sefere "dinsiz
olarak bu devletin üzerine 36 Kürt beyini de birlikte
Kürt beylerine · ·
Hakkari Hakimine hüküm ki; bundan evvel Serdar olan Ferhat hükmü gönderilip Gence ve kaleler
· bina ve o taraflar zaptolunup inat ve muhalefet üzere olan dinsiz
geçirilmesi ferman Al-
. lah Kulu ile Hanlar ve Sultanlardan mektuplar gelve bir nice reaya
diye kadar yerlerden vaz ve esenlik üzere
kendi halimizde diye Mirzalardan birini Yüksek
gönderinek .isteyen kabul olundu. Fakat kalelerin ingeri Tebriz bulunan Vezir Cafer
gelen mektuplarda, Abbas Horasan'dan Kazvin'e gelip civardaki Han ve Sultanlara taç ve gönderip bu .
Erdebil havalisinde yapmak, Tebriz'de ·
re ve saire olmak, bir halde
istedikleri Hükmünüzde bulunan
beylerini ve sair kabile eyaletinizde bulunari Kürt taifesi
silah ve filetleriyle mükemmel bir surette halde buVezirim Cafer gelir gelmez bildirilen yerlerde çabuklukla Tebriz'e emredip buki; hükmü bu babda çok dikkatli ve uyaolup soyunuzun eskidenberi Devlete .gösterdikleri içten
ile varkuvveti bazilya veresiz. Bu hareketi
71
le etmiyerek bulunan Kürt kusursuz
ve eksiksiz bir halde cenge Tebriz'de bulunan VeziCafer haber ve adam gelir gelmez hiç bir bakmadan acele hareket edip ona Kürt
kadar Allah yolunda gaza ve cihat Abbas
toplanan askerler, tek muhalif hareket
ederek onun beHI getirseler gerektir. yurtseverlik zaHümayunumdaki hizmetiniz git-
'nieyecektir. Kat kat olan
Din Kürt .
la ve ünlenesiniz.
Hiikimi Mahmudi Hüseyin Bey Beye, Albak Beyi Beye, Hizan Beyi Hasan Beye, Müks 13eyi Abdal Beye, Serviz Beyi Zeynel Beye, Bradost Beyi-Ali.Beye, Erbil Mehmet Beye, Beyi
Mehmet Beye, Beyi Ahmet Beye ... Beyi Elverdi Beye, Bradost Nacir Beye, Bradost Beylerinden Zeyneddin
Beye, Beyi Nur-Ali. Beye, Serfani Beyi
Koç Beye, Kutur Beyi Veli Beye, Beyi Beye, Meraga
Hakimi Adiiceviz Beyi Mehmet Beye, Beyi
Beye, ... Mansur Beye, Selmas Beyi As Beye,· Palu Beyi
Vehbi Beye Alaeddin Beye, Hoy Beyi Ali Beye, Milo ·
Beyi Elvan Beye, Diyadin B.eyi Beye, Katur
. Beyi Veli Bey Beye, Beyi Vahit Beye, AraBeyi Hasan Beye, Mondos Beyi Mircan Hasan Beye,
Gerukan Beyi Mehmet Beye, .... Halit Beye, Beni Beyi Rüstem Beye, Hizan ..... Beyi Yusuf. Beye ... (23 Safer
996 -1587) 1. Belge) ·
(64 Defteri, 52 hüküm.)
72
BELGE: 62
Alevilerin vergilerini ödemelerinin, önlenmesini isteyen
Rum (Sivas) Beylerbeyi Mehmet hüküm ki:
Gelen mektuplara göre bu
nezirlerini gön<lermekte<lirler. Ötede bunlara halifelik belg,eleri gelmekte ve halifeler Bu yö-
relerde sürekle Celaliler ve huzursuzluk
Askerin sefere yararlanan bu mektupgelen adamlar sevenlerin harekete geçmeleri
söylemektedirler. Bu 'mektuplu halifeler ikiye
. rak bir Çorum ve Kastamonu, bir Sivas yörelerine
bir üç-dört halifenin
belgesi ve' kimi mektuplar ve bir yakalanarak bilgiler
Defteri: 71, s: 118, H. 1001 - M. 1593, ili.
Murat) ·
BELGE: 63. ·
,Bedreddinilerin Anadolu Alevileri içerisinde
. malan ve bunlann gözlenmek isSivas
Yönetiminiz yerlerde bakimselerin yolundan birçok kötü
leri giyip, dedikleri ve
börk giyip nice Müslümanlann ne-
. den yasa yoluyla
ortaya --
size söylenenleri yapanlar,
ve kimler ise yasa mahkemeye getirtip, Gerçekten ehl-i sünnet ve cema-
. atten yoldan için giyip
yolundan yoldan za-
73
gerçek ise ad ve sanlan ile bildiresin.
Ama, bu bahane ile.kendi.halinde yasaya olarak incitmekter
(H.1022 - M.1613) Mühimme Defteri
No. 80, sayfa: 19, Hüküm: 49) .
BELGE: 64
Deli Sultan olarak
ilgili hüküm:
Yüksek hükmü budur ki;
Dimetoka kentinin Cebel Kutbu
Deli Sultan'a yolu, Büyük Viran ve Tarfill(I Viran mezralar temlik bunlar olarak
dir. Seyyid Abdurrahman, Seyyid Seyyid Zeynel, Seyyid
Hüseyin ve Seyyid getirip yenilenmesini rica et-.
.. : (Berat (H. 1051 - M. 1641)
BELGE: 65
III.
ne Hüseyin'in yerine
Mürselli Abdüllatij'i ilgili
Veli soyundan olup bu yüce yan
yü,ee iyi Abdüllfttif her dö-
nemde sürsün) benim yÜce bir dilekçe sundu. Anadolu
illerindeki zaviyesi soyundan söylenen iki olup birinci Mürselli, ikinci ise
denmektedir. Ancak, eski dönemlerden beri
lik iken bundan önce bu görevde bulunah Seyyid Efendi'nin ölümü üzerine var olan atama kutersine, Hüseyin,
Konya berat alarak göreve Dilekçe sahibi post Mürsellilerde söz ederek bu
görevin Hüseyin'den kendisine verilmesini istemektedir.
74
Bugüne geçen Hüseyin ehil ve yönetemez. Rumeli
haber ve olmakla
·, Hüseyin'in geri yüce ehil
ve olgun, Abdüllatife verilmesini ·
yeniçerilerinin Ömer, "bu görevi Hüseyin'den
Abdüllatife versin" diye fennan ettim. Duyurdum ki bugüne kadar öyle de sürsün. Görevden Hüseyince ve
bunlara Bunu bilip onurlu
güvensinler.
Pazar)
BELGE: 66
soyunun elindeki vakiflann
ve sahip olanlar arasindaki giderilmesi ferman: '
olan Veli
ücreti üe görevlendirilen Veli
Mustafa Çelebi yi:jnetimine yeterll.
eksik
gerekmektedir. Veli .
yiice kutlu, ulular
soyundan gelen Abbaszade el Seyyid Mehmet Çelebi çpve soyu sürsün. olmayan
ki eski adet üzere yerine getirilmek yu-
, kanda geçeri bakma görevi ortadan kaliçin, geçene (Abbaszade)
halen olan onur duyulmaya tarikat
ehli Abdüllatif daime iyidir ve sürekli bildinnektedir. Övünülecek bilginlerimiz, din ve devlet adamsürekli olan Ocağı Ağası Mehmet da
olumlu geçen Mustafa çeiebi'nin görevinin Abbaszade'ye verilmesini
75
sekizinci günü tarihiyle bu görev belgesi özgü
b_ir buyruktur. Buyurdum ki, geçen Abbaszade el-Seyyid Mehmet Çelebi onuru devlet ile geçenin
yerine, geçen görevlisi ve yöneticisi olarak
belirtilen üzerine görevini getirdikten sonra, bun-
. ·dan .önce bu görevli olanlar ücretiyle görevlerini ise, geçen de o biçimde
ücretini geçen ürününden
geçenin bakma görevine ve hiçbir
kimse engel ve ve içerde birbirlerine olBöyle ve onurlu gü-
(1. Abdülhamit, 18Zilhicce1199 - M.1783).
BELGE: 67
Çelebi'nin Veii
getirilmesi için Ill. Selim'in berat (gö-
rev belgesi): ·
olan Veli
ücreti ile (atanan) Veli
Abbaszade e!Seyyid Mehmet Çelebi, kendi gönül elinde
olan tasarrufunda olan geçen
balana görevini yine Veli'den El-Seyyid
yüce El Seyyid Feyzullah Çelebi ve soyu sürsün. Vazgeçme ve el sonucu geçen Bakma görevi; olan göre-
. viyle geçen gerek-
Üzere getirilmesi· için geçene
ve eline yüce, ve verilmek dileVeli halen dergah olar.ak
olan tarikat ehli Abdüllatif sürekli iyi·
olsun. Dine ve ortaya'
tur. Halen olan, ve devlet
daima iyi olsun. Durum el çekmesinden
76
yönetilmesiyle ilgili
binikiyüzüç günü
olarak görev belgesi verdim ve
buyurdum ki geçen E\ Seyyid Feyzullah Çelebi onuru ve soyu
geçenin görevi ge-
çen görevlisi olup yerine getirmeyi üstlensin ve
Böyle bilsinler ve onur belirtisi güvensinler.. · · ·
(Ill. Selim, 2Q 1203 - M.1789).
BELGE: 68
Seyyid Çelebi'nin Veli vakftgetirilmesi için il. berat
(görev belgesi): '
Anadolu olan Veli zaviyesi
Veli
Yahya Çelebi görevine istekli nedeniyle
evlatlardan ve istikak yüce padiYusuf Çelebizade El-Seyyid
Sunullah Çelebi ve
Yahya Çelebi'nin görevden çekilmesi üzerine görevin El Seyyid
Sunullah Çelebi'ye yöneltilmek Veli evlathalen dergah olan ve övülEl-Seyyid Feyzullah sürek!( iyi olsun. Dine
belirterek El-Seyyid Sunullah Çel_ebi'ye ve
eline yüce verilmek övünülesi bilginler
ve devlet adamlan, güzel anlamlan ve övünülecek kendinde toplayan yüce dergah Yeniçerileri Hasan sürekli iyi olsun dine yönergem görevi üstlenilmesi
binikiyüzyinnidört Rebeleahirin yinniyedinci günü tarihiyle görev belgesi ve fennan vererek buyurdum ki
geçen El-Seyyid Çelebi sürekli iyi olsun. öncekinin yerine geçen görevlisi vazifesini yerine
77
getirdikten sonra, bundan önceki bakmakla yükümlü olanlar ücretiyle geçen de o
nedenle ücretini ürününden
yüce ve görevden
nlan geçenler ve taraflardan
gorevlendirilenin hiçbir kimse engel oliçerde birbirleriyle bilsinler; onur
alameti olarak güvensinler.
(ll. Mahmut, 2 Ç_emaziyül evvel 1224 - M. 1809)
,BELGE:69
Seyyid Hamdizade'nin Veli
getirilmesi için Il.
berat (görev belgesi):
Anadolu illerinde olan Veli zaviyesi
ücretini (tevliyat) ile görevlendirilen
Veli Yusuf Çelebizade El Seyyid Sunullah Çelebi
görevini gibi yerine
soydan kutlu ve cömert ·
El Seyyid Mehmet ve soyu Yoksulla-
1111 ve koruyucusu olsun. Yoksulu korumak ve yemek·
vermek göreviyle ve üzere
Veli halen dergahta eden övül-
. meye din ehli El Seyyid el Feyzullah
ve ibadeti sürekli olsun. Dine ge-
çen bakm·a görevi geçen Yusuf Çelebizade
El Seyyid Hamdizade'ye ve bol olsun- yö-
ve eline Yeniçeri
ve cömert El Seyyid Mehmet- ve
sürekli olsun- bunu bildirmek üzere istek gereve yönetiminde ge-
çen Seyyid Mehmet Hamdizade'ye ve soyu
ve
Recebülferdi'nin yirmi-
78
yedfoci günü olarak görev belgesi
bu verdim ve buyurdum ki
geçen Mehmet Hamdizade ve soyu
önceki görevlinin yerini. olmak ve yemek
yedirmek için geçen bakmaya yetkili·
Olup, biçimiyle lrnsursuz ge-
çene otlak ve verildikten sonra bundan önce liu
. görevli ücretine (tevliyata) göre
geçen de o nedenle
geçen ürününden O babu yüce ve bataraftan ve görevden çekilen önceki hiçbir kimse· içerde birbiriyle
·bilsinler ve alameti
olarak güvensinler.
(ll. Mahmut, 27Recep1226 - M. 1811)
BELGE: 70
Karaöyük·ve çevresindeki yerlerin Derll. Mahmut'un
hükmü:
(Hakana defterlerdeki suretlerdendir.)
Hacim arazisi (öbür
Karaöyük)
Veli (k.s.) ve eskiden beri pa- ' \ vergilerinden ve öbür vergilerden Buna
eski defterlerde "Rahmetli Veli soyundan ve
onun yolunda hizmet edenlerirt oralarda olup ta
hizmetinde vergilerinin vakfa ... "
Aynca da "yeniden toplanan üründen, çiftten, binekten ve koyunlardan 18000 akça ve 45870 akça (bu ikinci akça ile
Veli zaviyesi ait diye Bu
gözetiminde ise de
anda (?)
79
Burada oturanlara ·yapmak cesaret etmek
yasak zaman zaman Karaman bildirilmesine
ara olan buyruk eylemlere olmak üzere 1209
(1794) Cemaziy'ül Ahirinde' bir da varBuna göre
Veli (s.a.) vakiflanndan Karacahöyük,
' öbür Ceöbar Irmak ve tapusu, (tümü-
nün) için ilçesinden ifraz
dilip) ve Konya ilçesine(*) (defterlerde) göre bu konuda 1137 (1724)'de örnek ve bu.ndan
. Karaman bölgelere
için 1123 h. (m. 1710)
gömülü kufüu,
retli Veli (k.s.)nin bölgede amai\e ilgili
bölgede, vergiye bölgelere çok eski dönemlerden
bütün üzerinde var olabilecek .madenlerden (kimi adlar için ellerinde buyvarken öteden korunup bir
zorluk gerekirken ilçe yönlendirilmesiyle tersine Konya vali, ve mütesellimleriningönderdikleri oralarda giyecek
incitmeden, yoksullardan zorla para daha çok zulmettikleri ve neden
kendilerine gösterilen belgelerinin tersine
. benim bilgimin idi. ·
geçenin zaviyesine ve.oradakilere ya-·
yasa isteklerde eski defterlerde, 1147 (1734) tarihli fermanlar Bu tür
aynca 1203 (1788) Bu
fennanda da maddelerine ters olarak kendil.erine
ve geliri Aziz har-
(*.) Burada iIÇe diyor. Merkez ilçe nü
· ·
80
ve bütçesi olarak Bu kararlar
hakan defterlerinin 1217
(1802) ve 1218 (1803) tarihlerinde 1218
(18Ö3) Zilhicce 24. nde
· not da deftere Bumin için de aynca yüce buyruk veriloraya ·
. Bu notlar uygulama gerekirken 1220
(1805) Sefer cennet mekan, firdevs-i Sultan
Selim Hazretlerinin (*) kendilerine bana getirip
yenilenmesini rica ettiler. Ben de var olan incelettim.
·Elimdeki özelliklerin bir olgördüm. Bunun için de önceki
.nn sünnesirii ferman ettim. Buyurdum ki onurlu ile .önceden ve yürürlükte olan bu onurlu isteklerine uy'
mak gerekir.
· Bunun göstergeleriyle· Tersine
dan uzak
Y tarihil O Zilkadde 1227
( 16 1812 Pazartesi)
BELGE: 71 ·
il. Mahmut' un Veli yöneticileri Seyyid
Mehmet Hamdi ile Kalender Çelebizade Mustafa Çelebi
ilgili çözmek
ve Seyyid Mehmet Hamdi'yi görevlendirmek için
·Anadolu illerinden Veli
zaviyesi ile 'eskiden beri görevlendirilen dergah ve yüce Yeniçeri
bildirisiyle kuraldan geÇen
bakma görevi binikiyüzonsekiz tarihinde Seyyid
Efendizade Seyyid çekilmesi üzerine Kalender Çele-
(*) m. Selim gerekir. ,
81
..
bizade Mustafa Çelebi'ye olduktan sonra
geçen Mustafa Çelebi'[1in görevden çekilmesinden sonra Yusuf
Çelebizade Sunullah Çelebi'ye ve geçen Sunullah Çelebi'nin
de çekilmesinden sonra kuralca biçimde Seyyid Mehmet ·
Hamdi'ye olunup yüce belirtilen geçen
görevlisi olmakla dair kimi özel için
devlet clilekçe ilgili defterine geçinnek için kaleme gönderilince Anadolu vilayetinde
Veli zaviyesi Seyyid
Mehmet Hamdi üzerinde ve Veli
bakma Kalender Çelebizade Mustafa Çelebi'nin üzerinde görüldü diye başk başk not ,
kendinde bir buyruklar zarar verecek hükümler geçen
çözme ve Mustafa Çelebi'nin üzerinde vakif
ve bir daha böyle
itibar halen görevlisi olan layüce övülmeye din ehli Seyyid Hamdi'ye -sü-
. rekli iyi olsun- ve eline bir onurlu verilmesi ibadet eden geçen El Seyyjd Feyzullah -sürekli
iyi olsun- dine Anadolu'da olan
Veli zaviyesi yönetimi Mustafa Çelebi Ka-
. !ender Çelebi ve yönetimden Yahya Çelebi'ye için ve
üstün ve bildirdiklerinden
bunun için Veli zaviyesi ibadet edenleri daha iyi ve daha olgun Mürsel Çelebizade
El Seyyid Feyzullah Efendi üzerinde olup
Anadolu muhasebesinden not
Recebinde geçen Mustafa Çelebi'nin
görevden geçen Yahya Çelebi'ye yeni
geçen muhasebeye ile berat verildikten sonra görevden ayRebiülaheresinde Yusuf Çelebizade Sunullah Çelebi'ye bundan sorira yine görevden
82
tarihinde El Seyyid Mehmet Hamdi'den Hacı Bektaş Veli yöneltilip halen üzerinde olve olan Veli yönetimi
tarihinde ve elden ele geçmesiyle yönetilerek Abbaszade Mehmet Çelebi'nin el çekmesinden binikiyüzüç tarihinde
Feyzullah Çelebi'ye ve onun da el çekmesiyle
çeri binikiyüzonsekiz Rebiülaherinde Kalender Çelebizade Mustafa Çelebi'ye olunup halen
Anadolu'da olan Veli zaviyesi yönetimi
geçen El Seyyid Mehniet Hamdi'nin ve olan yüce beyönetimi Seyyid Feyzullah el
çekmesinden Mustafa Kalender yöneteni iken görevi
ötürü Yahya Çelebi sunulan yönetme belgesinde Anadolu'da Veli diye eski
· geçen Mustafa'run iptal edilmesinden Yusuf
Çelebizade Sunullah'a ve görevi El
Seyyid Mehmet olarak
bu surette geçen Kalerderzade Mustafa Çelebi 'nin
Anadolu vilayeti sözüyle Uhdesinde kalan görevin silinerek arz düzeltilerek geçen .Hamdullah Çelebi'nin
eline berat verilmesi ..
binikiyüzotuziki seferülhüyn'run ondokugünü olarak görev belgesi bu beverdim. Buyurdum ki geçen El Seyyid Hamdi -sürekli iyi olsun-. geçen göreve geçsin, görevini yerine getinneyi üstlensin. Bundan önce görevli olanlar istenerek o nedenle bu görevin kargeçen ürününden .. Bu
dan yüce bakmaya yönelenler
ve taraftan hiç kimse engel ve ve birbirlerine Güvensinler.
(il. Mahmut 19Sefer1232 -M.1816).
83
,BELGE :72
Mürsel
nndan Muhammet Hamdullah Efendi'ye verilmesi hakII. Mahmut'un
bu buyruk uygundur.
liva (il) naibi Ahmet Hamdi.
buyruklarca: eylem Anadolu illerinde BekVeli zaviyesi olan Mürsel
Çelebi Feyzullah Efendi vefat edince yeri
büYük olup bu göreve için postnigörevine bakmak üzre verilmesi konusunda Yeniçeri Emir Hasan'a bildirmekle.
Bu ilam ve bakmak görevi geçenin
büyük Muhammed Hamdullah Çelebi'ye verilerek
21 1240 (1824).
Onurlu· bu verdim. Buyurdum l<l Muhammed Hamdullah Efendi, vefat eden
görevini kullanacak olup bundan önce postta olanlar yetkiler
kendisi de öyle yetkilerle Emirlerine
...
'Mühür Ramazan 1240 (1824)
BELGE: 73
III. Mustafa, l. Mahmut, Ill. Selim ve II.
mut'lann Mürselli
ilgili birbirlerine dayanarak verdikleri sureti:
Anadolu illerinden olan ve
soyundan gelen Feyzullah Çelebi, gö-
için benim onurlu evime ve anda Üsküdar
bölgesinde Merdivenli semtine konuk iken emri ile öbür
dünyaya Geriye kalan Dergah kendi-
84
-sinin belinden gelen verilmesini geçen
Yeniçeri Muhammet Kendisinin
yetenekli ve bu göreve 1173
Rebiülevvel birinci günü (23 Ekim 1759 tarihi ile
karar verdim. Buyurdum ki (yoldan
ma, düzeltme görevi için "Mürsel kolundan Seyyid Efen-
. diye git ve görevine ol. Hiç kimse buna
engel Onurlu olan güvensinler."
tarihi 17 Rebiüyevvel 1173 \9 1759)
'
Yeri cennet Sultan I. Mahmut Han Hazretleri
dan
Ariflerin kutbu, erenlerin övüncü rahmetine
Veli (r.a.) soyundan olup anda seccadede oturan yüce Feyzullah, mektup göndererek benim yüce ülkemde baba, abdal, ve sultan halk
da nazargah, zaviye kurumlarda bundan böyle indirme, de:
ve yasaya uydurma ile birbirlerine "hapis'
"görevden alma" gibi eylemler naib, mütevelli
. vb. onları işlemrn .
ariflerin kutbu, yüce piri Veli (k.s.) so-:
yundan gelen ve postta oturanlann verdikleri kararlarla
eylem böylece de bundan böyle ·
tür beratlan bu postta vermelerini Ben de
bu durumu incyledim ve dönemlerinde de böyle
nu, ülkemde var olan nazargah, tekke, hangah, zaviye vb. gibi
yerlerdeki yetkililerin ölme, sürgün, hapis, vb.
yeni atamaya yetkinin Veli ço- _
cuklanna gördüm. Sultan Muhammet Han, Sultan Sü-
leyman Han, Sultan Ahmet Han, Babam Sultan Mustafa Han ve
amcam Sultan Ahmet durum gerekendisine yetki verdim. Bunun için Dergahtaki Yeniçeri
Mehmet yücelsin)'ya bu
bir vermesin.
rama güvensinler. 8 Zilhicce 1143 ( Cuma)
85
· Günahtan kurtulanlann övüncü Veli (k.s.) Hazsoyundan olup zaviyelerinde postta oturan Seyyid
Muhammed Hamdullah ve sürekli olsun) yüce
ülkemin temeli baba, abdal, halk
da ünlenen nazargah, tekke,'hangah, zaviye v.b. tüm
bundan .böyle görevden yasaya ile
ve birbirlerine üstünlük, kötülükeylenilerine bundan böyle
lar, naibler, mütevelliler vb. yerleri
Ancak ulu ceddimiz, ariflerin kutbu Veli Hazretlerinin ulu hangah ve zaviyesinde postta oturanlara iletilip
söylediklerine Bu kez postta geçen
de daha önce verilen bu kez benim de dilekçe Devlet hazinemde saklanan
hesap ülkede var olan baba,
abdal, sultan halk arsınd anıl nazargah, hangilh,
tekke, zaviye v.b. kavga vb. olaylar için naiblere, mütevellilere gidilmesin.
Veli hangilh ve zaviyesinin postunda sözüne
eski buyruklannda Bu tür yerler, daha önce
kimi vekillerce !imar, zeamet vb. yerler gibi ilgili olmayaruara vegöre, onlar varken
verilmesin. zaviyelerde ve postta
verilmek üzere bu kez de yeniden ilgili yere
ma eski buyruklara ek olarak benim da
ariflerin kutbu Veli (k.s.) Aziz'in benim ülkemde bi:
!inen nazargilh, hangilh ve zaviyelerinin
birinin verilmesi Hacı Bektaş Veli (k.s.) soyundan birinin kendi izni ile ve
ile ve "clilekçe ve olur" ile 44-47 hazine defterlerine gibi "yetkili Hacı Bektaş Veli'
diye bir buyruk verilmekle istenilen düzen, olan tekkeler yeteneksiz ellerde özellikle türbe durumunda olan zaviyelerin
gündelikleri verilmeyip
Böylelikle timar ve her bir verilmekte,
86
gelen pay da yoksul halka kendi giderlerine
harcanmakta ve hak edenlerin böyleleri
han sefil olup, ve zaviyeler
ve harap durumdan ve ilgililerin durumu ilettiKleri ve mütevelliler bu durumlarda "uzak" diye
incelemeye gitmekten
sahiplerinin izin verilmeyip bu gibi atama- .
!ar tekke ve zaviyelerde oturan ki bu durum böyle
tarihlerde bu durum hümay_unlarla (paBenim 1800
Sefer 27 ,sinde yeniden bir onaylama Hazine üst hümayunlarla süslü buyrukta, keyeniden ve defterdar Muhammet
· Esat Bey'e ferına etiğm belgeyi gördüm. anda bu
.göre ve tersine izin
.
. , 12 Ramazan 1240 ( 1 1825)
-
BELGE: 74
11. Mahmut'un 1826 tekke ve zaviyelerini kapatmak, mal, arazi ve el
koymak ve idamla için TekirNaibine buyruk bölgelere gönderilenlerden bir örnek):
Rumeli'de geçen tekke ve zaviyelerin yörelerde üst görevliler Ali Bey,
lamca da müderris Seyyid Ali Zemteri ve müftüleriyle
birlikte Uzun zamandan beri kimi Rafiziler ve tanVeli'ye ortaya
namaz ve oruç Halifelere küfür etmektedirler. Saf inanÇn olan kandirarak
. 87
çekmekte ve Bu duc
rum çevreleri derinden ve edilMevlevi, Celveti, Sadi,.Kadiri v.s. Sünni
bir kurulda durum ve tudinsiz ve
dinden tümüyle bareket ettikleri anlaBunlar bölgelerdeki ve ulemaca ve idam edileceklerdir. Başkenti Bektaşi- ·
!erse küfür ve için
ve idam edileceklerdir. olarak bütün tekkeleri ve yok edileceklerdir.
Yüce soyum önceden beri yeli'ye ibadet için
tekke ve üzerinde yet arazi v.emeratemlik olatak Son dönemler ki,
- güruhu yeniçerilere dayanarak bu arazileri ve
buralarda fisku fücur gibi uygunsuz hareketler yapmaktalar. Yeniçerilerle ve devlete etmekteler. ·
Devlete yapanlar ve olanlar için yasalar
neyi gerekli görüyorsa; bu ve
kesimler için de o cezalar Ellerindeki tekke ve zaviyeler içi.n verilen arazileri de
Alevi ve ve bunlara verilen araziler tek tek saptanacak,
için önceden verilen arazi iptal edilerek, bü arazi ve devlete (Beytülmal) döndürülecektir. Bunun için, müftü ve ulema kesiminin ortak bir karaolarak Mevlana Muhammed iki tane de fetva
Temlik edilen tarlalar, ve ürünlerinin toplanbir zaviyede olanlar, o zaviyenin oturanlar
bu gelirleri ölüp oraya gömülenler ve o zaviyede
eden ve zalimlik edip, içki içip günah
etseler; padişhın bunları tümünü yerlere
göndeffi)esi uygun olur mu?
88
Olur.
Yine beri arazinin Amir'e temlik. edilmesi,
Amir'in temlik bu ve bir zaviyede olanlar
ve o zaviyenin ölenler, hfila o zaviyede olanlar ve oralarda
günah ve durumunda
tümünü yerlere göndermesi caiz
olur mu?
Olur.
Devlet buralara yetkili görevliler gönderilecek.
incelenecek ve ellerine bütün tekke, zaviye, arazi ve devlet kaydolunacak, ve bu topluluklar için
·
BELGE :75
il. yeniÇeriler ve
. Benim vezirim.
Dünkü gün meclisin tüm bilmektesiniz.
Bunca gün devletimiz kötülükleri
sürmektedir. Bu kötü durumu ortadayken, hiçbir meseleye devlet iç yönetimimiz gittikçe
bile bize halen sorunlar çözülemedi. Frenkler dahi durumumuzu
üstünlük kurmaya bilmektesiniz. Devletin durumu
bu ölçüde sadece erdemlik ve keremiyle ve Muhammed'in
bu ne ölçüde bulup hepimiz görAncak takririnde gibi; 9evletimiz
bu kez ortaya durumu güçle iyice
nüp, dinimizi yüceltmek, özüne dikkat ederek hal ve hareketimizi belirlemek ve devletimizi ileri götürmektir. Bu
89
hal ve durumu bu düzeye
giinbegiln insanlan
çekerler. bu din tümüyle
temizlenmesinin
Önerge,nde üzere
ve yok edilmesine daha sonra Rumeli ve Anadolu'da temizlenmesine
Pusulada sonradan yerler ise de, içindeki
ve gelmez. Önc.e bir yere koymak,.
en eski tekkesi silenecek. Fakat dokunulmayarak dahi ve bir yerde toherbirinin gibi gerekTekkeleri eski ise içlerinde olanlar ne tip inbilinmez. Bunlar ve kendi etkileyip .bunu kendimize edinip bu din sap- .
yok eteye Pusulada
üçü belirtilen yerlere gönderilerek Üç
birine de, ileride önleme ters
O da uygun bir iere gönderilsin. az söyki bu durum dinin düzenin
önlemlerimizin olsun. Tümünün birlikte tutulup,
daki gerekir. Bilginlerden eski yakanivüs Ata Efendi, müderrislerden Tahir Bey
pek ünlü birlikte dahi
gerekir. Ata Efendi Tije'ye, Tahir Bey gönderilsin. Bu
çerçevesinde durumu önergende begibi
BELGE: 76
ll. Mahmut'un ortadan için
buyruk göndererek görevlendirmesi:
Benim vezirim,
90
Bu nedeniyle
gerek ve gerek Üsküdar gibi yerlerde olan
tarikat Kuran ve mahalle
gibi yansız kişlerdn inceleme - kurul-
· yoluyla durum incelenerek ve tutularak, yasalar neyi gerektiriyorsa uygulayarak,
yoksul - zengin hangi olursa olsun
tutularak; maddesinin ehli sünnet
tümüyle temizlemek için bu üstlenmesi buyBu Muhammed ümmecti
dan birlikte çaba ve özen gösteriniz.
Na: 24, Na: 61)
BELGE: 77
il. sadrazammdan kimi
ve gereken cezanm verilmesini istemesi:
yönergenin bilmekteyim. Ben sana söyler iken
ve
yönergende tekkesi Efendi'dir.
Bunun Levend_ tarihte Gözli'de
Mehmet Bey iyisini Öncelikle ondan usulüyle
sorulsun. ki Humbarahanede erlerinden Rendeci
· Alunet iki hangisi Tahtakale ve yinniyedi bölük Rendeci Ahmet'e Bayraktar demekle Olaydan sonra geçen ocaSen daha iyice inceleyip ondan sonra su-
çuna göre gereken cezayi
Hümayun Na: 22, Dolap Na: 2, Na: 61)
91
BELGE: 78
ll. Veli yönetimini
ilkeleri üzerine yönetmesi
· Veliyüddün Efendi'yi beAnado)u olan bütün tekke ve zaviyelerinin
yalniz türbeler yerinde mal,
ya, emlak ve (dükkan, ev) için kayde-
"ie defterlerinin gönderilmesi gerekli
olan yüce bu alanda ortaya
yüce emrimle, emirleri götürmekle görevlendirilen yüce
Mehmet -daime iyi olsun- görevlendive önceden
geÇene ait yatan Veli kutlu tekkelerinde bulunan geçenler
ve marifetiyle sorgulanarak sekiz gerçek döndükleri geçeceklerine söz
ve geçen tekke ve türbede bulunan mallar,
ve emlak hileyle bir defterin sunuldugeçen
le Veli olan El Seyyid
Mehmet Hamdi ve zaviye ve
en ve en olgun Mürsel El
Seyyid Hamdi Feyzullah büyük oğul olması
ve bel.deyi bundan önce Amasya'ya sürgün edilip ve geçen görevinin
ve geçen kötü istikak
le ilgili Kutlu, din ehli Veliyüddin -dine
daim olsun- Her nedenle havale eden ve hak
bildirmekle birlikte bakma görevi ve ilgili
geçen Veliyüddin'e ve eline (görev
belgesi) verilsin diye geçen emirleri götürmekle görevli Mehmet -daime iyi olsun, gücü bir ve yasalar-
92
;
ca memur ve iki
yazma ve kayda
geçen azizin bakma görevi ve geçen Hamdullah üzerinde
ve Anadolu muhasebesinden bir geçen defter
, üzere geçen tekkenin kimi köylerinden götürü usulüyle
vergilendirilen ve bu vergileri toplama nedeniyle bir getirisi
dörtbinyüzdoksan ile gelirler; ürünler;
bilinen ölçüdeki mallar, para ve benzer
söylenen mallar
. yalar ve eskiden gibi sürmesiyle geçen tekkenin yönetimi için bakma görevi ve geçen
lik, anlan!ankötünün ortadan
di usulü yerine getirilmek geçen
Seyyid Veliyüddin'e -daima iyiolsun- yüce irademe
dair not belli nedeniyle ge-
çene üzerine ile buyruk verilmek de-
önceki övünülecek bilgin ve devlet El
, Seyyid el-Hac Ethem -daime iyi olsun- dine
yazmakla, üzere ve bakma görevi, geçen kötünün el çektirilmesinden, geçen
olup, bilgileri deniz kadar engin olan dünya
bilginleri dine erdemleri, deniz kadar engin
olan dünya bilginleri dine erdemleri,
Mevlana Mehmet Tahir -daime iyi olsµn-
.... ve belirtmesi ilgili buyru-
. ceyi!111iüçüncü günü olarak tarihlendirilen görev belgesi bu verdim. Buyuruyorum ki geçen Veliyüddin geçenin görevden
geçen üzere bakma ve geçen
olup görevini yerine getirdikten sonra
. bundan önce bakma görevi ve geçen
sahip olarJar ücretine göre
93
geçen de o nedenle ücretini ge-
çen ürününden bilsinler, belirtisi
olarak güvensinler.
(il.
BELGE: 79
ll. ve
yolunda buyruk:
Benim vezirim.
yönergem ve ilgili.
benim önemli böyle denilerek yerine pek gecikti. Birkaç gün hemen müsvedde
denetçileri görevden
Birçok yasalann izin vermeme yine
yüzüstü Bütün mühürleyip öyle
sonra, gerekir.- He.r ne
kadar çoksa da, birine bir düzen verilmeden,
bir kat daha
Zecriyye (alkollü içkiler) maddesi oldu? Darphane
(Parasal maliye söyler. Asakir-i Mansure ...
söyler. Herbiri hizmet diyerek
birbirine kadar
Sonunda
Kimsenin kendisi o kadar gerekmez. gö-
rev yapmaya Saib Efendi'nin çok memuriyet bu kadar pürüzsüzce görmek olaSonra oldu, böyle oldu sözlerini dinlemem. Hemen bu yasa maddelerinin serbest birine verilerek dü-
zenleme ve uygulamaya
(Dolap 2, 61. No: 57)
94
BELGE: 80
Karaöyük'ün
gelirl,nç el Seyyid Feyzullah Efendi'nin pa-
üzerine bu topraklann dergall. Mahmut'un ferman:
Yüce
bin Abdülhamit Han
(Gereken övgülerden sonra) Karaman valisi Vezirim
(gene övgüler) Konya vekili ve
Bu 'bilesiniz ki 4 Cemazi'ül Ahir 1123
(1809) günü.nde tahta oturdum (cülus ettim). Önceki tüm buyruk-
. yenilenmesi için bir Böylece de Ariflerin
Veli'nin temiz soyundan (k.s.) olup
olan Seyyit. Feyzullah, öncelikle ulu
mührü ile, zaviyenin topraklanndan ·
hir öbür Karaö)'iik ile bilinen
yerlerin gelirlerinin vergiden onurlu buyruklarla
hak olarak ancak kimi bu
yarak hesaplara .el Bunun için yeniden
buyruk Hazinedeki gelir defterlerine·
Bundan önceki (reaya) herhangi bir yeri
sürelere .eski yerlerine geri gönderilmeleri için 217 Recep buyurdum.
(*)
onurlu hümayun) ferilgili yerlerin seslenerek; bir yolculu-
(sefer) din (cihat) askerleri için deve, ko-
(")Metinde 217 olarak geçiyor: 1217 gerekir. Bu tarih milad :
1802
95
,
yµn v.b. özetle içerisine· bundan önce
olan deve, v.b. bir devretme-
. mek ile af ettim is.e gene af geçti-
1218 (1803) Zilhicce'nin son günü geçenHazret'in
yerlerinden öbür Karaöyük ve bu
gereken defterlere (defter-i hakani) ve özgür olarak Mütevellilere çift, binek
koyun vergisi v.b. için el koyma ve hesap gerekmez.
Böyle iken ve hakan defterlerindeki
ters Konya, gelir sorumlululan.(mütesellim), yö-
· neticileri ve bu alanlarda kendilerini etyeni bir eskiden beri ilgili dergalun
tunda oturan Abdüllatif Efendi'ye dilekçesi üzerine verdim.
BELGE: 81
Çelebi Feyzullah Efendi'ye verilmesi Abdülaziz'in
Veli Hazretlerinin bulunan onurlu
velilik ve için dört
pay (sehim) ürünün bölgesinde bulunmak üzere 300
Yusuf Ziyaeddin Efendinin· ölümü ile hizmetin ve temsilin soydan gelen Efendiye verilmesi yetkililerce bildiAynca, hazinesinden 500 müderris
. retmen, profesör) ve olan Muhammed Nuri de ölünce
lik vekil gerek vekfilete
iki 800 asa-
. !eten görevin soydan gelen Efendiye verilmesine bir
onurlu berat verildi.
V ilgili ve
da üzerine (devlet
96
da onaylanarak 1288 (187 l) 2. günü bu
verdim. Buyurdum ki bu gereksinme, kendisince yerine getirilmesini Görevi üstlene.
Veli Hazretlerinin onurlu Çelebi Feyzullan Efendinin asaleten bulunsun. Bununla ilgili paiçin Mektuba! Kalemine, bilgi için, ·
da (ileri'de) haberli olsunlar diye (derkenar) 16 Ramazan 1288 (1871)'de günlüklere
(ruzname) geçirildi.
BELGE: 82
Veli olarak
nan
i"i, hatta girmeleri üzerine Esseyid Ahmet Feyzullah Efendi'ye göndersureti:
Olgun Efendim,
, hukukuna ve tarikat ters dü-
sözleri, .ile bir kesim sü-
rükledikleri Veli hazretlerinin
ve hiç haklan olmayan bu kimselerden sonra görevinin önceden gibi si.zin
yürütülmesi konusunda Ankara'ya ·emir gönderilmiçtir.
Yüce din hükümlerini, temiz din
bendi girenleri ve Peygamber sünnetine dikkat ederek dine olan gelenek ve
Dergahta bulunan müritlerin düzeltilip nefislerinin
edilmesine gayret göstermeleri bu kendilerine gönderildi.
Esseyid Ahmet Muhtar.
(1S73), 29Eylül1289 (1872)
97
BELGE :83
Veli
la atanan N 11di Hasan ve Türabi B görevleri11i nedeniyle Kurulu'11ca
(M M için
Çelebi Feyzullah Efendi'ye gönderilen kurul
Hazreti, Veli Onurlu Yüce
Faziletli Efendim Hazretleri,
Yüce beratla hizmeti yüce bulunan HaVeli bir süreden beri oturan"dedebaba" ünile görev yapan ve her üzerine alan Se1anikli
Hasan Baba, bir yetkisiz ve benlik halifelik ve vererek ·Bu nedenle kendisinin Onurlu Dergahtan ve yeni bir atamaya ilde Yüce
Onurlu. Dergahta ve bütün Dergah üzerinize alkonusunda Ankara iline telgraf 9 Recep 1290 (1873) günlü bir tezkere ile yüce
Ve geçei1den size
Dergahtan
ilde ve Dergah size
Bu kez Meclisi, kendilerine
bundan böyle Onurlu Dergahta sizin bütün ...
sizin yönetmeniz; Bu arada öbür tarikat
"senarik" ve yapan birer adam bubilinmektedir. Bu nedenle sizin dergah ve
da yaancak bu yeni atananlara de "sartarik"
veya gibi unvan verilmesi;
yüce verilmesi ve içindeki (*)
(*)Tutuklu durun1daki Sel3n"il<li I-Jasan söz
98
Dergahtan daha dinsel suç görevden bildirilmekle yerine· getirilmesi Efendim
Hazretlerinindir.
·
BELGE: 84
IJ. Veli yönetimini
Ahmet Cemalettin Efendi'ye
eli erenlerden
bulunan Veli yüce zaviyesi
birbuçuk sahip olan- Amasya'qa bulunan
Hamdullah ve Selamet Efendilerden Selamet
Efendi'nin çocuksuz olarak ölmesine ona ait
önceki Çelebi Ahmet Cemalettin
ve Veliyüddin Efendiler'e verilmesi uygun olan Ankara ili yerel·
yönetimi bulunan yasai bildiriminde (ilam)
ve geÇen veli hazretleri
zilkadesinin yedinci günü tarihiyle yüce hükmüne olarak ve Yerel Müdürü yoluyla ürünün tümüyle yüce giderleri belirtil-.
biçimqe Yani pay ürünün dört
ve bakma görevine, üç pay olarak uygun bi-
çocuklara, dört pay tekkenin dört pay
ait bulunmak üzere ve
fakat gerek Müdürü'nün irade ve
ürünün vergilerinin emrine bakmak ve gerek vakmuhasebesini geçen müdür ile birlikte düzenleyerek ve yö-
netmek üzere düzenine
gun olaralc geçen Çelebi Cemalettin
ve Veliyüddin Efendiler'invekili Hasan Bey'in bulunan dilekçesi üzerine devlet mülkiye dairesinden düzenlenip sureti pi!dirilen
99
geçen ürününün on pay nedeniyle birbuçuk
dine olan Selamet elinde
bakma görevi ve
paydan dört pay hazinesinden ele geçirilerek yüz
Hamza.Efendi'ye anlave geçen Çelebi Ahmet Cemalettin ve Veliyüddin
. Efendi en olarak yetkince güzel
yönetmesi ve sahip yasal durum üzerine olan
ltim Selamet Efendi'den kalan önceki
geçeri Çelebi Ahmet Cemalettin ve Veliyüddin Efendilere verilmesi ve görevinin bozulmabozulmadan hazinesinden olarak verilmekte olan geçen sekizyüz Hamza Efendi'ye eskisi gibi ve sürekli ürüne sahip ve kullanmak üzere görevinin de Çelebi Ahmet Cemalettin Efendiye düzenlenen ilam devlet nezaret ifade etmesiyle binüçyüzyirmiiki
onsekizinçi günü tarihinde geçen
ne görevi için geçen Çelebi Ahmat Cemalettin'in eline
verilmesi gereken bir verilerek
nedeniyle, yücelten yüce Ahmet Cemalettin ve Veliyüddin çok olsungeçen paylar için bu verdim ve buyurdum ki geçene
önceki ellerinde bulunan ortaklan olan
geçen Selamet'ten olan birbuçuk
dahi birlikte
(II. Abdulhamit, 1Rebiiilevvel1322 - M. 1904)
100
•
FETVALAR
BELGE: 85
· Sultan Selim'in Alevi yapabilmek için
Müftü Hamza'da,, fetva:(*) '
!"Y Müslümanlar, bilin ve olun ki, reisleri Erdebil
Ismail olan peygamberimizin .
sünnetiill, dinini, din ilmini, iyiyi ve Kuküçük gördüler. Yüce günahlara helfil
gözü ile Kutsal öteki din ·
· atarak Hatta kendi mel'un reislerini
yerine koyup ona secde ettiler. Hz. Ebubekir'e, Hz. Ömer'e
halifeliklerini inkar ettiler. Peygamberimizin
iftira ettiler ve sövdüler. Peygamberimizin ve
dinini ortadan burada sözü
edilen ve bunlara benzeyen öteki kötü sözleri ve hareketleri benim ve.öteki dininin alimleri bilinmektedir. Bu nedenlerden ötürü hükmünün ve verhaklarla, bu kafirler ve dinsizler oldudair fetva verdik. Onlara sempati gösteren, dinlerini kabul eden ve olanlar da kafir ve dinsizdirler. Bu gibi kimselerin bütün görevidir. Bu
arada Müslümanlardan ölen. kutsal yeri yüce cennettir.
o kafirlerden ölenler ise, hilkir olup cehennemin dibinde yer tutaBu durumu kafirlerin halinden daha kötü-
dür. Bu veya.gerek gerek ok ile, gerekse köpek ile hayvanlar gerek kendi
gerekse topluluklarla evlemneleri ge-
çerli Bunlara miras Sadece sultam- .
(*) Müftü Gürz Nurettin Hamza Efendi 1521
tiir. 1. büyilk ve hadis bilgini
olarak bilinir. Tarihe bÖyle bir fetvayla almak
gibi bir suçla da geçer. Kuran üzerine yemin etmesine 50 bin
akçe Semendire valisi YusufBali'nin Ve
kapar. f\1üftü Hamza, Yavuz
bu
103
onlara ait kasaba varsa, o bütün öldü-
rüp, alma Ancak bu
mallar gazileri Bu toplanmadan
sonra tövbe ve ve hepsini öl-
. .
dünnelidir. Hatta bu onlardan bilinen veya onlarla birlik tesbit edilen öldürülmelidir. Bu türlü
topluluk hem kl\fir ve hem de kötülük yapan kimselerdir.
Bu iki sebepten öldürülmesi vaciptir. Dine edenlere Allah eder. Müslümana kötülük yapanlara Allahda kö-
tülük eder. (Bi Soru Görez bilinen Müftü Hamza) .
. BELGE: 86
Kemal'in Yavuz Selim'in Alevi
izin veren ·
Bu yerde zikri bütün
dan gerek duymayan, Rahman ve
Rahim ve din gününe· kadar ve yenik zelil askerlerinin
küfrü hususunda kerim, kuvvetli büyük yüce olan Allah
içindir. Övgü yola rehberlik eden Hz. Muhammed'i ve
(*) Kemal (Kemal (1468-1534) Tokat'la
Edµ-ne'de Tefsir, ve bilimlerle ilgili birçok
bir bölümünü Yavuz Selim'in seferi
parlar. toplumunu
feivalar ve risaleleriyle .öldürülmelerini gerekli,
na el ise hel§l görür. cihat olafak
dirir. ve ona ve biliokraside
ilerlemesine yol açar. Edi111e 1516'da
da Anadolu getirilir. Kanuni döneminde de sürecek, Kaolay.mda ve En büyük
mesi Alevi ilgili yücelen Ebussuud Efendi
Kemal'in, Yavuz'un Alevi için "Fitekfirir-revfifiz" ·risalesi cümlelerle biter: yaSalar öldürülmeleri helfildir. askerlerinden öldürenler gazi,
ellerinde ölenlerse •
11
104
dinde ona uyanlar (övgüler olsun) ve
kendi başk doğru yola götüren imam,
ilk dört halifenin inkar ettikleri, Ebu Be-
Ömer'e, Osman'a (yüce Allah hepsinden
olsun) küfür ettikleri, memleketlerinden bir çok yere
hakim ha,berleri ard geldi. Müslüman ülkelerde
bu durumun etkileri ve ona küçümsüyorlar. Bu içtihat edenlere, kendi mezheplerinin tersine müctehitlerinin mezheplerinde zorluklar ileri sürerek
te tabi olanlara) sövüyorlar. Tarikatlerinin liderlerine de
mail verdiler.
Onlar yönteminin son derece kolay
ileri sürüyorlar. "helaldir" helfil,
haram iddia ediyorlar).
oluyor. Özetle, küfürlerin
en dinden dönmeleri küfürlerinde Sü-
rekli. gelen haberlerle bize Ülkeleri (*)
Erkeklerinin ve geçersizdir. çocuklaher biri zina Onlardan birinin hayvan
(ölü) mundar olur, her kim bir zorunluluk olmadan onlara özgü
giyerse, küfürün korkusu ona hakim olur. Bu da
küfür ve inkar belirtilerindendir. '
hükümlerine gelince, bunlar
muamelelerini görürler. Öyle ki yenilseler bile,. oralar dar
ol harb olmaya devam eder.
Müslümanlara ve helfil olur.
gelince, onlar Müslüman öldürülmeleri
zorunludur. Müslüman tersine,
Müslümanlar gibi hür olurlar.· birisi (Darüs-Selfuni) -
hüküm terk etse bile, dinini seçse, onun
da kesinlikle katli vaciptir. ·
Kaynak: Mecimü'a-i Resai, Ktp, Pertev
621, Yk. 31-31 b.
(*) Dar'ül Harb: Sava§ dernektir. MUsltiman olmayan topluluklar üzerine
Müslüman yönetimine içerir. Bu
yönetimi görmemekte,ç bw·aya Müslüman
ülkelere uygun görillen hukukunu
105
BELGE :.87
Ebussuud
fetvalan:
Soru: kentinde, kutsal öldürülen ve denilen öldürülmesini gerektiren dinsel ne bulunamayan diMüslümanlara sevap ...
Cevap: dinsel zorluklardan olup kesin
ayetlerle kutsal inkar din,
sizdi. Büyük peygamberimizin (onun
ne ileri sürerek) için d11rumu dinsel kufauara aybn ve öldürüldü,
Soru: Dinsiz ve dine daha sonra tövbe etmesini kabul eder ve bu öldürülmemesini söyler. birçok kez tövbe ve yenileyine Bunun sebebi nedir?
. Cevap: Dinsiz tôvbesinin kabul için, onun
yakalainnadan önce· tövbe etmesi gerekir. sonra
tövbenin yoktur. tövbesi de yasonra tövbedir.
Dine tövbesi gerçekten de Azam
·geçerlidir. Ama din büyükleri (imamlar) bunu benimsemezler. Bu ülkenin kentlerindeki dinsel din kuraltövbelerine vermeyip
yolundan giderek dinsizlerin öldürülmeleri karanm verebilirler ve
bir görevidir.
(*) Ebusuud Efendi 1490'da 1573'de öll):.ürt kökenlidir. 'tarihinde Ken1al'den sonra ikinci önemli
bilgin II. devlet sokuldu. 1533'e kadar
1545'lere kadar ve 1545'de
getiril4i ve ölünceye dek bu görevi sürdürdü. Kanuni ve II.
önemli Devlet yönetiminde her türlü
sert gösterdi.- Gelenek ve
meyi dev le_t otoritesinin önemli rolle! Alevileri
ve ölümle ünlüdür.
106
Soru: Bu konuda karar veren Hanefi mezhebinden
olup kendi mezhebini bilerek ve isteyerek öteki imammezhepleri karar verse, bu karar temiz olur mu?
Bunun kararla SÖZÜ edilen öldürülmesi gerekir
mi?
Cevap: Azam'a göre tövbe eden ve dönen
bir dinsizin ortadan kalka\, fakat o
öldürülmesi izni ortadan kalkmaz. Öldürmeye izin sürer.
göre, öldürülmesi gereken için bu karar
verilince bitirilmesi Azam da
Bu idam veren Hanefi da
ona bir zarar vermez. ·
Aynca Hanefi dü-
gücüne içten inansa, fakat
. öteki ile yetinse, bu .karart
Yusufa göre ama göre
Azam bunu Hanefi büyüklerinden Halil Ebu Bekr Muhammed Buhari ve Mecid bu
yöntemi .. Ünlü fetva fetvalar da bu
biçimdedir ...
Soru: sözlerin her
ayn ayn zamanlarda konusunda bulundu. Tazaman' ve yer konusunda birbirleriyle
zarar verir mi? '
Cevap: zamana olarak yitirmesi
yaralama, öldürme, soygun gibi eylemlerde ortaya Fakat,
sözünü türden sözler ve zaman ve yer konusunda geçersiiSoru: konusu geçen sözleri
söylemesi ile bun)Jn arac
çok zaman için
107
benimsenmemesi gerekirdi. Bn
niçin benimsendi?
Cevap: Sövmesi ve nedeniyle öldürülen bu
nin öldürülmesi mezhebince de dinsel zorunluktur.
nedeniyle kabul etme.z. Dinsizlik yüzünden öldürme, göre dinsel bir
idam Bu yüzden, verilen bu karar geçersiz Bu kural belki dini birdine girenler için uygulanabilir.
Karamanli sonra tövbe ve tövbesi
de bu nedenden geçersiz
Gerçekteri de, geç yasalyok fetva Fakat, Hanefi
lerinin büyüklerinden Saffar, "Geç
uzun zaman geçmesi) zarar vermez."
burada geç geçerli özürler
...
Soru: Bu konuda kimseler, veren
alimler fanatikçe zalimce öldürttüler"
deseler, onlara ne yapmak gerekir?
Cevap: bu kimseler yolunu hak
. bellerler ve alimlerin yolu da zulüm sayarlarsa dinsizdirler, tövbeleri kubal olunmaz. ve kendilerinin tümünün öldürülmeleri gerekir.
.böyle demeyip de, "Dine göre ortaya zorunluk
'öldürme' öldürülmesi zulüm oldu," dederse kafir olurlar.
kendilerinden olur ... gelmezlerse öldürülmeleri
böyle demeyip de "Gerçek olmayan zalim ve
·fanatik biçimde derlerse cezalanve uzun süre gerekir. ..
108
BELGE: 88
Ebussuud M ilgili fetvaSoru: Mansur göre kafir olduysa,
göre de en yüce mümindir. Gerçekten de
dese ve da bu yönde olsa bu ne
Cevap: Mansur'a ..
BELGE: 89
' Ebussuud Kuran'a kutsal kifetva:
Soru: Hakim olan üç "Ku-
önce gelen tasdikten ve ona olarak, hak ile
sana indirdik ... " ayetinden yola "ona olarak •.. " ibaresinin "Halen Yahudilerin ve Nasrutilerin
ellerindeki Tevrat ve gibidir. Asla
diye ve buna da inansalar ... Tevrat
halert Yahudiler elinde bulunan kitapta Lut Peygamber
olup kendini bilmez haldeyken zina
eyledi." diye ve yine yüce Kuran'a muhalif ve
birçok halde, bu yine bu kitaplarda yukaolarak bu direnseler
kendilerine ne yapmak gerekir.
Cevap: Bu durum çirkin bir bilgisizlik ve sövgüdür.
Burtlar gerçek anlamda .tövbe ederlerse bizim imamlara göre
ölümden kurtulurlar; ama imamlara göre vurulur... '
BELGE: 90
Ebussuud Efendi'nin Müslümanlara sövmeye ceza
verilmesi
Soru: Bir Müslüman bir Müslümana cima
dinine, sövse ne olur?
109
Cevap: Kafirdir, katli helaldir.
Soru: Bir selam verirken, olsun ... " dese
de "Ya hu ... " diye verse bunlara ne
Cevap: Yüce o
kilde. kiifir olurlar.
Soru: Bir iki dinsizlikle suçlarsa o iki
ye na
Cevap: Bir gerekir. Belki dinsiz
ler ...
Soru: Ya bir bulununca, o zaman ne
Cevap: Dinsizlikleri olur ve gerekir... \
Soru: Kiifir "Mübarek olsun" diyene ne
Cevap: 'Mübarek" dediyse kiifirdir.
Soru: Bir içersem peygambere oladese ve daha sonra da içse, ona ne
Cevap: Kafirdir, katli helaldir.
BELGE: 91
Ebussuud Efendi'nin Bedrettin ve Bedreddini-
. Terle ilgili ·
. Soru: Bedreddin Simavi ki "Varidaf' sahibidir, "Bedrettin küfür ve lanet etmeyen kafirdir" diyen birisine ne yapmak gerekir?
Cevap: Bedrettin olanlar kafirdir,
gibi da
lanet etmeyen kendi halindeki Müslümanlar kafir olamaz.
Soru: Simavi!erden bir bölük insan içip izinle birbir-
. !erinin tasarruf etseler, bunlara ne yapmak gerekir?
Cevap: Öldürülmeleri gerekir ...
Soru: Bir "Kim Bedrettin evine ko-
110
· nuk onu suç almak gerekir."
dese bu uygulama dine uyar
C!!vap: Konuk alan kötü Simavi uyar.
BELGE: 92
Ebussuud Peygambere, Kuran'a ve
kurallanna olanlara ölüm öneren fetva/an:
.Soru: "Peygamberin kimdir?" denilen birisi "Bilmem .•• "
diye verse ne olur?.. · ·· ·
Cevap: O gerçek de, yalan da olsa kafir
olur ... ·
Soru: Bu o "Peygamber yolundan peygamberi utan ... " deseler, o da
öfkeyle, "Ben peygamber bilmem" dese dine göre kendisine ne
yapmak gerekir?
Cevap: O kafirdir, gerekir ...
Soru: Müezzin ezaü okurkan, bir "Bin kere seslensen,
bizden sana varan olrnaz ..• " dese ona yapmak gerekir.
Cevap: Bu bir Söyleyen kafir, da olur. ..
Soru: Bir yoluna çağırs; diğer ise, "Sana. da da lanet ... " dese, ne yapmak gerekir?
Cevap: Bunu söyleyen kafirdir,
Soru: Bir "Bana buluver •.• " dese,
de; ahr, paygambere uyarsan
· bulursµr ..• " dese, ötekisi yine, "Onlara ne gerek var? Ben onda bulurum ... " diye yahut da "Buldum ... " deyiverse, ona ne yapmak gerekir?
Cevap: Dinsizdir,
Soru: Bir "Bana Peygamber gibi gökten sofra
iner. Birçok vebadan ve belalardan
de kötü duruma dese ne·
' 1
111
yapmak gerekir? .
Cevap: Bir deli dinsizdir. Derhal sorsonra gelmek gerekir .. :
Soru: Birisi. "Dolu cennetten, cehennem ... "
diye yollu ne gerekir?
Cevap: O kafir olur.
Soru: Birisi "Mümine yoktur .•. " dese
ona ne yapmak gerekir?
Cevap: Öldürmek gerekir.
Soru: Bir insan, namaz Ramazan
farz ve Ramazan gelince oruç tutmasalar, bunun nedeni sorulunca da, "Biz yoksul Bize
gün tutmak yeter ... " deseler ve birlikte içseler ... Aynca kafirlerin günleri gelince o günlere kafirler
gibi uysalar, duysalar .. , gibi bir çok
olsa, bu insanlara ve bunlara Müslüman gözüyle basöz ve ne yapmak gerekir?
Cevap: Bunlar kafirdirler ve öldürülmeleri gerekir ...
Soru: Birisi içse ve içerken "Bu güzel
bir nesnedir, Bunu içmeyenlerin avretini
... " diye sövse, birisi de, dersin ... " dese,
bunlara ne yapmak gerekir?
Cevap: birlikte kafirdir. Öldürülmeleri gerekir.
BELGE: 93
Ebussuud Efendi'nin Melami
ve raks (semah)a
Soru: "Suçlu görülerek öldürülen dedikleri
(*) 1528'de boynu _!cesilerek iclam
lstanbul ve Edime'de kendisine bir kitle Bayrami
Melamileri'nden Pir Ali Efendi'nin 1508 - 1528. 8\l!·
Ebussuud Efendi, Kemal ve Çelebi'lerden 6{I<
bir kurulca
112
diyen insanlara ne yapmak gerekir?
Cevap: Onun mezhebinde ise öldürülür. ..
Soru: Tarikat kesiminin önderlerinden bir vaiz Macamilerde ve kürsülerde "Zikr ibadet
niyetine. raks ve devran etmek ve bunun helal
ayetle ve hadisle ayakta iken, otururken,
üzere yatarken de diyen ayetin yüce Alher durumda anin, demektir. Raks da hal-i dahlldir
(Namaz gibidir) .. " deyip yine, "Kim kendini bir millete benzetirse
diyen hadis (raks) gökte meleklere ben-
.. peygamberi bile raks Hatta kutsal riBu durumu. peygamberin
olan büyük insanlar hatta ve Muhammed
Gazali de deyip bir filim de. "Bu yüzden birçok fetva
... " dese, tarikat. önderi yine, "Bu zevk haliclir. ·
yan bilmez' ... Haram diyen desin. Biz helal
... " dese, bu gerçek
sözüne olur mu? söyle"
dikleri bu tarikat önderine ne gerekir? Bu konunun iyice için gerçek '
istiyoruz. Böylece, ve ortaya hak
gibi belirsin ve bilinmezlikler yok olsun .. ;
Cevap: amlan yüce· ayette raksa izin konusunda
hiçbir yoktur. O çirkin inanan ve ayeti ta-
. olarak kullanan iman ve nikah yenilemeleri gerekir.
Zira, bozarak keneli isteklerine uydur-
... Sözü edilen hadis .. Fakat, hareketini benzetmek Zaten zaman
sufilerinin ettikleri raks da: gerçekte kafirlerin horon tepmesiclir ve
' eylemleri kafirlerinkine benzer.
Büyük peygambere raks etti, demek küfürdür. Çünkü raks
insanlann Peygamberlerden eylem
yüklemenin küfür fetva kiµtplannda Peygamber
dönemindeki ululardan, sözü edilen söyle-
113
mek yalan ve ileri sürülen söz
de Hiçbir dinbilgini, raks .
"sema" da
Dinsel da, din bilginlerinden (*) kimselerin, imam Gazali ye benzerlerinin sözlerine güvenm_ek deBu biçimde, kötüyü göstererek, yalan
halka vaaz eden Bunlar
kafir cezalar ve hapisle önlenmeleri gerekir.
bunlar yasaklanamaz, "Alimler zevk sahiplerinin
bilemezler," diyerek büyük direnirlerse dinsizdir-
.ler. mutlaka öldürülmeleri gerekir. Bundan sonra tövbeleri de ge-
çerli olmaz ...
Soru: Tarikat önderlerine, ederken devran ve
raks Bu küfür fetva
Aynca günümüz müftüsü de bu biçimde fetva verBunu niçin zaman:
"Bizi içmekten ve buna benzer kötü
gönlünü Tan'yı anmsı
. na neden oluyor" diye cevap veriyorlar. Gerçekten de öyle olsa bu
duruma o niyet ile izin verilir mi?
Cevap: Verilmez. Bu, olan türünden bir aldatGünahtan ibadet nerede
istedikleri bir Zaten cehennemlikler, uygun da. olsa, birisinden geçmekle
olmazlar.
BELGE: 94
Ebussuud Efendi'nin Yunus ·Emre ve beyitlerine
kin
Soru: Bir tekkenin mescidinde, genç
(*) Sözü edilen din bilgini bilginlerdir ...
114
' ' !anlar tevhid ederken (Tannsa!
okurken) bunu kimi zaman "dil-i men", men"
deseler, kimi zaman da "Sen.bir ulu canlar içinde caniyan gördüm pinhan "Cennet cennet
dedikleri, bir ev ile birkaç ver sen bana seni gerek seni" (*) biçiminde beyitler okusalar ve
hareketler yapsalar, o yerde oturanlardan tekkeye
giderek
"Niçin böyle hareketlere oluyor ve yorsun?" diye
sorsalar, de, · , ·
"Size ne. ve ancak bana kulluk etmeleri
· için ayetiyle cevap verse bu dinsel olarak
ne yapmak gerekir? ..
Cevap: Bunlann halleri ve sözleri tam oldugibi, cennet dedikleri kötü sözler de bir küfürdür. Bu yasalara uygundur.
olan dinsiz, "Yaparlarsa ne olur?" demekle kafir
bu suçu say?rak yüce ayeti buna
göstermekle yine kafir olur. Bu inançtan dörunezlerse kesinlikle
' Soru: veya tarikat yolundakilerden
birisi,
"Siz niçin namaza ve zekata çaba göstenniyorsu-
\ nuz?" dese, de,
ilim (öz) zahir ilim (biçim) bir
· ilmiyle zaten zahir ilmini anlar"
dese, ona ne yapmak gerekir?
Cevap:. O da dinsiz ve Onun
dinden dönenin gibidir. Bu geçersiz dörunezse öldürülmesi gerekir.
(*)Bu beyitler Yunus Emre'nindir . .
115
BELGE: 95
Ebussuud Efendi'nin Ramazan orucu
tutmayanlann öldürülmesini gerekli gören
Bir Ramazan gününde yemek yese,
"Özrün yokken neden yemek yiyorsun?"
diye yine, hadistir, düzme
... " diye cevap verse ve bu sözünde dirense, ona ne yapmak
gerekir ....
Cevap: Elbette öldürülmesi gerekir .. :
BELGE: 96
· Ebussuud uymayan
öldürülmesini gerekli gören
Soru: Hazreti Hüseyin soyundan gelen (seyyidler)
ilgili kurallar bizi Biz öbür. dünyada ahiret sorumlu Biz cennete gireceklerdeniz ... " deseler, bunlara ne ..
Cevap: Bu inanç üzerinde direnir de
yoluna) gelmezlerse dinsizlikleri olur, bu nedenle de
ölqürülmeleri gerekir.
BELGE: 97
Ebussuud Sünni tekke olmayanla-
. nn isteyen
Soru: Tekkelerde toplanarak, "Biz tevekkül ehliyiz; .. " diyen benimsenebilir mi?
Cevap: Benimsenemez:
Soru: sufiler, ','Bize böyle buyurdu" diye
sürekli olarak zikretseler, onlara ne yapmak gerekir?
Cevap: olan dinsizin peygamberinin için ibadetleri yapmayarak ... )
tümünün öldürülmesi gerekir.
116
BELGE: 98
Ebussuud
ölümle isteyen
Soru: dine göre topluca
helal öldürenler gazi, bu ölenler
de olur mu? · ·
, Cevap: topluca elbette dinimize
göre helaldir. Bu, en büyük en kutsal ... Bu yolda ölmek
de en ulusudur.
Soru: öldürülmesi,
besledikleri için mi yoksa
nedenleri de var
Cevap: Bunlar hem sultana isyan ederler, hem de dinsizdir-
!er ...
Soru:. önderinin. Peygamberinin (Muhammed'in) soyundan söyleruyor. Bu durumda,
helal biraz duyulamaz
'
Cevap: en küçük duyulmaz ...
kötü o temiz peygamser soyuyla bir
göstermeye yeter. Aynca (*) ortaya
Ali Musa bulunve yerlerdeki büyüJ,; seyyidleri zorlayarak kendi soyunu da göstermek istedi. Direnenleri öldürttü.
seyyidler kurtulmak için bu boyun fa-
. kat dikkat edenlerin anlayabilmesi için de 'onun soyunu bir
seyyide '
soyunun peygambere olsa bile,
dinsiz kafirlerden kalmaz. Ancak ve· ancak
olan kutsal töresine ve onun
koruyanlar soyundan olabilir ...
' • 1 '
• 1 (*)Sözü edilen Ismail , mail Hatayi'dir ..
117
Kenan Nuh Peygamberin ama onun yolundan
Nuh Peygamber için
"O senin soyundan ... " Kenan da öbür kilfirlerle
birlikte
büyük peygamber soyundan gelmek azabdan kurtulmaya yetseydi, Adem Peygamber soyundan geldikleri için, bütün
kafirler bu dünyada ve öbür dünyada asla azaba
Soru: söylüyorlar, "Lailahe illallah" diyorlar.Kendilerine uygulanan bu ölçüde
nedeni nedir? ve
Cevap: Onlar de Zaten üç yoldan ehli sünnet ... " diyen peygamberimiz du-
(*). üç yolun tam olarak
birinden Her birinden bir parça kötülük ve bozgunculuk kendi isteklerine göre ve küfürlerine
katarak bir ve dinsizlik mezhebi (yolu) Bu
kötü gün gün sürüp giden
bilinen bakarak kutsal din göre
O zalimler, ulu kutsal ve dinini hafife
almakta dinsel kitaplara Gerçek din
bilginlerini alimlerini) bu bilgileri yüzünden önderleri olan haini yerine koyarak ona secde etmekteler. Aynca haram ayetlerle olan bütün
da helal Aynca Ebu Bekir ile Ömer'e lanet
ettiklerinden da kafirdider. Aynca
yacak olan (Peygamberin ailesi) erdemine birçok
ulu ayet bunlar dil uzatarak yalanlamakta ve böylece de kilfir Ve yine yönelik suçlamalan ile kutsal leke sü-
rerek bu yolla peygambere Bu yüzdan bütün
(*) ilginç Ebussuud'un ehli sünnete mal bu sözü da
kendileri için sayarlar.
118
ile, kentleri ve eserleriyle yok edilmeleri kafir duyanlar da kafir
olur.
Azam ve Serili'ye göre,
tam tövbe eder de dönerlerse ölümden
kurtulurlar. Fakat Malik, Ahmed bin
Hambel, Leys bin Sad, binRahu'ya ve öteki
din bilginlerine göre tövbeleri de kabul edilmez. Elbette
kesilmesi gerekir.
Hazret-i (Ebu Hanife) hangi
benimserse o yandan Bu bilinir.
için ne konusunda bir
ikilik yoktur. Fakat köylerde ve kentlerde kendi
lukla oturup nitelik ve
da ,bunac uygun kimselerin. ortaya sürece
uygulanan uygulamalardan gerekir.
kafirlerin yok
den daha önemlidir. Medine kafir çokken ve
henüz ele Ebu Bekir 'kafirlere
Müseyleme'ye bu döneklere
Hazreti Ali Haricilerin da böyle ol-
(*) Bu kesimin kötülükleri çok büyüktür.
yeryüzünden silmek için çok çaba harcamak, ne getekirse yapmak · ·
"Kendisinden istenilen ve kendisine
Ey ve
affet.' yere Kafirlere
_ bize ol."
"Bunu, efendimiz ve en üstünümüz,
ve zafer müftisi Ebussuud 995
(1548)
(*) Müfti Ebussuud Ali soyundan gelenlere Ali'yi öldüren
Haricileri kefeye '
119
Soru: Nahcivan seferinde ele geçirilen ku.l
olur mu?
Cevap: Olmaz.
Soru: geçirilip tutsak yakalananlardan
söylerse bu durumda kurtulurlar
Cevap: Enneniler kurtulurlar. Enneniler, askeri ile Askeri üzerine
se dine göre tutsak edilemezler.
Soru: halifeye ve bilinen birisini öldürene ne
. Cevap: bu nedenle hiçbir ...
BELGE: 99
Hoca Ali'nin Bedreddin ve Bedreddiniler için
fetva:
Soru: Bedreddin bir topluluk ve
ile qir yere içki içip, olan ve
geçen cahil türbesi için Kabe budur deyip, okumak-yaz-
. nedir? Bilim, bizim bilifnimizdir deyip geçene daBu dine ve ters olmasöz ve Sünnileri incitmeleri bu ne yapmak gerekir?
Cevap: dönmelerinin durumunda öldürülürler.
120
BELGE: 100
ll.
öldürülmesi için
dan. fetva: . . .
1
.
. '
olan Zeyd olup ayakve ve bu yüzden yasal olarak olan
Zeyd'in en sonunda siyaseten katli (öldürülmesi) yasal ·
(elcevap): Allah için gerekir (vaciptir).
Bu ·yolla Zeyd için olan ve
ile bir tutulduktan sonra tövbesi kabul edilenebilir mi?
(elcevap): Allah için Belki öldürülür (kati olunur).
Büyücülükle Zeyd önce tövbe etse, bu dufillllda Zeyd'e ne yapmak gerekir?
(elcevap): Allah için öldürülür (kati olunur).
(!!.Mahmut dönemi 1826)
Fakir
Mehmet 1'.ahir
121
•
• RAPORLAR
BELGE: 101
. Kulu çevreye zararlan dile getiren
bir rapor: · ' · . '
( ........... ) ülkenin durumunu düzene koymak, yarolmak gerekir. - Safevi) kendisi gelse bu .
kadar Bu zalim yerlerde erkek, ·
çocuk her ne bulursa Hatta gereksinimin koyun,
gibi .da Kediyi, dahi
talan zaman bütün giysi ve
Kimi adaba içiil
der'le ben her gördük. sonuna dek gördük. Durum incelenmelidir. Çok dokunuldu. Ülke
özellikle Kütahya kentlisi yiyecek ve
, oldukça üzücüdür.
Çare getirilmelidir. kulunuzdur. Tiim haber
ve bilgiler ondan Güvenilir biridir. hükü-
Bütün halka ki zerdali vaktinde
gelecektir. Ülke bizimdir. Kimi kez mehdilik eder,. kimi kez öldü ülkesi bana Ülke benimdir. Kimi kez bi_rkaç gilnlük ömrüm ülke benimdir türünde birbiriyle
sözler eder. sipahiler Müslüman
askeri olan sipahiler de ·
!ar. onun Hemen zalimin ortadan.
verilmelidir.
Müzesi No: 6187, Tarih: 1511 ). ·
BELGE: 102
kisini ele alan raporu:
( ....... ) Elbette yerine O yörenin
Tiirk'tür. Bir bir hareketiyle ülkede ·bunca kötü olay olSen hareket ederek fitneyi önle ve ·
125
tir. Ben gece-gündüz senin devletinin
tuzaklar gaflete
da yozaman tamam. Amaç Oyunu
çok iyi gerekir.
Müzesi No: 2829, Tarih: 1511)
BELGE: 103
Antalya Antalya'daki durumunu anlatan raporu:
( ...... ) Asker dönüp kaleye Hisar
beni bizden dönen melunlarla ortaya birkaç yerde toplanarak
lar. Bizzat hisan adam yoktur.
Çünkü bizden o melunlar daha çok güçlenip.tüm çave giysilerimizi Benim hizmetçilerimi,
birçok kulunu ve birçok kimseyi ettiler. Dufumun devlete bildirilmesi. gecikir ve hisar elden gider. ·Bii1
ayak bir ayak üzerine
Müzesi No: 6321, tarih: 1511)
BELGE: 104
Kulu ilgili saraya
rapor:
( ...... ) Öncelikle Teke ilinin kendilerine olmayan
köylerini kendilerine yarayan çotutsak edip, ise Bu
yolla dahi vurup, ve kendilerine hakaret etKenti yer yer verip, mescitleri ve zaviyeleri bile
(Kuran) ve
verip
No: 2829, tarih.: 1511)
126
BELGE:l05
Kulu rapor:
Beyi Sufi Kuli'nin casusu Pfr Ahmet'jn
Kulu Antalya'da köyünün
da bir olurdu. dahi o köyde idi. Kulu'nan
biri Sefer, ötekiyse kimselerdjr. Kulu'nun ne zaman gittin dersen, geçen
Safer gittim. Kaç diye sorarsan, dört
dedi. Her birimize verdi. O kimselerin sorarsan; Safer, biri biri Taceddin, biri de Pir Ahmet'ti. Nereye sorarsan; Safer Siroz'a, SeJanik'e, Taceddin Zagara Yenicesi'ne Ben Pir Ahmet'se Filibe'de mahallesinde Kara Habib halifeye verdim. Kara Habib geçen Sofya'da
Taceddin, Çelebi ve Muhiddin halifelere verdim. Dobruca'da Halife'ye verGiysilerimi ve kimi Halife'ye
· Dobruca köyde Alaybeyi Muhammed
lu Yusufa ve Edhemi Muhammed halifelere (mektuplar) verdim. Banecük köyde !imar eri Halife'ye
verdim. Pirenli köyün Muhiddin halifeye
(mektup) verdim. '
Müzesi No: 6636, Tarih: 1511)
BELGE: 106•
Kulu'nun Divan'a sunulan bir
rapor da
( .... ) Amma bilmeziz ki sihri mi Etkili cin mi bilir?
Her seferinde ve fazla vermeden gizlenip
beri galip odur...
Müzesi No: 6187, ' tarih: 1511 ).
127
BELGE: 107·
· Antayla Sultan Korkut'a raporda müritlerinin Kulu 'ya yer
( ....... ) Allah budur. Peygamber budur. hesap bunun
önünde olsa gerektir. Buna inanmayan ve
gider( ..... ) (Zilhicce 916-M. Nisan 15/1).
BELGE: 108
Kulu çevrelerin durumu
( ..... ) Askerlerin içinde sipahi kesiminden çok adam
· yaratanlar Hisara çok
Hisar Bir
daha timar satarlar ala ala tümümüzün tü-
kendi. Timar almaya deve gerek, at gerek, mal gerektir.
timar yoktur. Nerde Türk (Etrak) kesimi, bezirgan, bezirgan mütevelli ribahorlar varsa tü-
mü timar sahibi oldular. ne kadar seyisi, mehteri
varsa tümü timar sahibi oldular. dirlik Timara
mahalle verip, sipahi kesimine ne fitne ve fesatların çıktğn, daha neler türlü tilrlü söyle-
( ... :) uyduranlar sipahilerdir. Müslüman
askerinden olan sipahilerden Bundan sonra da
gelmez. Hemen zalimin Kulu) ortadan için .emir
gereklidif.
Müzesi No: 6187, Tarih: 1511).
BELGE: 109
Kulu saraya
rapor:
( ..... .) O topluluk gece ve gündüz Teke ilinin si-
128
dahi onlara bir iki bin bir topluluk
Egemence kimini _peylerbeyi
edip, kimine yer yer vererek ve
sancak Öncelikle Teke ilinin
köyler ve kendilerine tutsak edip,
yaramayanlan ise geçirip, bu yolla halk üzerinde.
Kimseler önlerinde Ne yana
gitseler Müslümanlar Kalanlarsa bir güç
• - ' ' • 1 -
ve
Oradan Orada
kendilerini bin askeri yok Elmavurup kendilerine
dile ölçüde hakaret ve kötülük Kenti mescitleri ve zaviyeleri dahi dinsel dahi
Teke'nin -tümünün bitirdikten. sonra, Mehdilik edip,
sonra ülke bizimdir Bunid811 Hamit
Gölhisar'a fiilen almış, kadısn tutup el-
. . ' libin akçesini sonra ve ölüsünü
parça parça Köylerde mallara ve köyleri
Burad811 Burdur'a kendisini beylerbeyinin' lalabiriki bin asker ve sipahi
askerler tümüyle öldürülBurdur ve ölçüsüz biçimde kötülük
Müslüman ellerinde Buradan Is-
. parta ve yöneleceklerdir. ·
No: 2829-17 Muharrem 16 Nisan
1511).
BELGE: 110
·Yavuz Sultan Ahmet'in oglu
(ie taç ve ayaklanmailgili rapor :
Haliyle bu diyarda sofular Kara
129
Sultan Murat taç giyip sürhseri
kendine asker edindi. Onbinin üzerinde oldular. Gittikçe Sofu
.din çevresinde Seyyid Ali
Halife dahi kendisi kul olup Geldigelen'e ki,
Nice köyler Nice öldü-
rüp ve giysilerini Bu diyarda güvenlik
Alaüddevle'ye dediler. Sultan Ahmet dahi Süleyman Bey'i,
Sinan ile Karaman'a Onlar orada Sultan Korkut üzerine gider derler. Bir haber daha söylenmektedir. Çorum'da
Halife hapisten Sultan Murat için görevlendirir.
Her gün bin sofu toplar. Ulufesiz, her ne varsa
yerine getireler diye. O dahi içki sohbetlerinde dedikleri gibi,
geçeni hapisten kendine kul edip, çevreye sofular gönderip, her halifeye duyurup, onlar dahi eski mezheplerini gösterip, yoldan olup, nefislerini Ôldürüp ve mülkü Amasya'da yinnibin
sofu nice Müsl(4nanlan, bilim ve tarikat kimseleri
öldürdüler. Sultan Geldigelen'e getirdiler. Orada da
ve kente getirdiler. Kale Çorum öldürdüler.
verdiler. ve kentliler ürküp kimi
kimi kaleye girdiler. Sultan Ahmet'e ulaklar (haberci) gitti. Feryat
ettiler. O, onbin adamla Davut ve Ahmet ·
luyla asker gönderdi. Yolda gelir derler. Nebi Halife bu nedenle
haber götürdü. Sofu askeri yıka yıka Sivas'a elçi
gönderdiler. Bu durumu böyle oldu. can korkusu ve tehlikede (1513). ·
No: 6522)
BELGE: 111
Molla Bitlisi'nin Mart lSlS'lerde SaAmasya'da bulunan Yavuz Sultan Selim'e
Safevi ve Kürt beyliklerinin durumunu bildiren raporu:
Bu mektubu yazmaktan eskidenberi defalarca
130
cesarette bulunarak arz yön nasip bu zafer ve iskender bu
mertebeyi daha ve zaferleri daha: Zira
hem ve hem huzusebep
Yüce zafere Fakat ülken:izden hiç bir keresinde olumlu veya olumsuz bir cevap
ve bu devletin:iz:i seven ümitsiz ve
memleketinin mazlum da meyus ederek din ve devlet
görünmeye mecbur Fakat
muharrem yüksek em:irlerin:iz Kürdistanem:irlerine bu emirlerde yüce teveccühünüzden ile
memnun ve ümitvar oldular ve benim gibi fakir kulunuza eskiden
gibi bir kere daha bu yören:in sahiplerine ve ümerasma
venne ve oldu.
sonra bu ve birlikte tehdit ve ihtar
ve müjdeler ilave edildi. Kürd emirlerin:in mektuplan ile birlekte
bendeniz.e Kulunuz bütün yorgunluk
ve dost ve haber toplamak için her ne kadar emin kimselerle ise de h:iç
bir cevap fakat ve tekrarlanan akla
. gelen ile haberlere göre bilgileri arzeder:
1 - Horasan haberleri: 1
Biibir Mirza, fethettikten sonra Horasan memleketinin birçok ele ve Horasan'da bulunan bütün
öylesine hezimete ki, bir teki bile
Irak'a haberlere göre de hepsi katledilgöre Musul'da Emir Bey Mirza
Babir'e tabi Musul valisi olan hareketlerinden
ki, o ülkeyi Beyaz halde Emir Bey'in Musul kalesin:i teslim gibi ou fermana boyun hakimi olan Hasan Bey'den çok görmekteHorasan haberlere göre i-Io-
131
Mirza ve kendi ve
Sistan yolu ile huzura Fakat Horasan'dan
kaçan ve yolu ile Irak ve gelmek isteyen firarilerin hepsi yok o cemaatten kimse kalve hakirniyetirrin
Gene haberlere göre. da Esterabad ve
Türkmen isyan halindedir. Bahir Mirza
Mazenderan, Giliin, Firuzkuh ve kat'i s4.rette vergi ve kendisirrin Horasan
hakimi Bunun üzerine bu ülkedeki emir ve
hükümdarlar vergi vennekten ve dinlememektedirler. Mazenderan'dan kadar Muhammed Mirza' dan Erdebili de kimse
gelmemekte ve her ne kadar bu, 'hakimlere iltifatlar olmakta ise de bunlar
Fakat Kürdis.tan ileri gelenleri ve ve
hududundan kadar, Lar ve Acem
hakimleri her zaman gibi tabi padiitaat etmemekte ve hediye de fakat
Hint ki Mehven zaferinden sonra Fars hududuna için fil, zürafa gergedan ve Hint
ve Irak'ta bir müddet sonra
bu hediyeleri Tebriz'e
Huzistan'a gelince, evl§.tlan büyük bir hücuma ge-
çerek Kürdistan ve ele ve buradaki
Atabeylerden hepsi ileri gelenleri,
asiler, Irak ve Kulher ahalisi ki,
hepsi tekrar toplanarak ele geçirbulunmakta ve etrafa Irak'taki
bu isyanı bastırnk acizdirler.
Azerbaycan ve Irak Kürtlere gelince,
hepsi ve bu cümleden kendisini bundan
önce sayan Kaybolla bey kesin
olarak huzuruna gitmekten hakimi
· 132
olan ve Hettan hakimi Memo isyan halinde-·
dirler.
· Unnuyi'den bii Emir Sarim'in.evlatbirinin ile bendenize bir mektup gönd.ererek pe Bendeniz kendilerini Hünka-
. ve Sarim'in
Bey sevgilerini ve kendi
huzurunu ve ettim; Suran hakimi olan Emir Seyit Beye ve Baban Kürtlerine kobildirdim. Bu neticeleri ortaya ve haber
bendenize Urmiyedeyken Bu haberin sonucunda
il'in Tebriz'e haberi geJdi .. Divan
dan biri kulunuzun yolunu için bana geldi; fakat bir
Müslümana bir bendenizden
Bradost Emirlerine gelince, bilhassa Yusuf ve Yusuf Sultan Ahmet'i din ve devlet muhalefet
için Aynca Baban cemaati ile Sarim Kürtleri ve
büyük bir otorite olan Suran hakimi Emir Seyid'i ve Emir Ostumi'yi cte Bradost Emirleri ile
Bu ittifak kurulquktan sonra bendeniz ve Haririye üzere oradan iniadiye hakimi Sultan Hasan
Bey ve Harire hakimi Ali ile soma hepsinin pave daha soma Heiran ve
Bitlis'e yola Durumu olarak yeniden yaz,
Bunu müteakiben Bradost haberler
ki hakimi olan Çerkes Hasan ve Bradost emirleri
da mücadele Her ne kadar saltanat vekili olan Ca-
. '
yan Sultan çok de bir Kürt emirleri
bu ·bir hileden ibaret ve böylece Bradost hepsi ve. Surani Emir Seyit, Baban cemaati ile Sarim ahalisi ve Kürtler hakimine
Bu haber
iki günlük mesafesinde böyle bir isyan
133
ve ,bahane ederek 5000 askerle
ve Miyandub'a yola ve kalesinin bir men-
. zillik mesafesinde olan Solduz'da karargah Bu karargahtan Kürtler üzerine orduyu fakat önceden de bahseveçhile kurulan ittifak sayesinde Kürtler ve
Allah onlan muzaffer Bu bir günlük 500
asker Şah pişman ve üzgün olarak Tebriz'e Bu
hadise öylesine ahaliyi ki, geceleyin leventleri
· ileri gelenlerinin evlerini ve sabahleyin ortadan
bir inayeti olarak
men, Tebriz'de veba ve birçok
Koyu bir durumuna gelince, Hünmücahid ordusu kalelerinden sökülüp
Bitlis sakin olan ve onun ve Pazuki cemaati
mücahid ordunun hareket etmesinin duyulmasonra ve Sevilmesen Baba havalisinde
tekrar geri almak ile bu havaliye
hakim seçilen ve Halil Sehmi üzerine ve onyenerek bir hayli ganimet ele bu
haberi mücahid ordusunu gibi gösterve bu haberi bütün Kürdistan ve Acem
memleketinin her yayarak mücahid ordu-
. sunun ve hezimete Bu yalan haberin tepkisi öyle büyük ki, bütün Kürdistan ve bilhassa
hakir kulunuzun bütün Halbuki bugüne kadar hiç bir zaman ilimle olan kimselerin
Bu gününde o
kavim geçirerek herkesin ve bilhassa
biz fakirlerin önünü keserek "Siz ikinci Sultana fak.at biz Sizin ellerinizi oraya
büyük bir lütuftur." Bitlis
Pazuki cel!laati iltifat görerek Kürdistan
134
eyaletinin Halid'in olan Muhammed ve
Rüstem'in adlan onlara Bitlis üzerine yürüme
emri olup eskiden ellerinde bulunan vilayetini de Bitlis Hfildmi Emir tasarlamakta ve böylece birkaç
kaleyi ele geçirdikten sonra Bitlis'i zaptetmek istemektedirler.
Bendeniz Harire'den Bitlis'e bu konuda Erriir benimle ve karla Halid'in üzerine hücum etmeyi uygun buldu. Her ne kadar
bendeniz de bu arzusunu isem de Emir .
Bitlis'te daha 1
uygun Fakat k.endisi ile dört günlük mesafeyi gece gündüz katederek geceleyin hücum Her ne kadar hahaber da Emir Ordusu için yolu
için büyük bir cesaretle ve inayeti ile
Halid'in Rüstem'i, iki ve amca öldürerek Rüstem'in huzuruna
Bundan bir gün sonra harpten kaçan Halid'in Mehmet Bey cemaatini ve da bir araya
getirerek Mir üzerine ve tekrar büyük bir
Bu meydan muhaliflerden 200
Kürdistan ordusundan dört ile birlikte Kürd Bey
Emir kendisine
lütfedilen ve kendi
eli ile o sayesinde
.
Bunu müteakip bir gizlenen 400 muhalif atlan ile 1
birlikte takip edilerek içinde hepsi yok ve büyük
bir ele Bu tarihten birkaç gün sonra
en Melek Halil Kürdistan emirleri ile birlik;
te güney gittiler. Ustaclu Mehmet Beyin
çak Bey ve Sungur Bey 500 ile birden bire Melek beyin üstüne inayeti ile
ileri gelenlerinden 20-30'u öldürüldü, fakat geri kalan gece·
faydalanarak Melek hali! bu arada birkaç ya-
135
ra fakat ele geçinne bitirdiler. Allah
Emir ve Melek Halil bütün konularda bilhassa hizmet etmekte Kürt emirleri, kulunuzun ve sayesinde hepsi
kalmal..'ta Bilhassa
tamamen yok etmeye Ümid ederim ki bu saadet
onlara olsun. Allah muzaffer ve
olsun.
gelen aynca bilSaf iksirli
Müzesi E: 8333, !. Belge.)
BELGE: 112
Molla Bitlisi'nin 1516'da l. Selim'e
ve.Azerbaycan'daki
Türk, Kürt Safevi ve Devleti
daki raporu:
. .
Bendeniz tekrar hünnetlerimi sunarken yeni zaferinizi kutlar, ve huzuruna
ki bilgileri arzederim:
havadislerini Azerbaycan ve hücra
ne Fakat olmayan olaylar cereyan et!i ve
birçok sonra. konulan muvaffak
oldum ve ordu tam bir fikir
ordusunu yok etmek için Ordunun
kalbine özel saray ve genç, cesur yeniçerileri orduya kuvvet için Ordunun
Karaman Emirleri ve Anadolu asketleri ve solunu da Kürdistan
Emir ve sahipleri Bendeniz de tereddüt etme huyuna
sahip olan birlik içinde idare etmek makile bulundum. Bendenizin Kürt emirlerin-
136
o
den Sultan Celil-i Eyyub! ve Susullu Mehmet bey, bey,
Mehmet bey, Ali bey, Emir Sarim'in bey
ve Süleyman bey ve solumda da Bitlis hlikimi bey,
Hizan hilkimi Davut bey, Süleymani Beled bey, Otagi Ahmet
bey, Hacuki Sultan Ahmet ve bey her biri akraba .
ve askerleri ile süvari ve piyade olarak Bendenizin
vazifesi ise bunlara nezaret etmek ve düzeni korumak idi.
sol cenah kuvveti hücumu
fakat ordunun kalbini yenememekten meyus olan
ikiye bölünerek zikzak hareketlerle Karahan ve Diyarbiıkr egıirl ile birlikte yana hücum ettiler ve
ve Hüsrev büyük bir yenilgiye Fakat
inayeti ile bu Karahan katledileli. Aynca Pirecik hiikimi Akkoyunlu Veli Han beyin ve Herrat
hilkimi ve kafirlerin ileri gelenlerinden cehenneme
oldular. .da toplu halde
sebeplerden mümkün
sol kanattaki Kanazal Sultan, Cuga ve Daha hakimi Durbey ve Hemedan hakimi Vikan orc
dusu Kürdistan hücum ederek tüfekçilerin önünden saparak meydan stratejiye uygun bir
Çok kritik bir anda bendeniz yararlanarak
beyi, Davut bey ve Otagi Ahmet beyi üzerine yUrümeye
özendirdim. Öyle bir durum ki,
bir an gecikseydi ordumuz tümüyle yenilecekti. Fakat öylesine bu
. ,
üç kahramanca ki, yenilgiye
hakimi Ali Han ve beyi öldürerek onlamühürlerini ordu önüne getirdiler. Bu
Dülkadir askerlerinin ve
ordusunun kalecilerinden oldu. Kürtlerden de birçok
öldü, öyle ki Beyin askerlerinden birinin vücudunda 18
yara halde ve en nihayet için
oldu. ordumuzun sol Kürtler bu
137
öylesine erkekçe emirleri, bilhasse Ahmet
bex onlann teyid ettiler. Bu sonra Kürdistan, Bitlis ve ettikleri ve da
ettikten sonra hücuma geçerek gelecekleri haberi Fakat mücahld ordu bu zaferi
sonra Emir Emir Davud ve Sasun hilkimi Emir Mehmet ve
Mir Mehmet, Eyyubi Sultan Halil Kürdistan ordusu
ile Derbenbendini için hareket ettiler. 15
günde vararak ele geçirdiler. Oradaki ileri gelenleri ve kalesine çekilerek kaleyi
Bu mektubu kaleni,n yaPirecik kalesi ve Mardin'in kalesi toplar üst
kaleyi dövmek üzere bulunmakta ve zafer haberlerini
olarak bendezadeniz Ebu! Mevahlb yüksek huzuruna arzedecektir.
'Bu istifade ederek cesaretimin 'ile
kabulünü istirh:l!TI ederim
hazin bir yenilgiye ordusu
en seçkin ve en gözde ordusu idi ve bundan sonra tamamen daha
ve bilhassa Bradost Kürtleri arabir raporuna göre Merend
ve Sehend yaylada bulunmakta olup iki üç bin teçhlaskerinden kimse yoktur ve Di
için Zahlt gibi Kürt emirleri ile anFakat bunu önlemek için bendezade Ebu! Mevahlb'i
huzurundan döndükten sonra Muharrem
ye ve Suran'a gönderdim ve izniyle lütüfkar
mektuplar ve hediyeler gönderildi ve onlar da hlzmet etmeye söz verdiler. Böylece Azerbaycan ve Irak yolu
ile istedikleri ordunun yolunu öylesine
kestiler ki, o lil.net til.yifeden kimse buradan geçemedi. ·
138
' 1 ' Harlre hakimi Ali'nin Bedreddin, Emir Seyit Ahmet ve Ebul Mevahibin ile üzerine yürüyerek ongöndercjiler ve birçok ganimet elde et -
tiler. Tam bu Hemedan ve Irak gelen Hemedan
hiikimi Tekan bey 300 tüfekçisi, 1400 askeriyle Emir Seyit Ah-
.. met'in üzerine yürüdü. Büyük bir Emir Ahmet'in
ordusunda 200 fazla yoktu. Bendezii.de·20 ile büyük
bir yüreklilik gösterip kafirler ordusunu üç kere yenerek
lardan I 50'sini helfil<: gazilerden de 15
tur. Kafirler ordusundan halde kaçmaya
mecbur ve bendezade de bu arada yara Bu
sonra bendezii.de Emir Seyit Ahmet'i 100 gençle beraber Emir'ul-ümera huzuruna Gelen haberlere göre ordusunun hezimete olan kaMusul'da Emir Seyit Ahmet'e
hediyeler vererek onu 2-3 bin Arapla birlikte Fey- ·
yaz bin Diracl Emirlerini ve.Kutluk beyi
Musul'a gönderdi. Ümit ederiz ki, bunlar zafere ve
ondan
Tekrar cesa'rette bulunarak iste- · ·
ki, Acem memleketinin öylesine ki,
iradesinden hiç bir engel ortada yoktur. Fakat ordusu her ne kadar ordusunun birkaç
misli ise de uygunluk ve Halbuki
mail'in ordusundaki birlik ve bilhassa manevi önderlerine
öylesine sonsuzdur ki, yenmek biraz güç olazira 100 (askerden) iradeli bir kuvvet üstündür. Buna göre prdusunu
ve Azerbaycan yolu ile hücumu orduya, yolun uzak dolaile etmek ki. son htirpte böyle ol- ,
Ümid ederim ki, ve Acem ülkesine
zafer ve sözler tutulsun. Lütuf bekleyenlerin
'
139
hepsini ile bulunuyoruz.
bu ümitler zira:
üzüntüsü ölümden beterdir.
Ama ümide ölüm üzüntüsü .onda kalmaz.
Büyüklük Allaha
Müzesi E: 8333, II. Belge).
BELGE: 113
. Bali Efendi'nin Bedreddin ve Bedreddiniler Kanuni Süleyman'a rapor:
, Dobruca ve Deliorman illeri hepsine lanet eylesin, geçen el alarak kendisine mürid olup,
uyup kendisini örnek ve gönülden kabul edip, her zaman
ki bir yere gelip sohbet ettiklerinde, meclislerinde
ve dost, genç, ve erkek bulunup, kendini bebu dinsiz içkiden sunar ve elinde kadeh, olarak vermeye "Cennette dedikleri bu ki, Hak Tüm nimetler Ahiret taklitçi bilginlerin (rüsum angibi Bunun atasözleri habersizdirler." diye nice ve küfürlü sözler söyleyip, "San- ·
ki gökyüzü (evren) yo)c O, Her kim
bildi, bildi. Ene! Hak (Ben deyince, o yolunu dinden müritlerin hepi si "Ene! Hak!" deyip,
o secde edip "Benim Pir'im, benim der-
... " deyip, mumlar üfleyip, "Med
Çanak, beri çanak" (?} olup, Yecüc ve Mecüc gibi fitne ve fesada neden olup ne nice temiz, saf kalbli heva
ehlinin neden olurlar.
(Kanuni Süleyman dönemi)
140
BELGE:114
· X'1
ll.y. Aziz Hüdayi Alevili!ri
için raporu(*):'
Her köye bir Sünni imam çocuk, ve erkeklere·
bilim tekkeleri yoklana. Halifelere
(Ebu Bekir, Ömer, Osman'a) sövüp kötü söz söylemeyi ve 'uygun
olmayan nitelik ve kendl sürmet
(Sünnilik) ve üzeri.ne olurlarsa, pek güzel! Amma, olmazlarsa Ve uygunsa öyle Bu toplulukkimi tutum ve kabahatlerini kulunuz bilir. sorulup bilgi Bu iki kabahati diller ile da
olur. Çünkü ben orada· baba da oldum. O toplulukla bir-
çok
BELGE: 115
XVll. y. Mahmut Hüdayi Efendi'nin Bedreddini ve Alevi ilgili
rapor:
. . Docalar demekle bilinen köylerde ve.her zaman fesat
maktan geri kalmazlar. ile birdirler. Önceden. beri, arala-
.birlik ve Hatta orada olan sipahiler
seferi oldukta, onlara buyruk verildikte, kimisi timardan
ve kimisi "Timar haiçin ere çekmeyiz" derler ve asla içlerinde ve Sünnet eseri yoktur; Müslümanlardan bir adam öldürmek, kafir öldür-
(*) Aziz Mahn1ut Hüdai Efendi, koyu Sünni bir olan
kurucusudur. 1544'de Kerimüddin Halveti'ye
Burs3'da Ferhad.iye Medresesinde daha sonra Caniii
Atik naib olarak Daha sonralari Üftade'ye duyarak tasavvufa girer. Mehmet Camii kurup, Celvetilik
mezhebini burada Sarayla !629
141
mek gaza bilirler. Rafizidirler. Fesat ve fitne
kimselerdir. yer yer
Daima bozgunculuk ve yoldan
Yer yer zaviyeleri Onlar da ha-
. Ve bu Simavi derler. Çünkü o yerde
de Simavi ve göz göre göre halifelere
Yar) söverler. ve kötülüklerim anlatmak
zordur. Her zaman meydana ve
dilerlerdi. çok ki tersi oldu. Hala hak ararlar olmaz. Yine de Bir Rafizilerdir.
Mülhid ve esiridirler. (*)
Tezakir-i Hudayi, Umumi Kütüphane No.3497.
BELGE: 116
Sünni olduklan için Safevilerin egemenolmak istemediklerinden emirleri öldü-
rerek geçen Hakkarililer
veziriazam Mehmet IV. Murat'a
rapor: /
Kulunuzun budur ki, saadetlü ve
bulunan Vezir Mustafa
dan gelen telhis (özet bilgi) aynen Yüksek katlatetkik buyruldukta, hududa yönelik Malum-u Olbabda emir ve fennan Devletlü
Kulunuza mektupta askerden eli Silah tutanlar ve nice gönÜ!lülerle V an'a
Kürt Beylerinden Sancak Beyi Mehmet
zahire toplamaya Safevilerden bilini
esir edip Murteza oradan da bize
tir. Safev'i ordusundaki asker ve
erzak ve yemsizlikten bitik imdat istedikleri-
(*)Raporu saraya yaranmak klasik iftiratümünü yineliyor.
142
ni, kuvvetlerin gelmek ihtimali bu halde
Van'da Murtaza Musul
. için Van'a yürüdüklerini, yoksa Murtaza Van
oraya gelemeyeceklerini Murtaza dan çok çekindiklerini, vakti sual üzerine de Kürtlerle
hiç bir Hakkari hfilcimi
adam göndennek suretiyle kendilerini V zapta ve
·davet Sünni mezhebinde olup "biz
. oluruz" diye onun sözlerine inanmayarak kendisini öldürdüklerini, bunu hareketi günü haber söyleSaadetlü bu, alametidir. Zira maazzallah
bizden yüz çevinnesinden korkuluyordu. Esir alan
Beyinin Kürt beylerinden ve Hakkari
olan hfilcimleri öldürilleleri, ·
keml\line karnt etmektedir. Devletimiz, inayetiyle bizim
bir gaileden uzak bir yapmaya
kadir olamadan ve halde gideceklerini. Erzurum'dan Halil kullan da bir hayli askerle gelip
Van Beylerbeyi ile Van vezir Murtaza
gönderdikleri mektuplarda ve gelip .
Hak'dan dileriz ki ve galibiyet, sayesinde bizim ola: Olbabda emir ve fennan Devletli.!
10:42 (1632)" Hükmü üstünde "acele tedarik görülmesi"
için hümayun 1
Müzesi E: 7087, Ill. Belge).
BELGE: 117
il. Abdülhami('e A·levileri sunulan
bir rapor:
Bu Ali Hazretlerini Ha-
143
Allah "Herkese yeryüzünde
kimse ikilikte Ali görünerek kimi yola
yönelttik" bir Kendilerini Hayd.ariye (Ali) soyundan addeden bir adamlara Seyyid derler.
Seyyidlerin ve yerine getirmeyi ibadet bilirler.Bu seyyidler oldukça cahil, bilgisiz, tüm bilim ve
hiçbir kitaba "Aktan oku,
karadan okumak yarar gefümez. Yani medrese
gibi kitaba bakarak bilgi ve vermek geçersizdir. Bizim sözlerimiz gibi sözlerle
bu hiçbir kitaba bakmadan söyledikleri ilham kabul eder ve Hazreti Ali'nin özel
buyruklan Seyyidler çalarak ve bir
kitaba söyledikleri sözlerin birbirinin
Fakat bu sözler ilham olarak bu
kiye önem veqnezler. Hiçbir duramazlar. Seyyidlerce ve bir de
Bu seyyii:llerin olduktan
. dünya de olurlar. Bir sorun (dava), bir
· zaman
garip bir ile bu (hü-
küm) Bu karan bir
mahvedecek ölçüde olsa bile, o karara uymak zorunlu-
Çünkü ve diz çöktü-
rerek ikisini de söyletir. Sözleri anda elinde bulunan ve genel kutsal alaca oturan iki hasma
sallar. Bu içinden bir Bu her kintin üzerine o her kime uzak o olur.
Kesin karar bu manevi belirtiyle biter.
Bu bir görevi de evlenme görülür.
Bir zaman, derhal Evlenme
belirlendikten sonra, evlenme töreni
yürütülür. ·
144
. Seyyid güveyiye: "Mesib/Musahib kirrp seçiyorsun?" diye
güveyi bir evli
sib olarak göstererek, verir. Bunun üzerine gelin ve belirlenen mesib ile mesibin içinde Seyyid .ve der-
. gelin v"e güveyi . ve mesibin kimse kalmaz.
bir Bu bir gelin,
öteki mesibin .mesib ve kanda güveyi gelir. Hemen üzerine bir ehram getirilerek,
bu bir ucunu seyyid ve öteki ucunu tutar. Seyyid
gelenek ye göre ina:nzum nefesler okur. de
oha eder. Bundan sonra örtünün alundan gelin, mesib ve güveyi seyyidin ve elini öperler.
lar Bu törerrin iki mesib/musahib birbirine
olurlar.<*). · · ·
gelenek ve bi.ri de söndürme' dfr. Bu adeti bir kez kesinlikle
mevsimine Çok kez yasalar içerisinde bu
törene birçok Bu seyyid
yönetir. Bunlar büyük bir bina içerisinde
hiç kimseyi bu. kabul etmedikleri gibi, seslerini
ve kendilerini gözetlettinnemek için çok çaba gösterirler. bir onu par-·
çalarlar (**). '
Seyyid bu eri üst ve ocak önceden olan süslü bir yerde oturur. çalarak bir tanefesler okur. ve bulunur.
(*) Rapciru Söndüye getinnek.istiyor. Bu iftiraya
bu belgede de yer veriliyor. Bu konuda-gerekli için
tiral3ra Cevaplar" Bu iftiralar belgelerle çürütülmeye
(**) Aleviler "takiyye" O dedikodu iftiralar ·
edilir korkuSuyla ve devlet uzak kalabilmek için Alevi
Cem'e kabul rapOru parçala-·
ve öldünn'eleri yalnlzca bu önlemi abartmaktan bir' Alevi tarihinde bir olaya rastlaninaz.
145
sessizlik içinde dinlerler. Sonra sofra kurulur; et, pilav ve
içerisinde yenilir. Seyyid yeniden ve
Seyyidin en güzel ve gelinler otururlar. Sabaha kadar içilir, raksedilir ve (***)
bir şeylr kutsanır ve
ziyaret edilir. köyünde bir ev
Orada bir seyyid oturur. Bu evin geceli-gündüzlü'. bir
kandil yanar. Burada bir de bir alaca bu Ocak
oldukça kutsal ve (mübarek) yerdir.
zaman zaman ziyarete gi,derler. yemin
etmezler. Büyük ve ilk vuran bü-
yük gösterirler. Bu gibi yerleri ziyaretgah görürler.
herkese olan hanedan evleri "filan
diyerek kutsal görürler. Bu biçimde cömert olan hanedan ocaklada yemin edemezler. Çünkü Hazreti Ali ve buralarda
yemek Hazreti Ali'nin
diye sevmezler ve yemezler. Koyunu kutsal (müba:
rek) Muharremin birinci gününden itibaren onikinci gü-
nüne kadar oruç oruçtan sonra kurban kesenleri
de Konuk kabul ve ikramda en
önemli adetleri ve en kutsal görevleri Bir konuk gelir
gelmez, Konuk etmezse "Ekyemiyor" diye ona gözüyle bakarlar,.onun aleyhinde b!Jlunurlar. Kendileri d.e öyledir. bir adayemezler. yedikleri bir adama
etmezler. ziyafete her nereye olursa olsun birini
zaman ona bir mum gönderirler. kesirtlik-
\e uyarlar. Çünkü bu mumla da gitmemek oldukça
Sünnet onurlu ve olan bü-
yük adamlara tuttururlar. O adama kivresi derler. Kivre
sonradan oldukça görür. Kütüphanesinde II Abdülhamit'in bir rapordur.)
(***) burada-da bir iftiraya Cem bir
yeri Raks edilmez, semah Dedeler gilzel ve gelinleri
de almazlar. Ne o ne de o ortam bir ibadet yeridir.
146
BELGE: 118
Ankara ve Yozgat Alevileri II. AbdUlha·
mit'e sunulan rapor: ·
Yozgat içersindeki ilçe, bucak ve köylerine
bulunan yani denilen (güruhun)
du.: µm, ve
ki; bu oniki bölük söylenirse de Yozgat üç bölüktürler. Birincisi
ikincisi Hurbendeli, üçüncüsü ise Erdilli HubSaraç ve Beydili Bunlar öteden beri Sivas ili içerisinde bulunan Hubyar tekkesine
lar da beri Zile ilçesindeki köyünde ortaya
birkaç önce sürgün edilen ve sonradan Davulcu Veli Dede'nin önder edicyerek Saraç toplubulunHurbendeli ise Veli'nin kan evlatlasavunan Cemalettin Efendi'ye Bu kesim dedelere pek önem vermezler. gelen
yoluyla Cem yaparlar. Bu Cem .denilen Türkçesi
dernektir. ·
Üçüncüsü ise Erdilli Dede'ler önderliCem ayini yaparlar. Bu Cem ayini 'onundan Mart ·
dokuzuna kadar sürer. ve erkek bir gece bir octada -
!ar. Erkekler dedenin dizini, avucunu öperler. Dede saz·
nefesler·okur. Sonra gelin ve çifter çifter sabaha kadar raks .ederler (*) Bunlara göre Cem demek yeri
(ibadet yeri) demektir. ehl-i sünnetten biri gelse
kurban geldi qiye feryat ederler. O öldürürler(**). Bunlar
' . ' hazrrlayan ibadeti
(**) Bu tür savlar iftiralardan ibarettir. ve karan· olmayan uydunna-
-
147
ehl-i sünnete uymazlar. Büyük ve iri kutsal sayarlar. Ali görünümünde dünyaya
kütüphanesinde Abdülhamid'in bulunBELGE: 119'
·il. üzerine Ankara valisi M
met Memduh Bey'in Anadoll{ Alevileriyle ilgUi
rapor: ·
Saadetli Efendim Hazretleri.
Önceden de üzere ilimizin kimi yörelerinde,
özellikle Yozgat ve zulüm, cahillik ve
saparak, tümüyle
ve
belirtecek hiçbir. bir nüfus Bunlar
Anadolu'da Bu toplukikonusundaki önerilerimi 15
bat 1309 (1891) tarihli raporumda
gibi; buralarda.ki .köylere birer cami, birer okul kurup ehl-i sünnetten imamlar atamak ve inanç kurtarmak gerekir. durum ve üzerinde uzun
zaman olan eski ve soylu ailelerinden
Osman Bey'in raporu da sunuyorum., Bu sapan topluluk Ankara ilinde
Sivas ilinde de bunlardan yüzbinlercesi Sivas'tan öte
kadar birçok köyün. mezhep ve
böylece Anadolu'nun birçok yerinden inançta, aymaz ve
catlll ve kendi hallerine her zaman
iÇin korkunç sonuçlar Oralarda Ahundlar
gelmesi durumunda Aleviler yoluna du- .
yarlar. Böylece mezhebi zamanda milyonlarca
nüfusunu siyasal bir sorun
ler. Bu durum ivedi önlemlerin
148
dir. Bunun için buyruk ve istekleriniz beklenmektedir. ( 16
1311 -10Nisan1310 (1892)
Yozgat
Ankara Valisi MehmetMemduh
BELGE: 120
' ve için
dönemin il. Mahmut'a
rapor:(*)
muhabetli, güçfü köruYucum efendin
Bir süredir Üsküdar, Eyüp, ve
yerlerde olan tekkeleri ibahiye ve (rafizi) giN bir
mezheplerden dolu olarak, içerek, oruç
ve katkat dinsizlik ve
!er. Ve korkmadan kötülük ve ayinlerinden olan matem gecelerinde ve cem ayini dedikleri toplahma peygamberin ve belki büyük peygamberlerin ve öldürül-·
melerini gerektirecek (katl-i-vacip) küfürlere cesaret etmekte ve
kendileri bu gibi ayak ve özellikle Üsküdar
da cahillerden pek çok kimseyi günden güne
bilinmekte ve söylenmekte ( .. ) dinsizlerin
( ... ) kiş tıiulp hapis gerek bunlave gerek bunlar gibi uygnn olarak '
ne üzere dün carni-i
hülislam din ve bilimin (ulema) ileri gelenleri ve
Celveti, ve yüksek tarikat
bulunaniara hitaben: ·
Bilirsiniz ki bunlar Hazreti Ali'den gelmekte olup, gerek
Veli ve gerekse yüce pirlere .kesinlikle yoktur, bunlar ümmetin
. . '
' (*) Dönemin Sellin Mehmet ·
149
yani bu tarikatlara girenlerin ve
seniyyeyi en iyi biçimde uygulamaktan bir
gerekirken ve bu yüce tarikatlar seçkinlere özgeyken, kimi cahiller kendi isteklerine uyarak farzyerine getirmek için ibadetten ve dinsizlik etmek için ginnektedirler, bu konuda bilginiz nedir ve bu
ne diye kimileri
için bilgilerinin kimileri de özellikle Üsküdar böyle söylentilerin söyleSuçun mi ait yoksa bu tümü-
ne mi ait Ahmet
Efendi ve Salih Efendi'nin oruç ve namaz gibi kötülüklerden dört halifeye dil da
den öldürülmelerinin Yasincizade Efendi Hazretleri bu illaki üzerine gerekli
ve öldürülmeleri caizdir ( ... ) Bu nedenle 60
dan daha yeni tekkelerin karar Sürgüne
·gönderilmeleri gerekenler ise gönderildikleri yerde kötü niyetlerini uygulama için Kayseri ve Birgi gibi uleyerlere gönderilmelidir. geçen idam edilecekler için yafta sözü geçen ulema
(1826)
150
MEKTUPLAR •
BELGE: 121
Osmanli Ya- ·
vuz Sultan Selim'in Safevi hükümdan gönmektuplar(*)
I. Mektup:
Bilen Tann hazreti buyurur: kadin, hiç Kimki din
tutar. Kabul yüzü gönneyecektir o. Ahirette ise zarara
dan Kimki bir Onun sonu Allah'a
Kimki yoldan döndü cehennemliklerde11 oldu. Orada sonsuza dek o. Ey bizi yol gösterenlerden ve göstericilerden eyle. ve öncülerinden eyleme.
"Nebiyyü'l-emin olan alemlerin efenclisi Muhammed Mustafa'ya,
soyuna ve tü.m selamdan sonra derim ki, bu
söz, ululuk ki ben, kafirleri ve tepeleyen, dinin karan, direncini
gaziler ve din yolu
Feriudun görkemde, hak ve adaletin
Keyhusrev'i, Sultan Murad Hari Sultan Mehrned Han
Sultan Han Sultan Selim Sen ki, Acem pagüçlubey,
günün Bey diye Bu yasenden yana Haberin ve bilgin ola .ki. eden hak
üzeredir. Ulular ulusunun kesinkes her zaman
bozulur Hüküm onun ve sonsuza Nitekim 'Kitapta böyle "Biz yeryüzünü ve gökleri
bunlar laf olsun diye
(*)!.Selim, ilk mektubunun 27 Sefer 920 Nisan 1514) gilnü tutuklu bir casusu olan Bu mektup Hemedan'da
eline mektubunu Erzincan 22 Haziran
1514'da gönderir. metinleri Farsça ve oldukça
Yavuz bir-üçüncü mektubunu da yine Erzincan'da günlerinde yazar. Bit
elçisi Yavuz'un üç mektubunun Temmuz'da Erzincan'a gelerek
sunar. ·
153
ki temeli, ve alemlerin özüdür. O da gibi, "O, her birimizi yeryüzünde kendine halife eyledi.
bu ki, insan denilen bireyleri ruhani güzellikleri özünde olan
Onun yerini tutma' niteve kutsal en olgun ve üstün
selamlar ol peygamberlik f.ilkesinin hakimi olan hazrete olsun
ona, gerektinnez. Peygamberin rehberlik yollar,
ikj ve sonsuz gufrana ileten
Her kim ki ve Alemirlerine uyma çizgisinden din perdesini
tar, gerçek Ona tüm Müslü-
manlara genellikle, adaletle hüküm süren da özellikle
bir görevdir ki, "Ey iman edenler yolunda olunuz"
can olsun. Onlar bu müfsitlerin dü-
zenlerini güçleri, yetenekleri
ölçüsünde olsunlar.
Bu yürek sözlerden amaç odur ki,
lan
Onnan ne. ki genç aslandan
çakal
gibi, ülkelerine geçtin.
ve, bÖyun görkemli
ayak Zulüm ve eziyet
yüzüne ve her· yönü ile·
ruldun. Zulüm ve göklerinde dalNefsinin isteklerine aldanarak temiz
öngördür. Ettiklerinin, hep utankimselerin minber ve mescitleri
mezar ve türbeleri yakma, bilginlere, seyyitlere
etme, kirletme, onlardan olsun ki,
iki keremli küfretme biçimde belli
154
Allah cümlesinden olsun dinintizin ve
bizlere rehber olan bilginler senin ve seninle sana uyan-
<!inden küfre ki, her biri bir öl-
. dürme.gerekçesidir, ve yeminle bir biri arsözle fetvalar Böylece bize dini
savunmak, zulme etmek, tehlikede
kurtarmak, boyun ve
yerine getirmek Onun için ipekli, bezeli
lar yerine ve çelik giyindim. Ulu ve
dalgalanan zafer 'zaferleri ilke
edinen askeder, aslnrı, kılçarn çeken yi-
' köpürttüm. Senin
mez karar verildi. Yaylar kinle ölüm Kavs bur.-
cunda yerini Zafer ve son bulacak Safer
danizin geçilmesini buyurdum. Öyle ki ulu ve yüce
destekleyip yaver olursa, devleili elintin sillesiyle seven el
ve koluna Kudreili erlere önder olmak
kafandan ve
hele temizleyeyim ve
o ki, bütün dumana onunla seni vereyim. eken biçer önce
gelmeyi önermek, selam ve salat üzerine olsun Hazreti
Bu mektup da o gerekle ya-
"'Ondan hiç farkNefis bir madendir ki, kinli kimi olur. Bunu
Dize - Pas
· . Ki.mi da bas:
ve tutumlardan gidermek olaO nedenle ki, "Kötü ya da nefislerine eziyette onlar Allah'a yönelsinler, günahla-
ötürü istigfar eylesinler" ilke edinir, bu
yola çevirir ve her durumda ulu yönelir ve tutul).ursan çir-
155
kin ve, yaramaz, kötü
duyarsan, candan ve gönülden bütün kalbinle tövbe ve istigfar edersen, daha önce muzaffer ordumuzla her
· olan ve
boynuna geçinnek, toprakeklemek içinde kalan yöre ve bölgeler, devletli
ve mutlu sana olasığ vardı. Sen de öteki yöneticilerimiz gibi olursun. Gönülden ve özden lutuflar görürsün. Ötekilerden hiç bir biçimde ayn Ama,
' Kötü huy yuva
eli gitmez. ·
Bu çirkin ve pis direnirsen ulu dile-
.o ülke topraklan ki, zulüm elinin çok yazaferleri izleyen ordumuz askerlerinin kurduklaalan Öyleki bir süre içinde ve sevd.ave beylik ve kendini
cihangirlik ve ülkeler açma hevesinden
Dize - Mertlik belli olu.--
Her takdir perdesinden ortaya dökülünce o günde Allah'a
Selam yolu tutanlara.
BELGE: 122
il. Mektup:
Allah durumunu etsin. gereken bu buyruk sana bilesin ki, namus perdesini
gerçek ölçülere kötü-
lük ki ve Onu zaman defterinden hançerin ve parlak bütün hüküm sahibi ve kudretli hepsinin boynuna borç idü-
Allah gününe dek bu yoldakilerin
bilgin imamlar fetva üzerine olsun
Peygamberin dini törelerini ve yayürürlükte için avlayan askerle
156
senin ülkelerine eyledik. Deniz geçilzamanda bir mektup gönderip
sonucu hükillün kalan yer ve iller
mutlu gölgelenecek er isen gelesin:
Hak sübhanehu ve yol ve karan ·neye yönelik olise. deyu Pes bundan amaç idi
· ki, birkaç ay ve gün içerisinde sen de uyarlanasun. Tedarikin edesin. Gafil bulundum. Elim askeri toplamaya zaman el
virmedi deyü özür ve behane Ama uzun bir süre ve
epeyce bir vakittir ki dökülen at yeryüzü demire b.ü-
dizginlerin
tur. Bu arada gizli, iyi ya da kötü senden cesareti belirtir bir
görülmedi. Ola ki, halde gökleri Azerbaycan yöresinde olan ve tepeler muzaffer ordunun
hilallerle senden ne ad, ne
san peyda ne de bir iz ortaya Öyle
haldesin. ki, denktir.
edenlerin siper gibi.belalara germek dayim
kaygusu ve ok ve
korkusu olinarnak; her an olmak gerekir. '·
Dize - Ülke
Ki kondura parlak
Selamet kaygusuyla perde gerisinde seçenlere erlik Ölümden korkan kimselere ata binmek ve kubu derecede bu bi-
çimde sessizlik çekilrnenin nedeni
lanamayan askerimin korku ve kaygu olbu ürküntüyü gidermek için zaferleri rehber edineri
askerden bin er Kayseri ile Sivas
. beklemeleri at ve meydan bu derili olur. Bundan artuk olmaz. özünde her
ne gayret' ve iz varsa, gelib zaferlerini kovalayan askerime Ezelde olan her ne gün yüzüne
157
ola. taala ve selamlar yolu tutana.
BELGE: 123
Ill. Mektup:
Allah durumunu etsin. Cihan
gereken bu ulu buyruk ve boyun olan bu
sana bilesin ki,
mektup gönderüb belirten sözler idüb yürekliliyarar nesne ki gelmekte acele idesiz. Biz de
beklemekten oluruz deyü Bilindi.
biz önümüzdeki ve soyumuzda olan uygulamaya getürüp uzak ilden senin zaferlerle bezeli bir
ordu, zafer ve fetih ayetleri sancaklarla konak ve yollar,
ilr girdik. Hüküm töresinde kudretli yönteminde hükmü
olan ,topraklar gibidir. Erlikten danesi, fütüvvetten nasibi, belki bütün bütün olan kimsenin kendüden
bir ona el Öyle olsa bunca gündür ki zaferleri izleyen askerler yurduna
olup iderler. Henüz senden ne ad, ne ve
ne bir iz denktir.
Ödünçten yürek gerek. Kimde var görünen hal
·tamam Olan budur ki, senden bir davraki ondan Ortada olan da hile ve düzendir. yoktur
.ki ödünç yürekle elde edilen ürün ve edepsizlik olur,
olmaz. derdin hele bilir Pek
çok kullanmakla ola ki, ve yüreolanak Bu yakadan da sana ne denli
bilirsin ki ölçüden artuk Senin
gidermek için zaferleri rehber edinen ordudan bin er
onlara Sivas ile Kayseri buyurulmürüvvet ancak bu denlü olur. bundan
\
sonra da esldsi gibi korku ve kaygu sinesin erlik sana
158
Tolga yerine tepelik yerine giyüb
ve şahlık ~evdasın geçesin.
sen
övünmeli •
ve selamlar yolu tutana ..
BELGE: 124
Kürt beylerinden Bitlis Emiri IV. (1504 -
önce Safevi Devleti hü-
kumdan ve durumu
Mehmet gizli olarak tahminen 1513-14'lerde
birinci mektup: ·
( ... ) Meraga'da Ustaclu Mili Beyin
Horasan'dan ve bulunan Ustaclu Mehmet
Beyin bin nefere bir kuvvetle yam- .
na geldiklerini, silah ve teçhizat
emirlerin, ve Van
hfil<lmlerinin toplanarak fitne ve fesat
, nyla ... ) .._
Müzesi No: 9647)
BELGE: 125
· IV. Mehmet
ikinci mektup:
ve taifesinin haince fikir ve hareketlerini
üzere gönderdigi casusun bilgiye
göre, bundan evvel orada silah
ye zahire tedariki ile bu günlerde bir
n tasarlamakta Zilhicce
bir müddet avlanmakla vakit sonra maiyeti ve
askerleriyle ünlü emirlerinden DevAli, Narin hain Kürt Beyleri,
159
Kert Bey, Baykar Bey, Halit'in. (*) ve Mervar
. tahminen
on bin kadar asker Horasan ahalisinin ha- ·
reketlerinden asla memnun hatta askerlerden Bercendi, Pervis Bey Alnnet Bey gibi kimselerin ve tafisenin ve hareketleri
kendisine "casus" haber gibi
( ... )
Müzesi No: 10739)
BELGE: 126
Molla. Bitlisi'nin 1517'lerde A.nadolu'nun durumu ve
sonuçlar 1. Selim'e mektup:
( ... ) O taraflar ahalisinin, içinde bulunan çevrelerihde
devletinin ve adalet yeniden
bekledikleri, bilhassa Azerbaycan ve Kürdistan eyaletlerinin ve mecalsiz candan hü-
kümetinden imdat ve bekledikleri gayet samimi ve
hünnatkii.r bir eda ile arzedildikfon sonra, tazim ile ferman-
üzerine en ileri emirlerinden yinnisinin dört bin kahraman süvari ile üzerine
Kert Bey -Eb'ül-fetih Mahud Halit'in Mehmet Beyin bizimkilerin taarruzu sonunda
Banat'ün (büyük burcunu * onun kasdediyor) gibi ve olarak birçok verdikleri, bir hayli ganimet yine gerekuvvetlerin bu birliklerle beraber Habakur inevkiinde bulunan emirlerden Mehmet Beyin kurtasonunda
çok büyük yenilgiye
(*)Bu Selim yüzelll birlikte ziyafat öldürtür.
160
birçok kumandan ve müjdesinin bü-
tün ahali, ülema ve son derece sevinç içinde
Hümayun uyannca emir ül-ümera (emirler emiri) Meh-·
met Bey'le Bitlis emiri güvene lave mert bir vezir bu sebeple kendisine güvenilmesi
sunacak olan Mevlana Mehmet Beyin sözle de
bilgiler ( ... )
.. No: 8333)
'
BELGE :. 127 )
Kürt beyleri Safevilerle arasürekli yan iki devletin
. yol Hakkari Beyi Zeynel Bey' den
kaÇan ve onlarla birlikte hareket eden_ beyleri ortadan isteyen mektubu: .
Hakkari beyi Zeynel beye Mektub-u
Bu dahi belirtilen kethüdaya verildi.
Halen Van beylerbeyisine mektup- gönderip evvelce
husus sebebiyle size genel husum.et üzere olan
dan Van kalesinde mahpus olanlardan firarda olan Gazi
mevcut kötülükleri vurarak kendisine mektup gönderip Cisir
mevki ile Selmas ülkesini sancak yolu ile ona o
da gidip Selmas'a Gazi'yi ele getirmek için Van beylerbeyi size ve Mahmudi Hasan beye ve Kutur beyi Veli beye
mektuplar bana Bu babda Van Bey- ·
lerbeyine size ve beylere üzere hükmü ·
Van Beylerbeyi, gelen
ile, mahpus bulunan belirtilen bozguncuya mektup gönderip hüsnü tedbirle kendi yanlanna getirtmeye çaHakka hamdü sena olsun izzetlü
efendimizin gibi kulluk ve
luk üzere hizmet edegelip, ulu .
161
inayetlerine mazhar ihtiyar, dindar, ocak erle- ..
tinden yoktur. Van kalesinde mahpus olan
Gazi beyi ele geçirme temin bu mektup
· sizinle mevcut husumetleri ve fitne, fesat ve salgelinse d.e olur:. Fakat
intikam gelinse, etraf-.
taki korku ve çekingenlik gelip ve
sebep malumunuzdur. halde
gönderilen mektupta kendilerine sancak
Dostluk mektubu vannca siz de ona göre
dikkatli olup uygun tedbirlerle onlara maslahat
husumeti bir tarafa atarak dostluk ifade eden
mektup yazarak ve haberler göndererek nasihat eyleyesiniz. Malumdur ki bu suretle tabi olan geri
getirmek Gazi beyin ele gelmesi mühim bir mesele
kil etmektedir. Gazi beyi ele getirmektir. Olmazsa fedayi
gönderip gelmek icabedecektir. Her ne suretle hareket
etmek icap ediyorsa gelen tedbirleri almaya
leki Gazi, inayetiyle ele gelirse kirli vücudu yer
yüzünden siline. Himmetleriniz yolda olsun ve
inayeti üzerinden eksik ona göre dikkatli
162
Bu dahi belirtilen kethüdaya verildi, ayni tarih
Hasan Beye Mektub-u
(20 958 (1553) (32 Mühimme Defteri, 657 hüküm.)
VAKIFNAMILIR
•
MAHKEME, KARARLARI
• KAYITLARI
..
BELGE: 128
Abdal Musa zaviyesinin
Bergama Abdal Musa Zaviyesi: Bu adla bilinen yeni ve geçen zaviyede gelen gideni
kendinin bilinen baAbdal Musa adlanan burada ofu---
ran iki çiftçisini, Yusuf Heybu ild dük- .
dört iki iki kazan, tava, bir sini, bir
saJQz tepsi, üç üç demir, bir gÜlbahçesi demel}le bilinen içindeJQ yerini zaviyesine Bu konuda -yasal izni var belge ile sadaka olundu diye _
(1049 rr0lu Bursa Eski Evkaf Defterinden)------
BELGE: 129
Samit Dede zaviyesi arazisinde vergisinin verilmesi
ocak kullanabileceklerine
izin
,
Abad bölgesinde Samit Dede zaviyesi: geçenin
( evlad ) tasarruf edilmektedir.(
EslQ defterde yok. Oraya ve vergisini
mesi ile buyruldu. -
(Fatih Sultan Mehmet d_önemi 564 notu Eski Konya Defte-.
rinden)
BELGE: 130
Seyyid Mahmut'a verilen da
il. Mehme('in izni dair kaKöy ve bile Bu
_ mezra Bulduk Dede eski ' -
Bu Bölgede Yenice Bu (onda bir
vergi) Seyyid Mahmut Vergi-
165
' si için de koyunda bir koyun ve üçyüz akça belirEski defterde .Sultan Melunet de bunu onayla'
\ anda Seyyid Mahmut ve yerine Mevlana
Melunet . Defterde "Seyyit Malunut
'tan sonraki soyuna.ve diye
(920 nolu Konya defterinden)
BELGE: 131
Alemdar yöresinin Ömer Seydi zaviyesine verilmesi
. Konya Alemdar bölgesi: Eski dönemlerden
Konya'da Lala mescidinde Bu sonradan
izi için Pir , Ömer Seydi
, zaviyesine katig (bu konuda ) mektup Sonra Sultan
Melunet , Musa için
(920 No. lu Konya Defterinden)
BELGE: 132
Aksu'daki Samit Dede'nin arazinin vergi- .
den konusunda ll.
. Çiçek Dede Köyü.
Aksu Dede arazi:
Eskidenberi gelen geçen Dede'ye padi-
. hazretleri onurlu Bursa ile
' Aksu önceden Çiçek Dede'nin yerde haymana evlerde ve henüz
vergiye getirip
için, aynca yöreyi eski için,
gene yollan için vergilerden
(H. 892 / 1486 tarihi) (808 nolu Hüdavengidar
den). · ·
166
BELGE: 133
Abdal Ekinli zaviyesinin gelirleri
Develi'ye Abdal Ekinli zaviyesi bilinen Abdal bu zaviyede arazi
sahibine, vergisini timara vereler.
(II. dönemi. 809 notu Karaman Defterinden)
BELGE: L34
Seyyid Mahmut zaviyesinin yoluyla Timar yasalan yoluyla l. Selim 'in ·
Köküm ' Seyyid Mahmut zaviyesine diye vakfolunBu bölge Seferihisar Eski defterde bu arazinin ürüdü geçen zaviyeye vakfolunup timai gereanda Seyyid Mahmut Veli
· hükmü
' (920 h.11515 m) (376 notu Hüdavengigar Defterinden)
i
BELGE: 135
Saltuk zaviyesi arazisinin Gani
timar olarak verilmesine
Okçu bucakta Saltuk zaviyesi
D • . bilinen zaviye, on dönüm yer, iki parça
Oyan &özü bilinen bir çiftlik eski
timara zaviyenin harab
söyleyerek için Gani ve Yahya kuldiye eski defterde ise yeni deftere Gani
diye
(Kanuni dönemi. 740 nolu Kütahya Evkaf Defterinden.)
167
BELGE: 136
Türkmen zaviyesi arazisinin soya 'sadaka olarak verilmesine
· Öyük bucakta Türkmen .zaviyesi olarak ünlenen zaviyeye bir parça olarak eskidenberi
tir. Türkmen
Kendi göçtükten sonra Merhum, Sultan
Mehmet Han döneminde timara Sonradan yeniden padiyeniden kendilerine sadaka olarak verdiler. Yeni
deftere
(Kanuni dönemi. 740 notu Kütahya Evkaf Defterinden.)
BELGE: 137
Genç zaviyesinin bu olarak
verilmesi
Körlük bucakta Genç bir
zaviye zaviyenin yöresindeki Hristiyanlardan kalma evleri ile ev gelene geçene hizmet
için Sonradan Kütahya bu durumu vergi
vermiyorlar diye Sultan BeyaHan da inceleyip ve ellerine hükmü olarak berat Eski defterde bu durum
yeni deftere ·
(Kanuni dönemi. 740 nalu Kütahya f:vkaf Defterinden.)
. BELGE: 138
Elvan zaviyesi yeniden bu verilmesiyle ilgili
' Elvan (Küre demekle ünlüdür): Bu bucakta Elvan zaviyesi eskidenberi
Elvan rahmetli Sultan
168
Murad döneminde Daha sonra
devlete !imara de
hazretleri hükmü ile yeniden kendilerine. Bu
.durum eski defterden yeni deftere
(Kanuni Süleyman dönemi: 740 notu Evkaf Defterinden).
BELGE: 139
Baba bu verilmesiyle ilgili
Hunaz Bölgesi: Hunaz'da Baba soyundan
(Seyyit olup olarak kendi
ve bir zaviye kurup 1
gelene geçene hizmet
Bu durum sonradan Sultan Mehmet Han döneminde
eline berat Bugün Seyyid olup
Seyyit Ahmet, Hasan ye (gene) Ahmet Hunaz
bu durumu devlet Efendimiz ellerine vererek uygun bulEski defterde
(Kanuni Süleyman dönemi. 740 nolu Evkaf Defterinden)
BELGE: 140
(*) ait bu vaolarak verilmesine ·
Bölgesi ve Kehi
zaviyesi eskidenberi Sultan Dede Baki, rahmetli Sultan Mehmet Tabe-Serah
la kullamna Daha sonra Dede Baki,
Çelebi'yi bozulunca Sultan
Han yeniden eline
(*) halifelerinden Kolu Sultan'dan gelise kabri iyi ve temiz olsun"
bir
169
Bugün ise Efendimiz, berat vererek
Kemal ve Veli olarak
Eski Defterde ...
(Kanuni Süleyman dönemi. 740 Kütahya Evkaf Defterinden).
BELGE: 141
Dede zaviyesinde oturizni
Manisa'da Dede zaviyesi demekle ünlü zaviyeye
Mehmet Sultan Mehmet Han ile
döneminde de
Süleyman dönemi. 464 noiu Saruhan Defterinden).
6ELGE: 142
Abdal zaviyesindeki Dede Bali
vergiden tutulmalanna
Abdal Zaviyesi Bölgesi):
zaviyenin güney kesimine Dede Bali (Tuğrl oğlu) ve bahçe
dikip gelip geçene hizmet etmektedir. Zaviyenin vergisi (ondabip buna Rahmetli Sultan Korkut, Sultan Alem
(?) ve Sultan Mahmut da Berat sahibi:
Fahreddin'in Yusuf, Hüseyin, Muslihiddin
Hüseyin.
geçenlerin Dede Bali ve reaya
vergisinden
(Kanuni dönemi. 464 Saruhan Defterinden)
BELGE: 143
zaviysine ait olan yerler ve bunlann vergiden
Ala IÇüçükBulas ve Viran Buradaki
170
malikane tümü ile zaviyesinin Rahmetli Sultan Hz. lerinin onurlu Alaüddevle Bey
dönemin.de-iki yasal izin da
bildirilince emrolundu (*).
Kutbu Halife(**) Hz. le.-
tinin önemli olup buradaki zaviyeye hizmet ennektedirler. Gelen geçene hizmet ennektedirler. Bu zaviye, .ayn olaGöksun düzenlenen gelip
gidenlere de ,için Dulkadirliler'in vergi baSelim Han da ve hü-
küm Bu Alaüddevle Kaptan_ Ali
o da kimi
.
Süleyman dön.emi. 735 nolu Defterden)
BELGE: 144
Deli
Büyük Viran Deli ilgili
Büyük Viran, Bükü ve Turfillu öteden beri olarak göre, öncelikle Rahmetli Sultan Mehmet döneminde bozulup !imar
Sonra ralunetli Bayezid J;!an,· yeniden olarak geri verip
hümayun ki Deli
yas, ve Sinan birlikte etsinler. Bu vaolsun. Zaviyelerine inen gereksinimlerini
Sultan Selim Han da bu Akviran,
ve bn içind.e ekilip ve olarak
Bu durum yeni deftere kaydolundu. senedini ellerinde bulunduranlardan dokuz Aynca
(*) Bu bölümün Karaca Kaya zaviyesinin de ya-
(**) Veli
171
halde burada adlan sekiz Gene mücerred olan
sekiz
Gebran Bükü Derbent köyüdür.
anda Deli derbendi Eski defterde Gültarfınd kulanımtdr diye ölünce
Ahi Ören ve Babalan diye
tan ferman Bu onlarla birlikte olan
Yasal Bu derbent arazisinde bulunan kafirler, arazisinde. ekip biçerlerse
versinler. ekip biçerlerse birer kile arpa
ve birer kile verirler. Tün) kafirler (buralardaki) onar akçe
vergi verirler. Bunlann yer Kendileri
(Not: Tapu ve Kadastro Genel bulunan 502
nolu Edirne Evkaf Defterinde yerin biçimi
Deli rahmetli
Deli, ülkesi, .Rumeli onuru ile buralara ge-
çip Büyük Karye Dan Bükü ve Tirfillu Sultan
Han döneminde ile mülk edinip mührü ·
ile .(adlan sonra) Deli'ye
verdim ki kimse ona vermeye" diye kayd
Deli ise için kayda Bütün Sulbu dönemlerinde
Burada en düzenleri üzre inip gelip geçenlere
etmektedirler. Bu yeni defterde
ellerindeki hükm-i örfi vergilerden ve
bilinmektedir.
(Altta 33 'ev ile 34 mücerred ad Defterde bu kaydm yere 19 Ramazan 130511887 m. tarihli
bir Cennet mekan, firdevs ceddim
Sultan Mahmut Han Hz. !erinin saltanat yeminlerinde
ran iradeleri bilumum
emlak ve arazinin Dimetoka yatan Sey-
172
yid Ali, Sultan kalan köy ve mezralann bilinen dahi ... ) '
Timur Baba Zaviyesi: Birnice Timur Baba
Develi Dede Zaviyesi:
Münim Baba
. Otman Baba Zaviyesi: Akbat'ta Hasan
kimi'. yerleri Otman Baba üzerinde bir zaviye
"kurban için gelen koyuna el diye ellerinde eski sultanlardan fennanlan
da kimi mahallelerdeki ve
arazinin ve mutfaklardaki kab kacak da 28, 29, 30 notu bilgiler de bu bölümdekine benzer (Kanuni Süleyman dönemi. 732 notu
Defterinden)
\
BELGE: 145
Selçuk Hatun
"saraç Mahallesinde Selçuk Hatun Sel-
çuk Hatun, Seyyid Karaca Ahmet (*) soyundan olan Seydi
Abdi Bu mülk Seyyid Ali
dir. Seyyid Ali Seyyid Seyyid Seyyid Abdi Seyyid Abdi Seyyid Rutn Seyyid Rum
Raş Hacı Seyyid Musa Yusuf Seyyid
Yusuf ise Seyyid Karaca Ahmet'in
, Ev, bir büyük yer evidir. zaviye
Keudi izni ile ceddi Karaca Ahmet (k.s.)
ile Seyyid Ali Belli ve bilinen bir yoktur. Gelen geçenden verilen Müslüman geçimini
(430 notu Gelibolu Defterinden)
(*) Karaca Ahmet Sultan Türk Beyleri Seyyid Nureddin'in mürididir .. XIll. - XIV. y. Anadolu'da Yedi yerde
Anadolu'cla bir alevi Bugün Üsküdar'daki Ka<ac;a Ahmet Sultan Aleviler ve toplumumuz için bir ziyaret yeridir.
173
BELGE: 148
Kilise yerleaçmalan
Kilisa Burada
ve yer
(548 Karaman ve Rum Defterinden)
BELGE: 147
Baba ve Baba zaviyeleri ve San
Baba zaviyesinde kökenli de
' Baba Zaviyesi: olanlann
rahmetli Baba'mn merkadi Yama Zaviyesine bakan bekçi Abdi Dede, Dede, Mustafa Dede, Süleyman Dede ve Yusuf Dede'dir. (Bunlann görevleri
cemaati ki zaviyede oturup vergilerini eskidenberi olgibi miriye verirler.
Rahmetli Baba Posti Abdal, ·Batava nehri üzerinde iki bunlan
Baba O
ve bahçe ile de dört göz
dir. Bütün bu diye Sultan Selim
Han fennan Bu durum yeni deftere Ama bir
bahane ile öbür vergisini ve Batava
. daki bahçelerin vennemek uygun Bu
il yeniden ölçülüp
de bir zaviyesine .. Böylece göz olup
tüm bahçelerin ve resim '(vergi) leri
(Altta rüm bölgeler ve içindekiler
San Saltuk Baba Zaviyesi: Kaligra (Vama'ya
yöresinde kabri (Bu not iki kez Alt
türbede görevli görevleri ve adlan
(300 notu Silisrri Evkaf Defterinden).
ki Saltuk tüi:1Jesinde Müslüman
ra adlı kişler de Söz gelimi Dimitro veledi Györgi, Kalfa!,
174
BELGE: 148
Musa Baba zaviyesi
Musa Baba Zaviyesi Mansur'a Kara Musa bu defterde Munsur içinde bilinmektedir. 200 no. da. Bilinen Rahmetli Ebi Zeni Hz. leri
ile Daha sonra Mehmet gelip
rifinde zaviye ekip biçip rahmetlinin ruhu için gelen geçene
süvar Ali Bey'iri mektubuyla müslümanlann
ve toplumun bu durumdan Defterde görüldü ,ve bu nedenle deftere anda ise
Mehmet'in zaviye Ali ve Ml)hmut'un ve Haydar ile Handan zaviyede hizmet ettikleri Vergiden
(H. 937 - M. 1530). (1019 nolu Malatya Evkaf Defterinden).
BELGE: 149
Güzel Abdal'a zaviyesinin olarak kaybir parça yeri önceleri Kahti naibi olanlar bu zaviyeye vakfedip bu da bir suçlama Zaviyede olan Güzel Abdal Gori döneminde a
gidip durumunu ve yeniden Bunu otuz
beri zaviyede da ekleyerek isbat yeni deftere
Mansur I Hasan Mansur) (H. 967, M. 1559) (715
nolu Bozok Defterinden). ·
BELGE: 150
ve Elvan Seydi zaviyeleri ve
175
Zaviyesi: Keskin'e San-
(k.s.}Kozlu Şeyh Şami
lu Carullah, Fazlullah ve yö-
netilmektedir. Daha sonralan bütün ve
lan birlikte aralanna birbirleriyle kavgaya .rahmetli Sultan Selim Han, Carullah ve kendi paylanna egemen buyurarak öbürlerini kenara Daha sonra da oralarda oturikilik zaviyeye ve bive bunlar harab yüz tutEfendimiz Han, ile
yeniden izin Yasal vergilerden
da .
. Elvan Seydi bucakta Elvan
Seyyid birisi bir zaviye ve da
dan Mahmut Bey biri kendisine Elvan Seydi (*)
, ye ve neslen ve neslen
bu konuda ellerine beratlar Bunlardan Karaca Seydi, Mahmut Seydi ve Nuri Seydi eski defterde ya-
..
(H. 962 - M. 1564) (192 nolu Evkaf Defterinden).
BELGE: 151
Oda Yakan Baba tekkesini yürüttü-
Kara Bölgesi: Bu bölgede Oda Yakan Baba bir
aziz eski dönemde bir tekke kurup bir süre de
ortaya sahiplerinden ve bölgenin ileri gelenlerinden adaklar ve kurbanlar verilip toplanan gelen geçene Ölümünden sonra yerine Hundi dürüst
(*) "Seydi"lik, burada "Seyyidlik"in bir biçimi olarak Bu,
Hz. Ali'nin verilen bir
176
ve dirrine bir hatun O bu iyice
rip eskiden ve dÖnemiride eskisi gibi yoksullara Ondan sonra Some gelip biçimde iyiliklerde ve adak akçelerincien ·
bölgeden üç çiftlik yasal vergisirri ve
bir tek kimseyi bile bu hayrattan yararlananlar
(M. 1571) (560 notu Evkaf
BELGE: 152
Kimi. zaviyelerin olarak verilmesine
Hüseyin zaviyesi bir
Ayrri Çok önemli bir menzilde ve
yerde ve örfi vergiden (*).
Abdallarla Olanlar: ilgilileri eskiden beri
yurtlan ile zaviye içindedirler. hükmünce iki ekinlik yerleri kullanabilirler ..
anda sicilli Mesut Nuh Dede ve onun
Ahmet, aynca onun Ali, Mustafa, Süleyman Piri
birlikte Sultan ·
kullanma yetkisi Mesut, Ahmet, Ali,
Mehmet, Mustafa, Sait ve öbür Mehmet, öbür Yusuf ve
Piri
(ki Mahmut
Bu bu vilayeti fethedenlerin olup, ne tur
olursa olsun Yol üzerinde ise hi;zmette kusur gerekir. Vilayet
gerektir. Bu durum bile yeni deftere (Piragu
. ,
(H. 977- M.157lJ) (573 110,lu Defterinden)
(*)Notlardan. daha sonraki da bu vergilerden iki
var.
177
BELGE: 153
Mescitli Tabducak zaviyenin
olarak
Sivas Mescitli Tabducak Bu
bucakta önce defter olup sipahilerine timar olarak
ken Melunet kimse bir zaviveyi kullanarak gelen
gidene hizmet sancak beyi ve
(H. 982 - M.1585) (14 Sivas Defterinden).
BELGE: 154.
Abdal zaviyesi ve
Abdal zaviyesi: yurt ki
Oluk deresi ve Kaba Koz demekle ünlüdür. buverip onurlu Tarih h. 865/m. l 452
Ali'de dönüm iki parça mezra ve içinde yü-
zelli dönüm mezra ve dönüm Amma defterde deanda Ali Hüseyin Ellerinde
hükmü var. "Geçimlerini sadaka ettim" diye Mevlana
Abdülkerim Defteri'ndeki sureti budur. tarih b.
1020/m.1611
Defteri
BELGE: 155
Girit'.teki Kandiye
since belgesi:
yüceltici sözler) ... Veli müritlerinden
Ali Orduditki beri Girit'te fakirleriyle birlikte askerime hizmet ettikleri, oldukça
yoksul yeni kaleden kendilerine yet_ verilmesi-
' Kandiye Pedya Vonu köyündeki tekkenin ken-
178
, dilerinin dilekçelerinden ge-
, çen aynca bunun kalan gelecekteki çocuklara ispençesi tümüyle.tekkeye ve
buralardaki gelirlerin tekkede kalan yoksullara verilmesine
bu verdim. Buyuruyorum ki; Voni köyünün cizyesinin reaya, evlat reaya ispençesi köy için- .
deki arazi, ve verimli-verimsiz yerler, nehir ve su kaynaktarlalar, ve bahÇeler, zeytinlikler, rü.- ·
ve kaçgun yerleri, kay}iJ mallar, bi.linmeyen
mallar, müjdeye verilen kamu hazinesi, su
meni vergisi, petek vergisi, gelin vergisi, arazi tapusu, ovalar, gü-
zel hava .. , gibi bü\ün kamu huknku ve vergileriyle yükümlü oldukalemler ile serbest üzere baveya edip tekkenin ve ürünlerle gelirleri orada ve yasal
olarak O ki Ali, tekkeyi .yönetir, köyün gelirlerini oradaki geçimi için kullanabilir. Ölümü durumunda kim ki tekkesinin üstlenir, o biçimde
kullanabilir.( ... ) (H, 1060 - M. 1650).
BELGE: 156
Karaöyük ve
dair suretleri:
Maliye (nezaretinden)
na (Sancak)
Keremi bol' Veli (k.s.)'p:in soyundan
gelip ilçesi Karaöyük oturarJar-·
dan sonsuza hiç bir varken kendilerinden vergi söyleyerek Feyzullah Çelebi Efendi
Bu konuya önceden dairemizden mazbatada
geçen Aziz'in onurlu derglhına bağlı ev (hane) --
vergiden olup ilçe ise 192 .evi bir
179
Her biri mülk ve arazi sahipleri halde tümü vergi
ve "Mevlana CeHllettin Hazretlerinin soyundan olup kendi kurumlan hükmünce gelirden pay ancak bereket ve rahat yörelerinde oturanlardan biri halk gibi ' vergiye
Bunun gibi geçeri Aziz'in Veli'nin)
da bir meclisinden
karar olarak Buna göre bölge kasabasi) 192 ev olup bunun ilki Hacı Bektaş soyunun Çelebileri olan
attir. Bu ev vergisi Hayriyye'den
(1839) sonra mülk ve arazi (tahrir) göre yeniden
ve eski vergilerine 28 (*) % 15
zam Burada bölge (Çelebilerin
14 ev olara)c 108 7 4 para ki her için tümünden
1522 vergi gerekir. Ancak geçenlerin
mattan önce tümü ile vergilerden ve merhamete
Hangahlar, tekke ve
zaviyeler mütevellilerinin almakta mahalle ve mezra
"onda bir" verginin bunlardan .
. özel arazi sahibi olanlardan herkes gibi vergi.·
gerekir. Gene bu göre Çelebilerden de herkes gibi vergiye olarak eski kararlara
tapu
ileri Gene bu arada
ilçesine eklenen 760 muhtar vergisinin kendilerinden
halka kendilerince iyi Bu
durumda 1500 (?) tutan bir verginin hçe toplam vergisinden Çelebilerden vergi
himmetbuyunnalan için 7 Sefer 1277 (1860) Maliye Fa-
Örnektir. ·
(*) 28 demekle 1223 miladi 1813, 1328 amaç-
mil§di 1910 demek olur ki son Çünkü sunulan
. 1277 (1860) tarihlidir. Ortaya durum Tanzimat döneminde (1839) kimi Tanzimattan da önceye oluyor.
180
BELGE: 157
,Karaöyük .ve çevresinin
yetkili makamlardan kararlar:
Büyüklerin ve keremlilerin övüncü Müdürü
(rifatli) Tahsin Efendi,
Dinsel yorumcusu, Müftü,
Sevgili ve kerametli efendiler,
Güç ve otorite simgesi ve
Sizin güçlerinizin sürekli dileriz. Arzederiz ki, Olgun Tann velilerinden Veli (k.s.) Hazretlerinin soyundan olup ilçesine Sulucakaraöyük bölgede
oturanlardan ölünceye vergi bunlardan da
ile vergi Seyyid Feyzullah tfendi '
Hazretlerinin dilekçesi ile ileri
bizdenÖnce yerimizde olanlar döneminde geçenlerden Çelebilere ait 14 ev için 78 (*) dü-
1522 ilçesinin toplam vergisinden indirilmesi konusunda Yüce Meclis (Meclis-i Bfilii) ve Muhase-
. be Meclisi (Meclis-i Muhasebe) karan ile karar Bu
karan onaylayai1 yüksek irade ile de önceki dÖ'
nemlerdeki buyruklara bir ek yöresinde de
geçirilmesi ve bundan böyle Çelebilerden vergi ferman
bir de soyumuzdan yüksek olan Abdülhalim Galip bu konuda buyrultu ya ve bu dayanarak 14 evlik Çelebilerin
vergiden aziz, keremli Veli vergi gerekirken
Çelebilerden (onda bir) ve tümü vergi
gene Çelebilerin
(*)Bu 1278 Miladi 1861 yuma denk
181
O tür yüce iradeye .ters isteklerini
ve buna benzer zorlayan
lemek, vergileri gibi 1500 genel bütçeden indirilmesi Çelebilere hiç bir bölgede zorluk bunlara
konusunda özen göstermeniz ve bir buyruk belgesini
Çelebi Feyzullah Efendiye vermeniz gerekir. Böylece siz de buyve irade olursunuz.
(15 Rebiiilevvel 1282 (1865)
BELGE: 158
- Baba veya Karadutlu
ile ilgili vakfiye:
vakfiye yüksek kurulunun 28 1331 tarihli
6 Cemaziyel-ahir 1334 tarihinde gerekti-
. için yönetimce kaydolundu.
Naibi
Esseyid Mehmet
Tevfik
Bu belgesi bir sonucu
kenti Kulesi
göçmenlerinden Yusuf Baba. (Feyzullah
mütevellisi olarak Zeynelabidin Mehmet Ruhi
Bey'i geçen Kulesi dolaylannda bir ·
Kemmun (?) Kosta bir Yani
ve bahçesi, öteki yol ile çevrili Karadutlu denilen ondönüm miktara tapulu üzerine bina Yedi oda, .
bir kiler, bir ve mescidi içeren dergah bir bütünlük
gösterir. Mescitte için iki tane Kuran ve Dergahta bulunan kubbeden .Kanuni olarak
bir büyük ve (?) simkari, bir
ve tunçtan bir çift büyük mermerden bir çift denilen üç fitilli
182
bir adet tunç dört fitilli bir tunç kan-
. dil,üç tane büyük elifi teber, bir iki adet çifte teber, dört tane koltuk on tane nefir, otuzüç tane levha, iki
sancak, yirmisekiz tane post, bir sahtiyan sofra, bir
bir çift halile, bir büyük tas, bir buhurdan, odalarda
bulunan Kula üç tane Kula seccadesi, ·dört tane
kanepe, s.ekiz tane saman dolu kanaviçe ve basma tane.
sandalye, .dolu billur, bir avize, bir büyük ayna, Girit
mumlu çift üç tane usturma
onyedi tane yeni yorgan, sekiz tane yünden
iki tane keçe, bir saman dolu tane.kent
iki tane post, tane levha, kiler ve mutfaktan üç rugan
zeyd küpü, yedi tane testisi, dökmek için iki tane burgu,
yedi tane bir büyük zahire anban, .
has üç tane büyük sini, üç
tane büyük lenger, dokuz tane büyük sahan, bir tunç
sefer bir kahve bir bir ba,
bir büyük ibrik, yedi tane bakaravana, bir büyük bir kulplu tas, üç bakupa, bir bir büyük kab, bir süzgü, dört
sahan, dört tencere, iki tepsisi, bir bü-
yük pekmez v.s. ve bir b.eygirle bir yasalar ettim. geçen vakfettikleri ikiyüz tane hayvan, ü.züm kütükleri, satümü sü-
erece ben, benden sonra ise
gibi yönetecektir. Büyüklük ve ergenlik gözö-
nüne çocuklanma intikal edecektir. Üzüm
ve hayvanlar mescit ve giderlerine ve ·
bir kez günii yok-·
sullara ve soyum kalmazsa S,ulucakarahöyük köyünde yatmakta olan ,Hazreti
Veli'nin yerine getirilecektir. Yusuf
183
tusunda hareket ama Hanefi mezhebinin
bu nedenle de Vehhab Efendi'ye göndeifadelerimizi alarak senedimizi lehimize
hüküm vererek
(3 1299 H. - 20Haziran1875.)
'·
BELGE1
: 159
ve
arazilerinin Ahmet Cemalettin Efendi ve soyuna ait ·
mahkeme karan:
.Ankara ili içerisinde bulunan
ve Veli (s.a.) soyundan ve aziziz pay bir buçuk pakullanmaya ile sahip olan Çelebi Cemaleddin ve Veliyeddin Efendiler Veliyeddin Feyzullah tarabelirtilen davaya adli sicilli vekilleri (avukat)
lan vilayetin liva merkezlerinden olan Yozgat Tekke
mahallesinde· oturan,
geçici olarak bulunan ve bu (olan) Hasan Bey
Ömer Lütfü Bey vekfiletini ve deha önceki dilekçesini
göstererek yasalara bulunan birbuçuk
hir'de oturan Hamdullah Efendi Bekir Efendi'den
bu (müdahalesinin) engellenmesine ve mü-
vekkilleri Çelebi Ahmet Cemaleddin Efendi .ve Ve)iyeddin Efendilere eklenmesine karar verilmesini Bu
flamdullah Efendi aleyhine 25 Recep 1310 (m. 1892) tarihli (karar) ve 29 Cemaziyülevvel 1316 (m. 1898) tarihli
yapta verilen kimi ve. uzak
yeniden
Amasya oturmakta ise de 4,5 (dörtbuçuk) aydan beri oturma yerinde Ahmet bulunan Hamdullah Efendi Bekir Efendi'ye yasal hükümler uyiçin yasal yerlerce ayn ayn günlerde üç kez uyan ve
184
dördüncü belgesi Ancak, bu belgeler
kendisine halde gibi ve!Gl de
Buna ve!Gli Hasan Bey yokkarar verilmesini geçen Hamdullah Efendinin için Adliyece ve!Gl atanan
mahallesinden Recep Muhammed Arif Mu-
. hammed ve müdürü Ataullah Efendi
lu Abdurrahman Efendi mahkeme
. ' . salonunda Hasan Bey, sözle anlatarak gelirlerinin eslG!erden beri etkck çocuklardan ve Veliyiddin Efendinin atalan olan
Efendiden Çelebiye ve ondan
Feyzullah Çelebiye daha sonra söz alan Arif efendi
ise müvekkili Hamdullah Efendinin annesinin olan Hamdullah Efendiye bir ara ve velilik tevcih olunup daha sonra
bu onun kesinlikle·uygun bulurup
bildirip ölen Hamdullah Efendinin !Gme bel-
. dede yol Üe bir ara
onurlu Amasya'ya söz konusu (*) Zaviye üzerinden Hamdullah Efendinin anVeliyeddün Efendi Feyzullah Efendiye verilerek geçen Hamdullah Efendinin
velilikte, hiç bir Bir mütevelli
(yönetici) ve ve!Glinin kötü yönetimden (burada suistimal
geçiyor) kovulmas;ndan sonra zamanla düzeltmedikçe (burada nefs geçiyor) yeniden göreve gelemeyeuygun gibi padişh fermanı ile yetkilisi saVeliyeddin Çelebi'nin Feyzullah ve Ali Celaleddin i!G
ölümünde es!G gelenek, yöntem ve fetvalar
. birlikte verilmesi gere!Grken Hamdullah· Efendinin
Be!Gr Efendinin Amasya Veliyeddin
Efendinin deyip birbuçuk yan bölümünün
(*)Burada dede-torun iki Hamdullah Efendi gösteriliyor.·
1
. 185
\
Hamdullah Efendi ve (vekili Arif Efendinin müvekkili) Hamdullah Efendinin annesi Rarume Feyzullah Çelebi, öbür birbuçuk bölümün de müvekkilim Feyzullah Çelebi Efendilere verilmesine (bu konuda Amasya il meclisinden mazbatada müvekkilinin Feyzullah Efendinin
ile ve Rarume Hatunun ölümff ile ondaki
Hamdullah Efendi ile Selamet Efendiye
durumun gerçeklere
ile eski hükümlere
göre asla miras bu tarihe
ye yetki erkek çocuklara müvekkilleri olan Çelebi Cemaleddin ve Veliyeddin Efendilerin yüce gömü-
lü oturanlara koruyuculuk, yiyip içmek ve eksik bulunmamak tave deliller ile. Bu durumda Hamdullah Efendinin öteden beri kullana birbuçuk
üzerinden Çelebi Cemalettin ve Veliyeddin Efendilere
eklenmesine istekte
Öbür vekili Müsahhar Arif Efendi ise birbuçuk
kullanan merhume Rarnme Hatunun bu 30 onun ölümünden sonra da müvekkili Hamdullah Efendi ve Selamet
Efendinin 17 (ki toplam 3 7 eder) ileri
ve bunun bir hak Böyle bir olayda zaman olmaz Annelerinin Hamdullah
Efendi ve Selamet Efendi h. 1300 (m. 1898)
·na Amasya'dan Amasya ile
bile 60 saatten fazla bir Bu durumun h. 1300 ve hakim
önünde söyleyen Hamdullah Efendirun hakimin mührü
ile de Bu belgelerin de yeniden vekillerince gözden geçirilmesini Böylece de. davada zaman
sözle bu Amasya mahkemesinde
ileri
Hasan Bey bu ille de
186
bölgede Daolan Hamdullah Efendinin 7-8 beridir burada
' l ' •
durumda söyleyerek oturve ile bu
Mahkemeler uygun görülürse
tir. Ancak mahkemenin ise ve gereken yetkilefin ve anne bulunan
Hamdullah Feyznllah Efendi üzerinden Çelebi Cemaleddin ve Veliyeddin Efendilere ve bu üç akça
erkek çocuklara ait ileri
azizin Veli) erkek
. .
bunun yasal mahkem.elere Bu belgelerin 7 Cemaziyülahir
1166 (1752), 23 Cemaziyülevvel 1192 (1778), 15 Rebiülahir
1218 (1803) 18 1243 (1827), 6 Zilkadde 1262 (1844) tarihli olup tane
Suvat mahalleli Veliyüddin ve Mustafa
ve Bekir mal1kemede da- ·
va vekili Müsahhar Arif Efendinin yüzüne
gerçekten Büyük Feyzullah Efendi, zaviyedari ve mütevellisi olup onun ölümünden sonra büyük
ve Büyük Hatice'yi terkedip mütevellilik ve zaviye
postu Feyznllan Efendi'den sonra
lan-Hmndullah veVeliyeddin Efendiler,
zide ve 'Huriye'yi miras diyerek büyük
Hmndullah Efendiye bundan Hmndullah Efendi beldedeki neden için tasürgün sonra da üzerindeki velilik
ve yetkisi Veliyeddin Efendi'nin ölü-
münden sonra Ahmet Cemaleddin ve Veliyeddin Efendi'nin babaFeyzullah Efendiye (bu yetkilerin) verilmesi ·gerekirken her
gelenek erkek için üç
187
bir Feyzullah Efendiye ve öbür bir da
Rahime Hatuna verilip ve Feyzullah Efendi'nin ölümünde de
üzerinde bulunan yan pay olup anda olan
Çelebi Cemaleddin ve Veliyeddin Efendilere olarak
olan Zarife, ve .
Bu arada gelenekler olarak. eski Rahime. Hatuna verilen pay, geçenin ölümünden sonra bü-
yük Hamdullah ve Selamet Efendilere geçip ve
(h. 1307 - M. 1889) Selamet Efendinin çoEf. bu yan tümüne
el Veli soyundan gelen Ahmet
Cemaleddin ve Veliyeddin Efendilerin Feyzullah,
onun Veliyeddin Efendilerin
Efendi ve onun da Büyük Feyzullah Efendi
na ve adlan Veli oldu-
. kasabada herkesin yiyip içmelerine özen gösterir olup pay'
ve sahipleri erkek çocuklave büyükleri Veli Hazretlerinin
onurlu ve erkek çocuklara
Eski tarihlerden beri geleneklere göre Müsahher vekilin mü-
vekkili Rahime Hatun'dan hiç bir pay verilmediBunu hep bir söylediler. Bu
önce bir sonra öbür kopya ·
bildirir biçimde Suvat Mahallesi Musa Ali Efendi, Halil Efendi ve Muhtar
olan Battal, muhtar Karabucak
Salih ve Blila mahallesi
Murtaza Efendinin Halil ve muhtar
him Vezir Mahallesi HaVeli Ali, muhtar Kelam
lu Arifin Yusuf, muhtar Görülme Seyyid'in
Muham.med Görülme, bu adlardaki gizlice ve
bundan sonra adlan okunan da
Suvat Mahallesi Salih Ahmet Emir
188
189
Veliyeddin Efendilerin üzerindeki paya eklenmesiru, durumun
Hamdullah Efendi vekili Arif Efendiye bildirir karar tescil olundu. 3 Zilhicce 1312 h. (1894 m.)
Naibi
sureti:
Bu belge birilmühaberdirki 3 Zilhicce 1318 (1900) tarih ve
47 no. lu (olup) Veli soyundan Cemalettin ve
Veliyeddin Efendilerin yüce mahkemesinden yoklukmahkeme ikinci bir Ankara
yüce Mahkemesi görevlisi eliyle
Bu ilmühaber mühürlendi.
15Zilhicce1318 (1900) Haci Veli soyundan Hamdi
Mahkemesinde Hamdullah Efendi aleyhine
3 Zilhicce 1318 (1900) tarihinde elimle Hamdullah Efendiye tebolundu. · ·
17 Zilhicce 1.318. Ankara mahkemesi Muhtar
fetva, bölümünden
onay belgesi 47 no.lu mühürle ve içekarar biçimine uygun olup ancak özel hü-
kümlerce uygun olmakla ilgili vekillere duyurulur.
21 Zilhicce 1320 (1902) ilgili mühür.
BELGE: 160
arazilerinin Çelebiler ailesine ait mahkeme
Bir mahkeme
. Ankara iline kasabaBfila mahellesinden ve Çelebilerden Avru Efendi Aziz
Efendi ve Aziz Efendi Muhanunet Habib ve Safi Mu-
190
ve Latif Süleyman ve Ali Sait Dede ve
Hüseyin Battal ve Hasan ve
ve Sait Hüseyin Efendiler vekilleri ve
borçlu vekili Kirkoi· Efendi kentimizin yüce
· mahkemesinde, meclisimizin huzurunda ve devlet hazinesi
vekili Akif efendi Ahmet Efendi kanahyla· vekaletnamede adlan müvekkilleri 14 evlik Çelebilerin
bölgede yatan Hacı Bektaş Veli.Hazretlerinin
dan olan ve tüm topraklar ile Kütüklü,
Delikengel, Kesecik bölgeleri
içerisinde kullanageldikleri arazinin BekVeli'ye duyulan boyunca vergilerden
ve olduklan fennanlan ile belgelenen
gerçek var iken bu -yerlerin eski müdürü on-·
da birine tecavüz etmekte ve hatta hesap ederek müvekkillerinin yerlerin onda birini amlan yerin
·Yeniçeri Mahallesinden Ali'ye 10.000
ihale Ancak kimi üzerine yetkili
il bu ihaleyi hükümsüz Bunun üzerine eski
müdürü Necip Efendi'nin böyle elkoymalanndan vazgeç-
mesi konusu vekili ArifEfendi'ye bildirilerek karara
Bu tembihe kaynak parça defter ile iki parça Konya·
ilince' verilen ·
..... Hakana defterlerin ondört tane
gösteren bölümlerin
karar vekil Akif Efendiye ve onun
verilen cevapta ileri süiülen ilgili
salt ilgili ve (o da) bu
konuda uyulacak olan makam hukuk mahkemeleridir. Bir diyemem iki taraf.da uygun mahkeme bir
güne ·
O gün ise müdürün ve vekilin görül-
. gelmeyenlere ayn ayn
191
bu kez vekil Kirkor Efendi mahkemenin yokluklannda Mahkeme de mahkeme muhtar!anndan ef.yi vekil atayarak sürdürKirkor Efendi, Bu reddeve Verilen (delil) ferve örnekleridir. ·
Defterin hesap tutan ilgili (nezaret) soruldu.
Onlann buolan Müslümanlardan 60, 68 ve 65' Salih
Ahmet ve Ali ile ( teker teker belirtilen arazilerinin
ürünlerinde ile vergi be-
. nimsendi. müdürü Necip Efendi'nin el koyma sona geçene ve daha sonra
bu tür olaylar yinelenirse yüce buyruklara .gelmek
Mahkemesinden 27 Recep 1324 (1906) gün ve 13
1324 (1906) günlü ile müdürü Recep Ferdi Efendi
Abdurrahman Efendi geçen mahkemedeki özel odada
sonuçta 14 hanenin vekili Kirkor Efendi'nin yü-
züne müdür Recep Ferdi Efendi "dava ve kaleme
bildirip Kirkor Efendlnin daha önceden ilgili 14 hanenin
olup ancak buradaki anda var
nerede da böylece
bunlann vekfiletlerinin olup da bilinmez olileri sürülen vekillik senetinin sahte ve dava söyledi. sürdürerek) Veli
Hazretleri türbesi zaviye ve var olan evlerin gelip
geçen yoksullar ve konuklar için bir yeme ve yatma yeri
nu ileri sürerek bunlar için gereken 'tevliyat ve eli!.diyet'
ve 7/15 pay olarak Çelebi
Ahmet ' Cemalettin ve Veliyettin Efendilere
Çelebi denilen ve adlan kaybolan kimi soyu
denilen beratlarda da
adlnı geçmdiğn, onda bir (1/10) Çelebi Ce-
192
malettin ve Veliyettin Efendilere bile halde kimlikleri bilinmeyen bu bu için
ayn bir yasal varsa vekilleri Kirkor Efendinin bunu
talep ederim" dedi.
Öbür vekil Kirkor Efendi "öndört evlik
Veli soyunun gerçek bunun kimi belgelerde, fer-,
man ve beratlarda, adlan için
söyledi. Buna Veli Hazretlerinin tJekar olarak
söyleyen müdür Recep Efendinin sözlerinin
ilk gününden bu yana verilen fer-
. nianlarda ve soyu' diye bulunduhatta için bölümler bugüne
yönetiminden kendilerine bir pay
geçmesinin de ol ast' söyledi ve·
"Ahmet Cemalettin ve Veliyettin Efendilerin ise Veli
soyundan ve mütevellilerinden
eden müdürün reddini talep ederim" dedi. ... · · ·
Müdür ve itiraz eden Recep Ferdi yeniden söz alarak cevageçenlerin vekili Kirkor Efendinin üç parça
ilgili içerisindeki deve, koyun,
vergileri ile gerekecek binek ve çift vergilerini ve
buna benzer öbür vergilerden
belirtti. "Böylece bucabu tür vergilerinin göre onurlu
bir süre ginnesi için izin ve
. Kirkor Efendinin müvekkilleri olan Çelebilerden vakfa ait
bir nokta ilgi çekti.
ise Hazineden o yönetimine
olarak yönetimince
lan de bununla Kirkor Efendi'nin müvekkillerine reddini talep ederim" dedi.
Kirkor Efendi yeniden ·söz "Ondört evlik Çelebilerin
gösterilen yerlerin kendilerine terk ilşkn kişsel
193
!ar, bulndğ, Hacı Veli soyunun tümünün
ve edebe belimi. Bu kalbuyuran.bir yasa büküm geçerli
reddini istedi. Müdür Ferdi Efendi söz "Kirkor
Efendinin söylediklerinin bir yasa hükmü söyleyip
müvekkillerinin bir yandan bir
yandan da yüce fennana ileri sürerken eldel<l fermanda sürenlere bir bölüm olsa bile sultanlar eliyle .verilen fennanlenn hükmünün gelecek halifelerce de
yenilenmesi ve buna benzer yeni bir ferman da
göre kestirilemez. Ariflerin kutbu ve
önderi Veli Hazretlerinin bucabulunan zaviyesi ile kendisine yü-
ce ordu için, düzenlenen deve, v.ti. için
ve istekle!· geri çevrilip zaviye ve hizmetinde geçimleri için bu hizmette vergileri vakfa gelen ürün, koyun ve
çift vergisi ve koyun, binek ve köle v.b. için toplam
18.000 maddede var olan 45.800 akça Veli zaviyesi
1147 (1734 m.) yü-
ce yeniden 1229 (1823 m.)
Zilkadesinin yeniden 1265 (1848 m.)
17. günü verilen ve yüce süslü
üç belge ile bölgedeki arazinin görülmesi ge-
çerli olaniaz. için senet
mütevellisine aittir. Bunu 27 1320 (1904 m.)
ve 25 Rebiülilhir 1322 (1906 m.) tarihle esl<l Konya valisi
dan Bunlann içerikleri
ile yasal olarak l<l; gösterilen, verilen
kararla bu olup hazinesini ilgiBenzerleri gibi buna da ve 14 evlik bunu esl<lsi gibi buyurur. Hümayun Nezareti) 30 Haziran 1223 (1808 tarih ve 53 no. lu ve gene 11 1324
194
(1908 tarihli kendilerine ve
öbür vergilerden ise 1/90 oranla
Müdürü Recep Ferdi Efendinin bu tür vergilere yadurumun bu tür
sürmesine yüce mahkemesinde yüzlerine söylendi ve 19 Recep 1326 (1908 m.) .
Yüksek Naibi Muhammet
Mustafa (13 (1909 m.)
Gösterilen yüce 20
Cemaziyelevvel 1327 (1911 m.) gün ve 4214 ve 28
sani 1325 (1909 gün ve 422 Mühürle
onaylanan bu öbür mahkemesinin aleyhine verilen hükme yeniden incelemnesine
' de göstererek okudu. Bu sonucu
ancak bölümü inceleme Kurulu'na
(Mec!is-i ye) 12 temaziyellihir 1328
(1910 m.) tarihi ile karara
. leme Y ve Karar) .
. mahkemesinden 19 Recep 1326 ile verilen
dilekçesi (lliyihaci itiraz) ile kurulumuza gelen bu yasal öbür 1:2".Recep 1327 tarih ve 1326 no.lu notu sonucunda' ancak
istenen yasaklama, biçimine uygun diye yüce müftülükten
belge)•e uygun ve (öbür) istekler yerinde gö-
re belgeler (evrak) Ankara geri ve geçiBu alandaki buyruk ve yüce bir buyruktur. 22
Recep 1327 (1909,m.) . ·
BELGE:. 161
ilgili Bakanlar Kurulu, Maliye ve kararlan:
195
23 1307ve1Nisan1306 (1888 ve 1889 m.) günle ilgili Bakanlar Kurulu (Meclis-i Mahsus) öme-
· .
mülj<:ünden olup kurallardan gereken mezra ve öbür arazinin eski
aziz ile tasarlanan
bedelden mütevelli ve zaviye
dan dilekçe edilmesi bölgelerinden gelen tutanak,
ve arazi inceleme kurullannca yerinde görülüp düzenlenen
üzerine inceleme belgelerle tümü okundu ve üzerinde
nüldü. Devlet özeti, izni ile
vakfedilen ve bu yasalarla onanan korunmakurallara uymak için düzenlenen maddelerine
Bunlar eskilerden beri tutulan" deyi-'
mine uyarak bugüne ve bugün durumu
'geçerli ve yasalara uygun olan durumu olan kutlu büyüklerin ve büyük el konulgörünüm ise de ilgili (nezaret) ceva-
üzere Hayriyye'den beri (1839) vatopraklan, mütevellileri zeamet ve mukattaat
gibi arazi sahibi. denilen kullananlar fedev.retme v.b. olarak Tanzimat <!öneminde tüm arazilerin hatta sultanlann arazilerinin .geçerli yönden olup
bedellerinin sahiplerine ödenmesi karara büyük
dan Veli, Abdülkadir Geylani, Bayram Veli,
Gazi Evranos Bey ve bu
içerisinde Gazi Mihal, Ali ve Süleyman Beyler de
Yani, ürün vergileri eskiden gibi kendilerine
Daha incelemeler sonucunda tarihlerde Emir El Buhari, Sinan Erdebili; Himmet Efendi ve Firuz Bey, Tar Ali .Bey,
Veli; Bezirgan Mehmet Efendi, Canderli Kara Halil Hayreddin Germiyanzacte Yakup Çelebi, Fakih, Bedreddin
' . .
196
Faris Bey, MolJa Fenari, Abdülcabbar Zade
Bey bile içerisine bir
tüm mevlevihaneler de bu tür içindedir
Ancak daha bu· tür yemden incelenmesine gerek miri (hazine) arazilerinden ürün
onda kimi istismarlara
ğı göıilnüş, bu ara Tanzimattan sonra sekiz ayn tutulmak
.suretiyle öbürlerinden kimilerince bir
yeni bir düzenlemeye Bunun
kilerin genel i.çerisinde yolu Bu
durumun daha önce böyle olup bundan sonraki ne emir ve yüce makarri-
·
1 Nisan 1306 (1888 m.) ve 23 1307.
Yüce ve bir bedel
nı yazı l<lmi mezra ve mahallenin belli
· bir bedelden mütevelli ve zaviyedarlan taraistemnektedir. bölgelerinden gelen
ve ·o konuda arazisi inceleme kômisyonlapndan gelen,
ca devlet düzenlenen raporlar üzerine
ile' arz Hazreti Halifenin bu konnda bir emir ve
ne türde arz Efendim ...
1 Nisan J 306 (1889 m.) ve 23 1307 Sadrazam Kiimil
-
arzolunan üzerine kutsal ellerinden bu yüce tezkere, kendilerine sunulan sorunun
konusunda buyruk ve
24 1307 (1889 m.) ve 2 1306
Hazreti
197
Süreyya
·Örnekleri ilgili bakanlar kurulu
ile dilekçesi ve yüce emirleri
lem ve Bakanda bu himmet için,
1 Ramazan 1307 (1889 m.) ve 8 Nisan 1306 Sadrazam
Kamil
Maliye 1307 (1889 m.) ve. 1 Nisan
130(5 günlü tezkere.
ülkesinde bir bedele kurallardan
olan ve kara olan yerler: Celilliye,
Veli, Abdulkadir Geylani, Bayram Veli, Gazi Mihal, Ali,
Süleyman, Evranos Beyler'in önceden gibi
tutulup öbür yerel ele ürünün bir bedele vergi,
ücret) bu kez .. Bakanlar Kurulunca öneri ve
ol ile de hazinece için 1306
(1888 martindai1 tüm illere genelgelerin bir de için ekte
yüce
Maliye Agop
24 Zilhicce 1307 (1889 m.) ve l Nisan 1306
Yukandaki tarihleri Bakanlar Kurulunun
döneminde tutulan
. onda birini ve vergisi eskiden
gibi mütevellilerine (kullananlara. yönetenlere)
tarihlerde öbür kimi vave özel nedeni ile vergi-
198
!erinin tutan bu onda birlerin TÜIJ1 bu vergilerin
göre
kimi içerisinde olur. Bu durum Hazreti Efendide Konu ile ilgili bölgelerden.
gelen kimi istekleri dilekçelerin sonucunda da
Çelebi Efendinin berat
ri rapor, öbür belgeler ve Edime'de oturan
Kadiri ve ilgili dilekçesi
üzerine yüce izinleri durum in-
. celendi. Tanzimat döneminin ve
tutµlan sekiz sonradan' sayilan kimi vabedel tutan önceden düzenlenen rapör
ile uygulamaya Durum böyle iken tüm gelirlekendisine istemekte olup oysa ki bu
hayratm ve iyi bir ve koyöneliktir. Dilek sahibinin bu tür
bedelinin kesin hesap edilinceye kadar .alinan bedellerin ertelenmesini istemesi ise yönetimleri wra nedenle bedelin
de tam ödenmesi kimi ön hesaplar kullapanlardan belli oranda bedellerin senetler
bir usul olarak kabulü,
Gene bugüne bu tür onda bir vaarazilerinden bedellerin oralarda (hademe) memuru harap olan b5lümlerinin
için aynca para ön bedelin gelecek tümünün
yoluna
. Ve Edime'deki Kadiri gelince
dergah eskidenberi· tutulan tutulOnun da yeniden düzenlenen karara
göre Buna göre sekiz
görülmesi ve eliyle verilen kullanma senetlerinin gibi (def-
199
ter-i hakani) gerekirken bunda gecikilmesi mütevellilerden harç, hesaplama vs. vaz geçilmesi ve intikal
belgesi ve senetlerin da tezkerelere
arz edildi. Gene de buyruk ve yüce
24 Zilhicce 1306 (1889) ve 29 Temmuz 1306 Tezkere örsun.ulan 'Tezkere
Geçenlerde arazileri için
. üyelerince sunulan kimi dilekçeler ve üzerine ilgili
Bakanlar Kurulunda ilgili dosya ekte sunulBu alanda ne tür buyruk ve ferman o türde
lem arzederim. ·
11 Muharrem 1308 (1890 m.) ve 29 Temmuz 1306
Sadrazam Kfunil
elleriyle yüksek bu tezkereyi, yüce ve iradetlerine iletiyorum.
Her türlü buyruk ve ferman yüksek
11 Muharrem 1308 ve 14 1306 h.
Hazreti Katibi Süreyya
Örnekleri ilgili Bakanlar Kurulunun mazbasunulan tezkere ve buyurulan yüce irade ile gibi
içirt maliye ve ilgili illere
bilgi verilmesi ve V da gereken
· himmet
16 Muharrem 1308 (1890 ve ile 6
Nisan 1322 tarih ve 101 no.11! Maliye genelgesi ör-
, arazilerinin (ondan bir) genelgenin
bir maddesinde kutsal Mevlevilere ait olan tüm böl-
200
gelerde oqda bir 'için konulan senetlerin mütevelliletine
verilmek üzere konulan onda bir, öbür
Bu tür senetleri müzayede. ile'
(?) Hazreti Halifemizln böyle bir
Hazreti Mevlana bildiren ve
isteyen Çeiebi Efendi Hz. !erince sunulan
ilgili makamlarca da eklenen dos-
24 Zilhicce 1307 (1889 m.) ve 6 Recep 1308 (1890) tarihindeki ilgili Bakanlar Kurulu gibi Tanzimat
dönemi gibi tutulan
mütevellilerine bu arada 1305 sonuna mütevellilerince yönetilmekte iken 1306 (1888 m.) mali yılnda baş
layarak hazinece yönetimi sürdürülen arazi ve onda biri
(sonradan olan 14 ya da ilk sekiz va- ,
olsun) kiralan vb.) bile mütevellileri senet Bu tür bugüne de-
. tarihlerden beri .. Bunun
için; 30 Cemazyeevvel 1322 (1906 tarihinde Tanzimat Dairesince düzenlenen mazbatada gibi bu olaylarda
91 tarihi (*) o güne vabedele ve bu içindeki iki Birinci sekiz kalem
değin olduğ gibi aynen mütevellilerine
. ikinci ondört kalem ise ondabir
mezat edilip ihale olunarak mütevellilerine verilmesi
biçimiyle .
. Böylece her birisi sahiplerinin bulunan mevlevihanelerin öbür ondört kalem gibi ve
Mevlevihanelerin ise eskisi gibi yürütülmesi,. böylece Devletimizin ilk beri yürütülen bu .tür hayratlara douygun buna Ma:liye
. Muhasebesine ve 6 Nisan
(*) 91 Tarihi H. 1292 olup, M. 1874
201
1222 (1808 m.) Maliye Ziya.
Devfot 3620 no.
Veli Hazretlerinin sekiz time olan
içerisinde olup mütevellilerine
yüce. buyruklar ve bu telgrafla
gene bu durumun ilgili deftere ile
uygulama Bu defterin no.su 160
olup ilgili tezkere Cemaleddin ve mütevelli vekili Hasan Efendilerce verilen dilekçeler üzerine eski, yeni
ne varsa bir araya okundu ve incelendi. Baonda birlerle ilgili buyruk.lan sonucunda
sekiz tane olan senetlebile için Efendiye
yerel ürününün ve tutulup bunun üzerine Efendi yerliden 16 Sefer 1322 gün ve 21
Zilhicce 1322 günlü Ankara Rahmetli dönemindeki ile genelge olarak bildirilen göre
duraksama bildirilerek durumun ürünü mütevellilerine
yolunda
Bu sorun dairede elde iken ve Konca,
Köreyce, ve Katrin merkezlerindeki tekkelerinin
ve ile mütevelli aleyhinde
ifade ve Buna göre
dört telgraf ile bir
dilekçe ve sonucunda dairemizin
iddia sahiplerinin mütevelliler aleyhinde mahkemelere özgür olduk.lan, durumun
ri gerekenlere için oraya
25 1327 (1908 m.) ve 27 1305 günlü
tezkeresi
202
Yüce kaleminin 1909 no.lu maruzatki Veli Hazretlerinin onurlu
da Devlet) Mülkiye Dairesinden verilen tutave eklerinin ve bu konuda eski ve yeni tüm yadosyaya, 6 Cemaziyelevvef 1327 ve 6
1327 (1908 m.) tezkerelerle gönderilen telgraf ve dilekçelerin angöre, inceleme ve bildiren 2 Zilkadde
1327 giln ve 194 no.Ju tezkere ile ve
lar 2 parça önceki ve somaki tüm .
kurulunca incelenerek ilgiye bulundu.
Bu alanda bir karar için ...
Devlet 3620 ek
Veli Hazretlerinin öbür vagibi için önceden sunulan dü-
ektir..
_Dairemizin bu makam ile (*) (araile ekte geriye gönderilen istenen konu üzerindeki Bu alanda süre gelen duraksamalar ve uygulamalara bir·son vermek için kesin bir karara
gereksinme BekVeli oturan
dergahtan ve eski
resmen eski ve (yobir ya da tümü ile
yönünde geçen mütevellisi Cemaleddin Efendinin isvar. Kendisinin geçen velinin Mürselli gelelindeki dayanarak mütevelli ve
kendisine Dergahta anda postta
oturan Hamza Efendi' ile de_rgiihta oturan
bendi törenlerine izin vermeyip kendisini de dergahtan
(*) Meiinde Olarak geçiyor ki,
203
bir kesimi
bir kesimi jse Cemaleddin 'Efendinin lehinde
Bu yüce eskilerden beri ülkenin
. en ileri gelen biri ve, sünnete
yüce bir soydan onaylayacak bir
bclgeye gerek bu nedenle dairemizce böyle bir onay verilmesine de gerek kendilerine hiç bir yönden
ma gerek gibi, giysileri bir
gün bile Her hangi bir durumda devlet dairelerine ve mahkemelerine
kadar ki yasal olarak
ortaya düzeltilmesi için yüce halifelikçe bir
ara Veli bir ve
bugün de bu tür sürmektedir. Bunun gene öyle
bir gerek görüp bildirmesiyle olabilir. Bunu
kurulunun görevini ·
Öbür gibi mücerred (bekar) babalar da
olup bir yetki
Sufilik göre dergahta bulunanlar o
ne el koyamazlar. yönetimi ne ise onu evetleyip tersine
d4rumlard.a dergilhtan Yönetim dergahta yetkili
nan özgüdür. yüce beratlarla verilen bir üst görev,
müezzinlik gibi bunlar salt kendi ilgili istekte
bulunabilirler. Onun söylenenleri yapmakla yükümlüdürler. · ·
Çelebi soy ve temsil sorunu ise:
Yüzlerce bir soyun dönemlerinde
dan ve fermaruardan göre ilgili Ulu'nun
Mlirselli Buna göre, anda göre-
. vini yürüten Hamza Efendi, dargahtaki kimi mlicerret kendisini zorlayarak yapamaz duruma
getirdiklerini bildirmektedir. Eldeki verilere göre hiç bir düzen
veya yasal hak engel olamaz. Böyle bir engellemenin hemen geçenin görevini sürdürmesi, yöre
204
nedeniyle Çelebi Cemaleddin ve
senetlerine uygun buradan
ilgisiz tarikat giysilerine tarikat ve hü-
kümlerine var ise ve gene Çelebi Cemaleddin
Efendi söylentiler ve ise bu gibi
ülkenin genel ve gerek yerel, gerek.genel yönetimin engel durum olmakJa hemen engellenmesi gerekir.
dergalun durumunu sürekli denetini tutmak, yerel
hükürnetçe sürekli düzenim gerekir.
' Tutanakta verilen bilgilerden üzere
konu olan Veli mütevellisinin öbür aynca-
. gibi yönetim ve senet tasarrufunun olup
kurulu karan ile vanlan yeniden gereken
maddede ise yeni bir heri sürülen maddelerin '
' yerinin mahkemeler ve ülke ·
rultusunu ise genel yönetimler durumu ilgili Bakanlar
kurulunca karara ·
8 Ahir 1328 ve 6 Nisan 1326 (1900 m.) gün ve 217
no. ile Maliye
Veli Hazretlerinin sekiz tane
içerisinde bun!ann mütevellilerine
Bu konudaki bilgilere durumun bildirilmesi yüce ve
·Hakana defterlerden '
dan· söz edilerek ilgili durumu
Devlet) sorup Bu durumda bi-
çimde harç isteyerek vb. aramamalan
Veli sekiz da bilinip gegöre böyle asla onda birinin .J,
mütevellilerine Bu nedenle her türlü va- '
. mütevellilerince Efendim! 8 Rebiül
Ahir 1328 ve 6Nisan1326
'
205
. .
e VAKANAMELERDEN PARÇALAR
BELGE: 162
. Devleti'nin tarikatlar ve
özellikle rolü:
( ..... ) Arabistan, ve Türkiye 'de yoksul ve tarikato kadar ki, iki, geçerli olmayan mezheplerden bunlar da kadar Fakat bu
pek Gerçekte ancak dinsel tarikat varBu onikisi, Devleti'nin öncedir. yinnidördü, ondördüncü ta onsekizinci kadar olan zamanda Birincisi olan 719/13 l9'da Osman
Sonuncusu olan ise 1164/1750'de III .. Ahmet
da ( ... )
Kurucusu Seyyid Ahmet .Rüfai'nin "Rü-
fai ... diye ziyaret eden en·.
çok Bu bin kendilerine
·eziyet ve bunu halk yaparak geçirirler( ... ) Önce Suriye'de, sonra Toros olan
.bu garip vücud sedirden kadar bütün bitkilerin özel-·
liklerini bilirdi. el-Cebel müritlerinin
verici bir olan macununu, so-
. ' ' kan odur derler. Bu macundur ki, o müritlere verve bu sözcük (katil) biçimine çevrilRüfailerden sonra Sühreverdi'nin müritleri ·
meydana ki, adlan tarigösterir. Sonradan bu tarikattan Mevlevilik kurucusu Celaleddin Rumi ve "Bayramiyye" kurucusu Bayram
"Kübreviyye" kurucusu Kübra, genel
,olarak az ise de Ebu'l-Hasan Özel bir önemi
Moha kahvesinin özelliklerini ilk bulan odur ..
kahvecilerin piridir. ki Uveys Baba Reden
ve bitkicilerin, yeniçerilerin piridir. ( ... ) En
209'
büyük Celaleddin olan Sufi ye mezhebi bir kenara
hücrelerinden devlet kadar
her için, Mevlevilik daha büyük bir
önem
yeniçeri silah
gibi, Mevlevi da "efendi" denilen kesiminin tiisaymak gerekir. Devleti'nin
önce olan tarikatlardan Mevlevilik, genel olarak en çok
görmektedir.
( ... ) olanlardan söz
edilirse; bunlar; Sadiler ve { ... ) Bütün
yeniçeriler
silah bütün üyeleri hem asker, hem mürid idi. Bu
yolla "Mabet", "Malta" tarikatlanndan az farklan oluyordu. Belki; ilk
Oi·han eden
Rodos Orhan'a, dönme erleri
ve bir askeri .ve dini tarikat. olarak (*) Sadeddin Cebayj
kurulan "Sadiye";
Hind'de böyleleri
. bulunurdu. kurulan
ve Hz. Peygamberin Ebubekir'e
kadar tarikat zincirini Peygamberin daAli'ye ( ... )
hepsinden
(*) Son· Veli'nin 1209-1271
ortaya Y ordusu ise Orhan bey döneminde I. Murat
1363 Osman ve Orhan Bey'in
yoktur. SöylenceJe:r Yeniçeri
da Yeniçeri kendisince
(**) Sünrii soy zinciri Halife Ebubekir'e, Alevi Ali'ye
soy zinciri gibi Ebu Bekir'e
Hz. Ali'ye
210
dikkate. bir ki.
olan bir yandan doksandokuzuncu
gibi, sekizi yeniçeri bulunarak gece- .
gündüz devletin mutlulugu ve ailesinden
için dua ederlerdi.
Sultan ki, söylenceye göre Bursa der-.
manevi bir biçimde Bu.
kentte onlar için birçÔk tekkeler kumlan bilgi
yoluyla bilginlerin de koruyucusu
tur.
B·..T.V. Devleti Tarihi, Üçdal
1983. C. !, s: 143-149 Ayrica bir tertip
olan.: Hammer .- Tarihi (Çev: Z.
Z. Yay. C: 1, s: 188-196 · ·
BELGE: 163.
Orhan Bey döneminde ilgili
Orhan, "sen ne buyurursan, ben onu kabul ederim" dedi.
Ali beylerin bÖrkleri Senin has
börkleri ak olsun" dedi. ·
Orhan Gazi bu sözü kabul ederek, BekHorasani'den izin Önce kendisi giydi, sonra
kilere giydirdiler, (*)
Mehmet - Tarihi (Haz. M. A. Kültür
ve Tur. Bak. Yay. Ank.1983. C: !, s: 77.
·(*) Veli Orhan Bey'den önce tür bir
nin söylence Veli
dir. Amasya'daki bir kolu, veya bir tekke piri
Fakat Orhan Bey'in böylesi bir konuda "izin" an-
·
211
BELGE: 164
Orhan Bey. döneminde
' Orhan Gazi bütün ülkede oldu.
Ali dahi Orhan'a verdi. Kendisi
yolunu tutup
Bir gün Ali çok askerin ordusu
güç buldu. Muhammed dini yücelip günden güne büyüdü.
sen dahi dünyada bir töre koy ki onunla dünyada Orhan
Gazi: "Ey Sen ne dersen öyle olsun!" dedi. Ali dedi
ki: "Ey Bütün askerin börk giysinler. Sen ak börk
giy. Sana ait kullar ak börk giysinler. Bu da dünyada bir olsun."
. Orhan Gazi bu sözü kabul edip, adam gönderdi. Amasya'da
izin ak börk getirtti. Önce kendi
giydi. Ondan soma kendisine ait kullar al< börk giydiler. Ak börk
giymek o zamandan (*)
Edirneli Oruç - Oruç Tarihi (Haz. Tercü-
man yay. s: 34.
BELGE: 165
Devleti'nin döneminde
ve
Soru: Ey Bu Anadolu ülkesinin bilim ve
söyledin. Ya niçin
Bu azizler ülkesinde olan
soyu ile Anadolu'ya gelmesini nedendir ve sonu ne oldu,
Bu Horasan'dan Bir
derlerdi. Birlikte Anadolu'ya gelmeye heves ettiler. Önce Sivas'a geldiler. O zamanda Baba
Anadolu'da oturur Oysa onu görmek
Onun dahi öyküsü çoktur. Sivas'a, Si-
(*) Bkz. Bir önceki dipnot.
212
vas'tan Baba geldiler. Oradan den Kay-'
geldiler. yine ülkesine yöneldi. karKayseri'den gönderdi. Sivas'a Oraya vannca
eceli Onu ettiler. ·öyküsü çoktur. Hepsini
haberlerle Kayseri'den Kara
geldi.
Bu Anadolu 'da konuklar ve gezginler dört küme ki
Biri Anadolu Gazileri Rum) Anadolu
Rum) biri Anadolu Rfim), biri
de Anadolu Rfim).
Hazretleri içinde Anadolu
seçti ki ona "Hatun Ana" derlerdi. Geldi, onu edindi. Gizli bil-·
gi ve kerametlerini ona gösterdi, teslim etti. Sonra oradan Allah
rahmetine
Soru: Hazretinin müridi ve dostu ..
(biat) ve soy zincirleri nereden olur?
Haci nesi varsa Hatun Ana'ya emanet etti.
Kendi bir meczup, saf bir azizdi. müritlikten vazgeç-
Abdal Musa derler, bir Hatun dostu
. idi: O zamanda ve asla ortaya Soy
zincil:ine (silsile) Hatun Ana;
üzerine mezar Abdal Musa geldi. Bunun üzerinde nice gün
Orhan devrinde gazalar' etti. · . ·
Soru: Ya Yeniçerilerin taç Bekderler.
Bu ak börte, Orhan Gazi Bile- ·
cik'te ortaya Yukarlarda onu Ancak bu
lerin ak börk giymesine neden bir
Abdal Musa derlerdi. O Abdal Musa neden Abdal Musa,
Orhan gazaya geldi ve Yeniçerilerin nice zaman e<li p yürüdü. Bir Yeniçeriden eski bir börte diledi.
Bir eski börk verdiler. Abdal bunu giydi. Seferi onlarla yapti. Seferden dönünce kendi memleketine. gitti.
213
Yeniçeriden börk ben de gaziler
giyip geldim" diye haylice de övündü .. Halk: "Bunun nedir"
diye sordu. O da "buna bükme elif tac derler" diye verdi.
.. böyledir.
Soru:. Ya bu Malunut Çelebi ki o Resul
Çelebi'nin Onun ve bilim ehlinden kimse
var
ve i\detler bunlarda çoktur. Bu halk midir; ralunani midir. onu bilmez. Her kimse
ki Hanedanmdan birisi ile derse ya-
Öyle bilesiniz ..
- Milli
Bak. Yay. 1970, s: 221-224.
BELGE: 166
Abdal Musa
Orhan Gazi ile Mezan
ünlü ziyaret yerlerinden biridir. bir söylenti varBirgün kor bir bir beze Geyikli Baba'ya Baba da ona bir kase süt olan
Abdal Musa'mn buna görünce, silt göndennekte
ne var ve sizin ne var? diye
Onun bize ceylan sütildür. Yaban
daha zor birşt yanıt
Hoca Sadettin Efendi - (Haz.
Kültür Bak. Yay. 1979, C: V, s: 11.
BELGE: 165
Veli
Keramet sahibi velilerden biri idi.. Türkmen ilinde
büyük birkubbe da bir zaviyesi
bilenlerce ziyaret yeridir. Kimi yalan
214
yoldan ona kendilerini gösterirler. Ama, onun
temiz bu pislerin an bü- ··
yükler bilinmektedir (*)
Hoca Sadettin Efendi - Tacü't - Tevarih (Haz.
Kültür Bak. Yay. ist.1979; C: V, S: 18.
BELGE: 168
Timuf'un Halep'te din bilginlerini Ali - Muaviye
üzerine '
. ( ... ) Büyük
müftü söylesin; ne o bilir" dedi.
ikinci soru olarak oradaki fakihlere, Ali'deri halifelizorla olan Muaviye ve Hüseyin'i
Yezid ne istedi .. Sünni
binden bir el-Maliki) "Din için (cihad)"
dedi. '.fimur "Muaviye zalim, Yezid cani idi; ey Halep
siz de Hüseyin'i katleden kadar suçlusunuz" dedi. .
için özür.dileyerek,
' rar bir söyledi. korku yü"
zünden bu yorumdan memnun kalarak, gö-
ve gibi, müftünün de güzel
ma ve becerisini takdir bildirdi. ( ... ) ·
Halep'ten bir gün önce ve.müftüyü,
Muaviye ve Yezid yeniden sorguya için bir daha Vakanüvüs, Cihangirin göre verdi.
Peygamber kendinden sonra a\1-
cak otuz Muaviye yasal. halife
de birçok ünlü fakihlerin oylan yasal halife.olkaza yerine getirecek biçimde olmak üzere
.(*) Sünnj_ zihiliyet Veli'ye söz söyl,emiyor, onu sahipleniyor ve yüceltiyor görünerek, ona olan ve
küfürleri savunnaktan çekinmiyor.
' 215 ' '
istediklerine verebileceklerini söyledi. Hükümet yolla
yasal zalim (Timuf'un) pek gitti. ( ... )
Halep'ten adeti belirli kesilmesi_
için buyruk .verdi. Müftü ve üçüncü kez huzuruna
Timur'un ilk elçisini olan
Valisinin uygun ait bir fetva istesöyledi. cesaret göstererek:
· "Hiçbir suç olan bu kadar önceden fetva ve kimse dair yemine olup da kesiliyor?" ( ... )
Halep'in sonra Hama, Humus ve Suriye'nin
yerleri eline Cihangir gitti.
( .. ) Timur, Hz. Peygamber'in Ümmü Selma ile Ümmü Habibe'nin ve Peygamber'in
. 1
müezzini Bilal'in türbelerini ziyaret etti. ( ... )Bir milyon duka kar-
·• kentin edilmemesi ( ... ) Timur bir
gün özel bir mecliste ortaya
koydu. nebiler ve hele Ali ve Hüseyin
kötü bu rüzgardan
için bir kubbe bile
Tatar Ali ve Hüseyin bu dinsel
Muaviye· ve Yezid'in ilk
önce o mecliste bulunanlara, sonra orduya Asker,
teslim ve onun hükmüne göre bir milyon duka
unutarak kente girdi ve verdi. Halk tümüyle öldürüldü
(9 803 - 25 Mart 1401). evlerinin üst katlan
Bunun için söndürmek için gösterilen çabalar
sonuçsuz kaldi. Bir an içinde kl!nt büyük bir yerinden ibaret
BJ.V. Hammer Purgsta// - Devleti Tarihi, Üçd<il
yat, 1983, C: ll, s: 346-352 bir tertip için bkz.
Hammer - Tarihi (Çev. ZUhuri Zuhuri Yay. lrJ72, C: 11, s: 61-69
216
BELGE: 169
Timur'un anlaTimur'un son sorusu oldu: "/ili ile Muaviye ne
dersiniz". bulunan ne vereyim,
diye ettim. Timur idi. Ben sözlerini
dinlemekle el-Maliki bir söz söyledi
ki: hepsi müctehiddir" demekten ibarettir. Timur bu sözden pek çok hiddetlenerek "hak Ali'dedir, Muaviye zalimdir, Ye-
:dd fasiktir, Siz Halepliler ehline Onlar Yezidilerdir. Hüseyni öldürttüler" dedi. Ben Maliki'nin sözünden
özür dilemeye "Bir kitapta söyledi,
bilmez" dedim.
kaynaklar ve yer.)
BELGE: 170
. Timur'un Halep'te din· bilginlerini Ali - Muaviye
sorgulayarak ölçmeye çaTimur kaleye girip, Halep bilginlerini yaAllame Numaüddin'i Hanefi'nin Abdulcebbar bulunuyordu. ona dönerek: "Bu bilginlere söyle ben·küçük
dan beri bilginlerle Birçok din konusunu bilirim.
içinde en bilgini kim ise, o bana versin ve
sözünü bilerek· söylesin" deyince, Abdulcebbar bu sözü tercüme
ederek Bunun üzerine Musa el-Ensari
söz alarak: "Hepimi:cin en bilgini bu kentin müderris ve müftüsü ·
bu diyerek gösterdi. isterseniz ondan ·
sorunuz" dedi. ( ... ) En sonunda Hz. Ali ile Muaviye
durumu sordu. Alemüddin Maliki ivedi davranarak,
hepsi müctehiddirler'·' deyiverdi. Timur gazaba gelerek
hak Hz. Ali'nindir, •Muaviye zalimdir, Ye:dd siz Halep
Onlar Y ezididir. H:z. Hüseyin'i et-
217
deyince özür dileyerek: bu Maliki mezhebindedir. kitaplarda anlamadan ( ... ) Timur
sonradan yine Hz. Ali ile Muaviye konusunu
"Hak Hz. Ali'nin yoktur. Muaviye halife
dir. Çünkü Resul'üEkrem, sonra Halifelik otuz buBu zaman Hz. Ali'de tamam olur", diye verdi.
Timur yeniden "Hz. Ali Muaviye zalimdir'' deyince,"
"Hidaye sahibi, zalim olan valilerden
almak caizdir. Bununla birlik-re hak Hz. diye Hidaye kidiye Timur çok memnun
( ... )
Timur giderek Mallan
ederek pek çok kan döktü. Bununla yetinmeyerek kenti
Ünlü büyük Emevi Camii'ni ve birçok ve
/büyük yok etti. (. .. ) geçirdi ..
Kenti öyle harap etti ki, taş taş üstünde
Ahmed Enbiya (Haz. Mahir Kültür ve
Turizm Bak. Yay., C: VI, s: 328-331
BELGE: 171
Timur, için Halep ve
Timur Halep üzerine Halk hisan vermedi, cenk oldu.
Çok adam öldü. Sonunda Timur, bir el darbe ile alZulmü de Öyle ki, dile almaya
gelmez. Çünkü, bu Timur, kötülerin en O, buradan
Hama'ya Onu da Halep'ten beter etti. Oradan da Hu.f!ms'a
Orada mezarlar görerek sordu: "Resul'un
dierek, Halid b. Velid'in, Amr b. Zumeyri'nin mezarlagösteriverdiler. Timur bunlara Humus'u
korudu. Aman Ölçüsüz para Oradan Baalbek'e
Onu da Ordan sürüp Hi-
2)8
Cenk edip, iki yandan da adam Sonunda Timur kenti Oradan Yezid'in mezanni buldurtarak, Mezanna pislik doldurdu. en
çok zulmetmesi, Yezid'in
Mehmet - Tarihi (Haz. Prof. M. A. Köymen).
Kü/rür ve Turizm Bale Yay. Ank.1983, C: /, s: 165-166.
BELGE: 172
olduklan için Halep
ve ve Yezid'in tutumu:
Timur Suriye'ye yöneldi. Vanp Halep'e Halepfo ya"
Türkmenler ihanet etti. Sultan Timur Halep'e Halep
hisan vermedi. Çok adani Çok zulmetti.
Çünkü kötülerin en Oradan Hama'ya
Onu da Halep'ten beter etti. Oradan Humus'a Humus'ta mezarlar gördü. Sordu ki: "Bunlar kimin Dedilet ki:
Resulünün Halid Velid derler. Bu ülkeyi fetheden budur. de Ka'bül - Biri
Ümeyye'dir. Bu• hepsi
tutsak etmedi.Ancak
aman vennek için mal Çok mal Oradan Baalbek'e
gitti. Onu etti. Oradan sürdü kaAçmadüar. Bir gün iyi çok adam
Sonunda kenti Yezid'in buldu. Kemiklerini .. Kabrini pislikle doldurdu. olan
Yezid o kente içindi..
Tarihi (Ha. - Milli Bak. Yay.
1970, S: 82.
219
BELGE: 173
Timur'un Y ezid'in mezanna tutumu:
Timur Han ...... zorla Haleb'i ,Humus'u Humus'ta
büyük mezarlar gördü. Süslü idiler. Sordu: "Bunlar kimlerdir'' dedi. "Peygamber Hazretlerinin ashablanndan Halid. B. Velid, Kabü'l-Ahbar ve Amr b. Ümeyye'dir" dediler. Timur Han bunlann
yüzü suyuna bu kenti serbest ama Kendilerini
öldürmedi. Oradan geçip yürüdü.
ile Yezid'in buldurdu. "Ben Yezid tarafdiye Bu kanarak ne kadar Yezidli varsa
geldiler. Hepsini Ümeyye koyup öldürttü.
da Yezid'in kemiklerini
ve içini askerin ile doldurdu.
Edirneli Oruç - Oruç Tarihi (Haz.
Tercüman Yay. s: 58.
BELGE: 174
Timur'un Emevilere ve Y ezid'in mezannda ·
.öç
Timur ... sonra Humus'u Kent
boyun Ali Ekber bir Humus egemeni olarak Ordan Baalbek'e ( ... ) onun
yapmakta zarar ve önlemek için bir orduyla geldi. ( ... ) Sonunda Memlük ordusu yenildi. ( ... )Timur ilk gününde
(17 Mart 1401) ve talana, zarar ve ziyana el atarak kente,
kentliye gösterdi. ( ... )Kent Camiler, tekkeler,
görkemli binalar, yuvalan olan imaretler, eski yü-
. rekleri gibi yerle bir Umeyye Camii de
korunmak istenmesine karşın yandı. ( ... ) Kimileri, kanlar döken
Timur'un Yezidilerini yezitlik gösterileri ile
söylerler. Kenti de o Hama· ve Halep kalelerini de
derler. .. ) kötü Timur'un
220
zulmüyle üstünde
ise topu birden öldürülerek, ölüm tellallan
seksenlik sekiz çocuklan bir fiat üstünde sat-
( ... ) · . ·
Hoca Sadeddin Efendi - Tacii't - Tevarih (Haz. ParKültür Müs. Kültür Yay. 1974, c: !, s:
238-241
BELGE: 175
Bedreddin
Musa ... Kör vezir edindi. Mehmet
Beyi Rumeli Beylerbeyisi etti. Simavna Kazasker
edindi. Kendisinin kulu Azab Beyi Sancak beyi· ( ... ) (MuKendisi öldürüldü.)
dahi ile gönderdiler. Mehmet ona dahi
ayda bin akçe ulufe ... )
geldi. Mustafa,
Oradan Karaburun'a O ilde hayli mürailik etti.
neli kendine döndürdü. O dahi bir türlü düzen
kurdu. kendine peygamber dedirdi.
Bir taraftan ki Börklüce'nin hali
ilerledi. izruk'ten Bey'e Oradan gemiye
bindi, Eflak'a girdi. Börkl!ice ile
Sultan Mehmet dahi ve Murat birlikte gönderdi. Karaburun'da Börklüce ile
Büyük yandan hayli adam Sonunda; saBörklüce'yi O ili gözden geçirdiler. Giderilecek giderdiler. verdi-
. !er. yine Manisa'ya geldi. Torlak Hu Kemal'i orada
buldu. Oriu dahi bir müridiyle · ·
Bu yandan Simavna ki
birkaç kötü sofu gönderdi: "Gelin! sonra padiTaht benim elimdedir. Sancak isteyen gelsin:
ne olan varsa gelsin. Ben sonra huruc
. '
221
ettim. Bu ülkede halife benim: Mustafa, etti.
O da benim dedi. Bu sofular dahi dediler
ki: "Biz Hak için Halbuki Bir gün
eder, biz dahi bekleriz" derler.
Denizi'nde durarak hayli ve güç Onun
için ki sancaklar ve Hayli Toycalar da
kazasker iken kenadamlar dahi geldiler. Ama gelenler gördülar ki bunun yok. Hemen
tuttular. Serez'de Sultan Mehinet'e götürdüler. Sultan
Mehmet Mevlana Haydar derler. Acemden yeni
bir bilgiç Onu sordular ki: "Bunun nicedir?" Bu bir
bilgiç dediler. Mevlana Haydar; helaldir, ama
dedi. Götürdüler, pazar içinde bir önünde boSonra birkaç cünüp mürid onu indirdiler. Gittiler, onu mezara gömdüler. .
- Tarihi (Haz: Milli
Bak. Yay. s: 88-89 . .
BELGE: 176
Bedreddin
Musa Çelebi... kazaskerlik verdi.
( ... ) ortadan
Bedreddin'i ve ile gönderdiler. Bin akçe ulufe
verdiler. ( ... ) Bedreddin kazaskerden
bir Ona ile Börklüce Mustafa derlerdi.
iken has müridi Börklüce Mustafa idi. Karaburun'a öldu. Türlü türlü fesatlara Hayli mürailik eyledi. Eli'ni kendine döndürdü. Her türlü düzenler kurdu. kendine diye
Bu dahi Bedreddin, Börklüce ki Melun gönlüne
kuruntu içine harekete geçmek istedi. Takdirde olsa gerekti. Zevk ü safa istiyordu.
222
Bedreddin'i ülkeden sürdüler. kadar götürdüler, kovdular.
Bedreddin Orada dahi
Kefe'ye geçti. Oradan Aflak Eli'ne Bu taraftan
dahi Börklüce ile dediler. Sultan
Mehmet dahi veziri Bayezit ile Sultan Murad'a Anadolu Askeri'ni Börklüce Mustafa üzerine gönderdi. karaburun'da Arada hayli cenk oldu. Çok adam öldü.
Sonunda Börklüce'yi yendiler. Kendisini tutup O hiyleye uyan de O _ülkeyi kullaolarak Sultan Murat'la Manisa'ya geldi. O Sultan Murad, Manisa'da otururdu.
Sonra bu taraftan Dorlak (Torlak) HÜ kemal derler '
O dahi çok mürid ve dost edindi. çok oldular. Onlar dahi bir tayfa olup gürültüyle ülkede gezerlerdi. Onlar dahi
türlü fesada Dinsiicesine hayli mürailikler eylediler. AyEli'ni ve o Onun üzerine de asker gönder-_
diler. onu dalti tuttular. Ona
Bu taraftan Sultan Mehmet, Serez ki Selanik
üzerine Beri yandan Bedreddin, Eflak Eli'ne
Eflak Eli'nden gelip Silistre'den geçerek Denizi (Deliorman)'ne geldi. Oradan h_er tarafa birkaç sofi gönderdi.
benimdir. Taht bana aittir. ve sancak isteyen gelsin" diye haber Eli'nden Börklüce Mustafa
hareket etti" dedi.
. Denizi'nden Çok ona uydu.
Bedbaht sofiler, kazaskerden erler ve .
hep Fakat gördüler ki, bunun
yoktur. Hepsi gitti.
Serez'de Sultan haber verildi. Sultan Mehmet,
ile ikiyüz gönderdi. Gelip Zagra'da tuttular_. Serez'de Sultan ilettiler. Mevlana Haydar derlerdi bir ulu
·bilgin Acem Eli'nden ile hayli
Arada çok soru ve geçti. Sonunda Mevlana sözü
223
üstün geldi. Fetva verdi: helal, ama haram" dedi.
Sonra kendisi de bu fetvaya uygun fetva verdi. ikihinin ile Serez'de bir yerde Orada bir mezara
gömdüler. llicretin 820'si (M. 1417 - 18) (*)idi. 1
E,dirneliOruç - Oruç Tarihi (Haz: Tercü-
man Y ciy. s: 68-77
BELGE; 177
Bedreddin .
Sultan Mehmet, Musa Çelebi'nin bitirdikten
sonra, Bedreddin dedikleri, Musa Çelebi'nin kazaskeri olan
ulufe tayin ederek, Ve
bu 'nun bir Börklüce
Mustafa derlerdi. O, Karaburun'a Bu ilde hayli mürailik
ederek, ilinin kendisine döndürdü. O yerde valilik
ederek mezhebine (Her mübah gören) ça•
Hatta illerde ünlendi.
Bunu Simavna kaçarak
Oradan gemiye binerek Eflak'a geçti. Oradan Denizi (Deli -
On;nan)'ne Makam tuttu. Ama Börklüce'nin onunla birlikteBunlann Sultan Mehmet de,
Börklüce'nin üzerine gönderdi. Bunlar da Karaburun'a vararak
Oldukça cenk ettiler. Yandan çok adam ziyan oldu.
En sonunda Börklüce cenk bulundu. Helak oldu. Bu bölge temizlendi. Hfi Kemal derlerdi, bir Torlak varKendi benzeri birkaç yüz torlaklar ve cengler,
tenbureler ile illerde gezerek, türlü türlü fesatlar ederlerdi.
Bayezit Börklüce'nin bitirdikten sonra, Manisa'ya
geldi. Torlak Hfi Kemal'i orada buldu. Onu da birkaç müridiyle
asakodu.
Sultan Mehmet o Serez'e Selanik'e
mek fikrindeydi.
(*)Konu derin Bedreddin!in ölüm tarihini M. 1420
olarak belirler.
224
Bu taraftan Denizi'ne olan
lu, birkaç bedbaht sufi çevreye gönderdi.
sonra bana gelin, uyun. bana verildi. Yeryüzüne beµ
halife olsam gerek. Her kime sancak ve gerek ise, ·benim
gelsin. Her kimin amap varsa, gelsin. Çünkü
sonra sahibiyim. Börklüce Mustafa da ilinde
O da benim müridimdir. Benim için
. dedi. Sonra Denizi içinde hayli insan toptabakalar ve hayli bir topluluk Musa Bey kazasker iken
kimseler hep derildiler. Ama, .varanlar, bunun hiç-
bir ·gördüler. kast ister. Sihemen tutup bulunan Sultan Mehmet'e getjrdiler.
Acem' den yeni bir bilgin Mevlana Haydar derlerdi. Sultan Mehmet ona, "bu-·
nun gibi edenin durumu nicedir? Bu da bir bilgin diye sordu. ·
Mevlana Haydar, "bunun öldürülmesi helal, ama
dedi ve kendisi de öyle fetva verdi. Bunun üzerlne, pazara ileterek bir dükkan önünde
O ülkede dahi müridleri Onlardan garip
ler anlat!rlar ki, demek olmaz. ·
Mehmet - Tarihi (Haz: M. A. Köymen), Kültür
ve Tur. Bak. Yay. Ank. 1984, C: Il, s: 67-68.
BELGE: 178
Bedreddin
Bu içinde; Bedreddin Mahmud Bin
fitnesi zuhur etti. Sultan Mehmed Musa Çelebi'yi
edip de öldürtünce, emirü'l Mehmed Bey'i esir
Tokat'ta Bidevf Çardak hapishaneye Kazaskeri Bedreddin'i ise bilim ve erdemine hürmeten
Kalesine gönderip bin dirhemi tayin ve bura-
225
da fennan
Bedreddin, zahiri ve ilimlerde üstün bir kimse
idi. Müridleri ve her tarafa
Mürid ve halifelerinden Börklüce Mustafa, Bedreddin'in idi. Bedreddin onu, Musa
Çelebi sonra halife olarak iline
Börklüce bu havalideki büyüleyen bir cemaat toplayarak, ve üç bine yaklasüfeha ve cühelil güruhu gidiyordu. ·
Bedreddin duyunca, Sultan'dan korkarak önce
Bey'in memleketine, oradan da Eflaka firar eyledi. Eflak Hakimi Musa Çelebi yoluyla onu ve seviyordu.
izzet ve ikramda bulundu.
Bu Sultan Mehmed, Selasil kalesinin ' fethiyle
guldü. Börklüce hurucunu duyunca, Amasya'daki
lu Sultan Murad'a haber göndererek bu gaileyi ortadan
istedi. Vezirlerinden Bayezid da Sultan Murad'a yaretmesini
müverihlerin rivayetine göre Börklüce Mustafa
na ve yaya olmak üzere on bin Halifesi Torlak
Hud Kemal'in de üç bin Bir rivayete göre ise her ikisinin bin
Sultan Murad, Börklüce'nin askerleriyle Kara
Burun mevkiinde bir sonra Börklüce'nin bozuldu. öldürüldü. Bayezid da manisa'da bulunan Torlak Hud Kemfil'in üzerine yürüyüp etti.
Bu Sultan'a Bedreddin'in Eflak'dan Silistre'ye
oradan da Dobruca havalisindeki Deli Onnana geçip, çok
adam haberi verildi. Bunun üzerine Sultan Meh-
. med, Selanik'in fethini erteleyerek Siroz'a gitti. Kendileri burada
kalarak Elvan Bey'i üzerine gönderdi. Elvan
bey, Bedreddin'i yendi. Deli Onnan'da kayboldu .. Bu Börklüce ve yenilgi haberleri gelince
226
kurtarmak içii1 tutup
huzuruna getirdiler. Bir rivayete göre de Elvan Bey
ra'da tutup getirdi. ' .
Müverrih rivayetine göre ise, Bayezid
edince ele için bir hile düzenledi. Bayezid Paolmak, 'biat etmek istediklerini bildic
rerek, ve yakalayarak Siroz'da bulunan
Sultan'a getirdiler.
Sultan ulemadan ne yapmak gerekir diye fetva istedi.
Sadreddin-i Teftazani'nin talebelerjnden Bnrhaneddin-i Acemi diye bilinen Mevlilna Haydar'ul-Herevi ki bütün nlusu idi.
ulema ile müzakere ve sonra delillerini gös'.
tererek katline fetva verdi.' de getirilen deliller bir
diyemedi .ve kabul edip yolu böyledir" diyerek katline gösterdi.
emriyle Bedreddin, Siroz
Merkadi Ziyaretgah
"Camiü'l-Fusuleyn" ve "Teshil" fetva
ve bir azizi olup, Sultan'a
huruc uzak bir ihtimaldir.
korkup kendi de huruc ile
Ahmer Dede - Tarihi (Haz;
Erünsal), Tercüman Yay. C: !, s: 188-191
BELGE: 179
Bedreddin
Musa Çelebi'nin ikbal ufkunda
günlerde onun kazaskeri ve da direklerinden
biri olan Simavna. Kadıs oğlu Bedredclin Çelebi
sultan ayda bin akça onun buYine Musa Çelebinin beylerbeyi olan Mihal Mehmet Bey ise Tokat'ta Bedevi Çardak bilinen kalede hapset-.
Sözü edilen Molla ve yetenekli bilginle-
227
idi. Ortaya eserler, bilginler eldenele ve delil Bunlar araCami'ul-fusuleyn ve Teshil onun bilimdeki rütbesini
maya yeter iki olduklan gibi, bilginlerin, üstün topbilim için de birer süstürler. Molla gizli
ve belli bütün bilimlerde bir
hem din hem de gerçek bilgileri, verilen
derlemek için çevresine iki ve bunlar
onun bilim alabildiklerini gitmekte .idiler. Onun
bilginler, çömezler bütün ülkelerde ayn bir kasevenler kadar
onun gence durak oldu.
Böylece gizli bilgilere gördükçe, halk üzerindeki etkisinin gittikçe hissettikçe vesveseli bir gurura
en yüksek yerin ihtimalini
na hele huzur ve rahat içinde hiç
bir olarak gönlünü kendine çekmek için
çaba harcamaya ve hal.ifeleri eliyle kendisine
daha kazasker iken, ve özel
tek ama, lanetlenesicelerin olan
Börklüce Mustafa'ysa Musa Çelebi sonra .
Orada ve ileri gözünü
· ile nice saf kimseleri hile ve düzenle
sevgi gönül ekiBu sonunda
ni bir bir kendisine
Sofu nice düzenler kurdu.
Hilebaz ne oyunlar
tek gerçek tutumu da olup
kalp yakmakta idi. Nitekim dünya tutkusunu dile getiren dolu ile ile kendini
nefis denilen tutsak bir nice cahil ve
günü gününe refah ve güzel günler umuduyla tava
. 228
, getirip, sözlerle kendi Bu suretle çevresinde kendi uyanlar
Böylece üçbinden fazla yaya ve olup,'kendi
uygulama
haberi Simavna
sonunun felaket ve bu düzme elde tek
Bu yüzden kendisinin sorguya çekilme ihtimalini de hesaba kaçmaxa Önce ülkegitti. Musa Çelebi'ye olan nelleniyle Eflak Hakide girip
uygun esen yelle Eflak .. Eflak kafiriyse gelisevinçle ona ikramlarda bulundu. Bu
esmeye günlerde, yüce Sultan ise Rumeli ve Selanik kalesini
oraya,hareket bulunuyordu. Börklüce
. bir fesat haberi adaletin önüne
getirilince, Rumiye-i olan Sultan Murad
hazretleri bu yaramaz güruhu üzere
Bayezit Börklüce cenginde bile belki Rume-
. li'ne Bedreddin'e harekatta kuvvetle-
. rine komuta Yine bu eserde Börklüce'nin
on bine bir kuvvetin Kemal Torlak Hud'un
ise üç binden fazla sonucu görülmektedir. Tarih'ine gelince her ikisinin askerin
binden az Börklüce Mustafa ile ·
·li'nde, Karaburun denilen yerde !ki
birliklerinden, kalkan tozlann dönen gök
. kubbenin parlak yüzünü kara renge bürüdüklenni,
saflann bunlann kan dökü-
cü denk sonunda
ve denizinde yüzen kendini
yolunu saldmlan. helak
olan sözde sofuyu ise
di. Beklenmeyecek derecede bol ganimet askerlere gelin-
229
· ce, onlar sahip oldular. bu ili,
bölerek askerlerine Manisa yö-
resine gönderdi. da burada Torlak
Hud'u ve temizlemekte bu fitneyi basBu günlerde ise Bedreddin Rumeli kendisine çevresine Kazasker iken bir çok kimseye vermekle, nice kimseye görev bulmada olmakla .
mal ve mülk etmekle kendini
da bir topluluk meydana Bunlarla önce Silistre'ye, oradan da Deliorman denilen denizine girerek çevredeki sofularla gizlice mektuplar Bu ürkütücü
zaferlerle
gönlünde üzüntülere sebep oldu. Selanik fethini bir yana
ve sadece çevresinin talan edilmesiyle yetinip, ana
yolunda türeyen ot ve temizlemeyi, engel olan
öncelik vermeyi daha uygun görerek
Serez hareket .etti.
söndürmek üzere, sel gibi akan gönderdi. taraf
gibi Bedreddin kendisinden yüz çeile engin, yolunu tutup Deliorman'a girerek
kayboldu. Bu esnada Börklüce Mustafa ile Torlak
Hud'un yenilgiye ortadan duyulve bu bozgun da Bu haber, onun
çevresinde birbirlerine desteklemekteki
parçalanma görüntülerini ortaya
yüz çevirince de çorap kendilerine önder ve
olarak unutup kendi özlerini kurtannak
ciyle Bedreddin'i gibi Yüce getir-
. Mevlana Bayezit ile galip
geldikten sonra kimseleri gönderbiat ettirir gibi onu, eliyle
söyler. bilim ilim ve bilgi
parlayan herkesce bilinen ve kabul edilen bir gerçekti. Zor
230
çözmekte unutulmayan b.ir bilginin ortaya
durumun incelenmesi bu gerekçeyle din bilginlerine
Bu maksatla kurulnn konuyu hak üzere ç,özmelerini istedi. Yüce önünde din bilginleri toplanarak söz
Herbiri bilim hedef alarak
azarlamalarda bulundular. Ayaklanmakla, bilim
yüzlerini ve cezalara ve kesin
sözlerle belirttiler ve bildirdiler.
Bunlar Mevlana Sa'deddin-i Taftazani'nin
den olup o tarihlerde gelerek ADadolu
olan, bilgi derlemek ·
olanlara mutluluk getiren ile bulunan Mev- .
lana Haydar-i Hetevi delillerle susturduktan sonra gö-
ayet ve hadislerle de bir kat daha berkitip Bedreddin'in
"Allah onu bilgisi halde hükmüne
ve kesin delillerle' olm·ac
yan "kim ki size gelir de hepinize kimse üzerine
buyurur ve parçalamak isterse onu.öl-
. emri dökülmesi için gereken ·
ise suçu itiraf etmekle, temizleyici
hükmüne ve geçerli boynunu teslim
den düzeni ve insan korumak iÇin
vücudunun suretiyle Serez edilmesi buyruldu. Böylece,
· yer, bu ölümlü dünyada dibi oldu ve
gerektiren sebebin ise tahta
Önde gelen uygunsuz
devrin ölüm hedef bir gerçektir. ·
köpürüp etmesi ve üzerine sorguya
. çekilmek bu sonuçla Yoksa
bu kadar dini eserler ve kitaplar üsc
tün ve bir ayaklanma,
ma, hukuku, diizeni gibi kötü bir hayat elbisesini elbette öldürülür, olmak ve dü-
231
. !
. rüst yoldan usul ve konular (füru) böyle
. eserler dersleriyle bir kimse için im-
. bir haldir. Eserleri ise bilginler ila müftüler buna
delil ·
Hoca Sadeddin Efendi - Tacü't - Tevarih (Haz: ParmakKültür Bak. Ya)•. Arik. 1975, c: il, s: 109-114
BELGE: 180
Bedreddin ve "VariBedreddin'in Halifelerinden (Dede Sultan)
ret bulan (Börklüce Mustafa) meydana devletin
büyük bir gaile Bunun önce Bedreddin'i
(Bedreddin Mehmet) Anadolu (Simav)
. sultan Alaaddin'in amcazadelerinden biri söylenir. ve ·
ilk dersleri okuduktan sonra, gidip Seyyid ile ders
Kahire'de müderris bulunan (Mübarek Manve hacca giderek Mekke'de (Zeylai)den ders okuyarak
döndü. Yine Seyyid ile beraber Hoca Ekmelüddin'den ilimlerini Ve Sultan Berkuk'un Sultan
Ferec'i okuttu. Sonra Hüseyin'den izin alarak
tasavvufta da yüksek bir mertebeye Hüseyin,
önu diye Tebriz'e gönderdi. Emir Timur Tebriz'e gelzaman filimlerin bir Fakat anmümkün Cezeri'nin lüzum üzeri-
. ne Bedreddin'e havale edildi. O Bedreddin ,halletti.
Hepsi onun sözünü kabul ettiler ve onun ilmini tasdik ettiler. Timur da ona çok iltifat etti ve birçok mal verdi. Sônra Bedreddin
gidip Hüseyin vefat edince
Bedreddin onun postuna oturdu. Fakat ay sonra Konya'ya,
oradan da Tebriz'e gitti. Oradan giderek, hükümdaonun telkinlerle Müslüman olarak ona mürid oldu.
232
Selanik'in fethine giderken Bedreddin'in Delionnan'da
Serez'de Ve Bedreddin'in üzerine asker gönderdi. Börklüce ile Torlak Kemal'in öldükleri haberi
etrafa kendisi de tutularak Serez'e getirildi. Muhakemesi
ve sorgusu huzurunda toplanan bilginler meclisinde
Orada bulunan Sadeddin Teftazani'nin talebelerinden
(Mevlana Haydar Hirevi) onun öldürülmesine fetva verdi. 818 senesi içinde Serez aleme ibret ols.un diye idam
edildi.
Bedreddin'in birçok eserleri ilminden Fusul'ü
hala fil.imler muteber eser olarak okunur. Tasavvuf ilminden de Fakat bulunma-
Çünkü olan Arif Hikmet
Beyefendi bu nerede bulsa ucuz demeyip ve yayok ederöi. Ondan Ben
Bedreddin'e inanan bir elinde bulup Muhiddin
Arabi'nin Fusus'unu taklid ederek bir risalesidir.
Bedreddin halk iki Biri
"Fetvaya göre öldürülmesi gelen b.ir derler. Bir
da "Zahir ve bilimlerini kendinde bir
Ancak hükümet kurup saltanat sünnek istiyordu. Diye Çelebi
Mehmet'e için derler. sonra da
ona mürid olanlar bulunuyordu. Neden olay OsDevleti için tehlikeli bir lütfuyla
la ortadan
Ahmed Cevdet - Enbiya (Haz: Mahir Kültür ve
Tur. Bak. Yay. Ank. 1985, C: VI. s: 396-400
BELGE: ISI
Fatih Sultan özel günlerden "Hüseyin
Matemi"ni ve "Nevruz"u
( .... ) Kanunname'nin.son iki bölümüyle
bölümün en çok dikkate olan düzenlemeleri bayram törenine, sofra hümayununa, mühr-i sultaniye, saltanat töreni (merasi-
234
' ' mi) yöntemine Birincisi Yahudilerin
ötekisi alma olan iki bayram, takviminin en büyük iki dinsel günleridir. Sultan
Mehmet, "Hüseyin Matemi" ile "Nevruz"u,
Acem resmini kaldirarak, o zamana kadar ünlü tö-
renin adetini suretle yanya iki saray çerçeveleyerek bunlara yeni bir güzellik ekle-
( .. ,)
BJ. Von Purgstall - Devleti Tarihi,. Üç-
dal 1984, C: Ill, s: 822 ·
BELGE: 182
ortaya Alevi - ve
ll. Alevileri Rumeli'ne sürmesi:
( ... ) Kendisine Askerlerine
- dan taclar giydirdi. ve
yol Çevresinde bulunan ünlü hükümdarlardan nicesinin
vücudundan· Çok ocaklar söndürdü.
bulunan mülhidlerin (dinden Teke ve Hamit
ilinden olmakla, o ülkelerde, mutlaka Rafizilik (din
· kokusuna ve mezhepsiz
Rumeli sürüldüler. buyruklar verildi. Bundan böyle Sufi hiç kimsenin Anadolu'ya geçmemesine ve dair buyruklar verildi.
Çünkü bu çirkin Anadolu bu yolla tutsak.oldu. İsmail ahbplrın kendilerine
girince, zorunlu olarak 908 (1502) Devleti'ne
mektuplan gönderdi. sunarak, yüzü-
nü gösterdi. Acem gitmelerine
izin verilmesini rica etti. Ama onun bu istekleri hiçber zaman kar,
. -
S. M. Çelebi - Solak - ZtideTarihi (Haz: Vahid
Çabuk) Kültür Bak. yay., Ank.1989, C: l, s: 428-429. · -
235
BELGE: 183
Vakanivüs Hoca Sadettin Efendi'den Alevi -
ilgili parçalar:
I. Selim'in Trabzon Alevilere
( ... ) Kan dökücü pis bir olan nice kez ve bu elinden Bayburt ile zaferle bezeli bu illere
ti cc: rv, s: 6).
( .. ) Özellikle kötü konusunda
ve Karaman dek ülkeleri o kalabagöz yumulup ( .. ) Kimi duruyordu. Ol üzüntüler yurdunda ve gurbet fitne avlamak ve kötü yakalamakla gönlünü gi)nün üzüntülerini ve ilgisinden uzak kalmadan bulunuyordu. ( ... onun kan dökücü
sille ve saçan tutumu, gibi .
kaç kez (C: IV, s: 12).
ilgili olarak:
O günlerde Sultan Ahmet, Teke ilinde,
Anadolu vilayetini ülkelerin kötü çevresinde toplanan kuru tepelemekle
olup, ol yöreye ( ... ) hazretine en
önemli tehlikeli bir durum alan fitnesinin
saçan suyuyla söndürüp, kirli var-
.. .) edilir ki, ol
dinsiz töreli fesat
bu. köhne yeniden ve gam
gönülleri de eyleyesiz (C: iV, s: 30-31)
Anadolu Alevisinin iftira edilerek
·
( ... ) O mezhep ve sahiplerinin
236
ve gücü da bizlere dogün konusu Çünkü Anadolu illerinde
. kavrama yoksun Türkler, ol
kurarak, bilmeden ol çoluk mal ve. onun yoluna• feda eder
Gücü olanlar ölçüsüz adak ve onu ziyarete
giderler. halifeleriyle her ,adaklar
ol yasaklara duyan
gölgesini hacet ve dilek kil.besi' bilirler
ve ergin belki tepelenesice
çekip, secde ederler. (C: IV, s: 171). .
Hoco Sadertin Efendi - Tacü't - (Haz: i.
Kültür Bak. Yay. fst.1979, C: IV.
BELGE:.184
Kulu
Bundan güzel kalemle
ki, Sultan Korkud Hazretleri vanp geri göndükte
olan Teke ili yeniden ona verilerek
Gerci ol ilin onun adaletli gölgesinde güven ve huzur içinde
oldular. Ama ol diyarda Türklerin ya-·
olup, dik huyc
suzluk da ikinci bit huy gibiydi. Ol
eksik nifakla dolu, yüreklerinde bin bir türlü
fesat gömülü olup, her biri insan biçiminde laf anlamaz hayvana
benzer ince gönlü ol çirkin
eskiden olan Saruhan ilini kapusu
bir kaç hazinesini koruyup için geride
birgece Saruhan'a yola Ol yöredeki
Özellikle yola
görerek, ay gibi tüm saltanat
ve fesat doyola Dokuz yüz oii
onuncu gününde (19 Nisan 1510) Alevi töresine göre toplanarak
237
bir herifi kendilerine ve
ettiler.
Felek okudu diye
gücü fitne sonu da bu diye.
Bunlar Sultan Korkud'un hazine ve götürenleri koOl kara yürekliler gece içinde cok yüz
· edip, devlet toplamakla görevli kimselerle bulunup fitne iyice
insan yüzünde bir perde ve peçe gibiyken, ol edepsizler
yüzünden bulurunakla, uygunsuz
sonunda ayaklaruna gittikçe ve çevrelerine toplananlar da gün geçtikçe · · ·
rengine
Kavga neden
Bu arada hazretleriyse ve konabilip bir dünyadan elini
Kendi yetkilerini vezirlerin ellerine teslim edip
dürüstlüklerine güvenerek olaylardan
haberi ve ülkenin düzenini kaynaklanndan da
bilgisi yok idi. Ülkeyi derleyip odaklanna el bulunanlann soyguncu ellerini mallanna
. açmalan sonunda timar sipahilerinin
ve umutlarla
Bunlar doyurabilmek için türlü düzenler kurmaya Bu nedenlerle
nicesi o yol kesen yaramaz çetelere olup, güçlendirgösteren destek olasker aç ve
ile olur gönülsüz
Öte yandan ol kendilerine boyun
demir tepeleyip ol yörede oturan Müslü-
berbat edip pis bulutlarla gelen fesat ve
sert ve gurur rüzgan ile için nice
238
kötü da kendilerine Meydana getirdikleri yeter Anadolu üzerine Kütahya'ya yöneldiler. Geçtikleri yerleri
ma ve talan edip ve canlarina
'Kaçma gücü bulunanlar
yollardan· Ama nice güçsüzler ayaklar
ezilerek ol zebun oldular. silinip
ucunda
'1Gn yüzünden Anadolu
yer oldu kan
Anadolu beylerbeyi olan Karagöz ol böyle
kendi yönetiminde olan bölge- ,
deki sipahileri birini onlara
dikip gönderdi. bir
hengame koptu ki hayretten döndü ve gök
kan rengi göründü. sonunda ol Tann'nm celali
olan birbirlerini desteklemekle yengi bulup
yana rengini ortaya koydu. ol fitne doldu. Karagöz seçen gözü bu-kara haberle
bin Anadolu sipahisiyle göz kannak dileol gönlü kara topluluk üzerine yürüdü. Kütahya önünde iki
yanda birbirini görünce O denli kan döküldü ki kan bugök yüzünde bulutlar gül gibi eylece göründüler.
Nefes
cihan
Ol kimse Karagöz
gerği kndsıuÇok
cilasunluk töresini yerine getirdi ama, çevresine bakgördü ki, yürek yeri hemi ·
ile ve ol selamet
zor Bu nedenle dizginini eline teslim idüb,
Gerçekki bir gün kendi sonunla
cevr it ister adaletin göster bize denk de
239
inna li'llahi deyip ol yüz cevirmedi. sonu özü, aman bilmez elinde
ezildikte, yakalanarak devlet iken küçüklenip hakarete ·
. ve ahiret yurdunda ölçüsüne bu din eliyle öldürülmesi oldu.
Kimi çevreni kollayarak davran
Acelecilik bilki horlanmalara neden olur
durumunu göstennekte ve acele,
neden oldu. Kendi tututuldu. ·
Delilikle
gidince asker de direnemeyip Zamane dünyayaya ömrün geçiren bir nice çulsuz, güç-
süz, gibi atlara, birer oyunla deyip biner oldular.
Yazardan - Alub giysi at hem
Arada didiler
Dahi tabi ü nakkare ve sancak
Hep kaçan kurtuldu ancak. .
Bu güçle kente yönelip Kütahya kalesini
Gördüler ·ki güçleri kemendi ölçüsünden ·
öyleyse yoluyla almak önlemine yöneldiler. Kütahya
da ol dar bin bir küfürle
verince, geriye döndüler. Ama,
Saltanat bu fakirin
dizesindeki anlam yani, ülkelere el koymak hevesi
dan Anadolu vilayetini ele getirdik deyü bu ülkeyi yönetimleri alana bilerek gururla ne ettiklerini bilmezler<li.
· Rum ülkeleri ve parlak
bir gelini ve benzeri bulunmayan Bursa kentini de ele ge-
çinnek hevesine <lizginlerini ol yöne çevirdiklerinde, denilen pisliklere böyle
acele etmeyi yerinde görmeyip, hazretlerinin
240
anlamaya öncelik verdi. Müslümanlardan dil ölmeyip korku ve
dalgalan ve hayret bilginin
yol açar diye bu haberi gizledi. Bursa
üzerine yürümekten vaz Henüz elimizde ·
bir kale yoktur. Darda ona
Bursa'ya hemen ele ginneyüp ortada .. Amaç
derlemek üzere iken ortaya En lyisi odur ki
önce bir dayanak ve de tedarikinde oluruz. Bu denli kara
dönüb yöresine çekildiler.
Bu ol edebsiz· Türklerin ve yaramaztaht kentine duyurulmakta idi. Vezir-i Azam olan
A1i ki, Hüdavendigar hazretleri boynu knlu
ve eden da can eri idi. Göreve olan
bu olayda Anadolu beylerini kusurlu bularak der idi ki"Bütün bu olanlar beylerbeyilerin yüreksizliklerindendir. Bir kaç Teke Türkünün nice gelemezler. Yoksa
kabak, neleri var ki
tokunu ve de bunca zarara cesaret
ideler." ·
Dize - hakir ve çaresiz sanma
habersiz ve bilgisiz, gelecek felaketten de gafil olarak kusuru onlara her birine bir hakaretlerle dolu hükümler gönderip ve idi.
Ama kaza ve kader hakimi, gönderilen hükümleri silmekte, takdi-
. rin önlemlerin tersini yürüdü
dan, devletin ileri gelenleri haber beklerken, Karagöz kara haberi gelip ol ileri gelenler belli olacak, durumu bir kez de yüce\
ilettiler. ( ... ) _
denilen cehennemlik tepelenince olan
göç diye Acem
Azerbaycan'a o günlerde Irak'ta idi.
ululuk ve üstünlüklerini ve bunca
241
haber alarak, askerinin yerlere
korku ve bir önlem olmak üzere lrak'tan Azerbaycan'a yola ve ol devletsizleri Ol
kan saçanlar ise domuzlar gibi yerin üstüne· getirip Tebriz'e Yolda büyük bir kervanla bin kadar öldürdükten sonra
Enbiyanfune olan hazret-
. !eri öz ile ol kervanda yolcu Hacca gitmek niyetiyle
böyle tehlikeli göze Kervan basanlar onu da
rut Hatta ki, ol kan içicilerin öldürmeye görünce, yalvararak kendisinin önce öldü-
rülmesini Ama, ol buna ceza olsun diye ilkin bunu görünce bir kez Allah deyip yüzü üzre anlar da ol durumda
ler.( ... ).
Sözün özü ol ile
bu için her beylerinden birine
kondurdu ve diye ferman eyledi. Böylece onlann
güçlerini Üçüncü gün toy düzeni gördü.
iki büyük kazan kurdurup su ile doldurttuktan sonra, eyledi. Görenler için
uzaktan birini birini de vezirleri için
ki ol
bin türlü itibar ve toy olan bahçeye
getirtip orada kurulan gönül alan ve süslü indirterek büyük ilgi gösterdi. Olan bitenler üzerinde sohbete
nedenlerini Dedi ki,
"Babam Sultan Han hazretlerinin koruyucusu gölgesinde
bunca zamandan beri çoluk ve içinde
ken neden gerektj ki boynunu !filesinden ayaklanma O da olarak "Ol
".vücudunun ülkenin yol
Ülkeye düzen getirecek önlemleri almaktan el çekti. Vezirlerin ele
242
!erini ortaya nice zulümler ettiklerine .
bu yolu seçtik. Özellikle hazretlerinin
·yüz sürmek ve güzel görmekde ve gönlümü-
zQn tek idi. kul geçer hizmet
geldik. da direndi, memleketini ne gerek. var idi? Ona da böyle verdi ki, bunca
zulmün öcünü ve Çevremize adam kolaylamak
için ve talana cesaret olundu. dedi: Bu da geçerli giden üzere bizden yana hod sevgi duyiddia idersin. Bizimle Sultan Han baba.
töresinin geçerli bilirken, buna el bize
ne getirmedin? Özellikle bizim
Tüccara yol
özüne uymuyor ve de gerçek diye
söyleyince vermeye gücü suçunu kabul etti.
yeniden dedi. Ya bu kimin jzkoydun? O da dedi, gaziler alametidir. taiznine Hem sen ne zamanda gazi oldun? Müslümanlar yere dökmek gaza ve bu
tutumunla gaza bulumnak yerinde midir? Bu
sonra seçkin beylerindeµ Dev d.önüp "bu
otagadan var ise al sal" dedi. Dev Sultan
da o anda saçma töreleri üzere
secde eyledi. O anda olan dev
ra olundu. bile ol iki kazana
öteki beylerini de öldürtüp geride kalan askerlerini elden geçirdi.
görev verip ötekileri berbest Mal ve
at ve toy verenlere. edip Bunlar
da ve bucak el dilenerek kötülüklerin buldular.
Hoca Sadettin Efendi - - Tevarih (Haz.
Kültün Bak. Yay. C: JV, s: 42-68
243
BELGE: 185
Kulu
917 ( 1511) garip olaylardan biri de teke yöresinde
Kulu bir ortaya Anadolu'nun birçok
yerini ele geçirmesidir. Bu olay
Sultan Korkud Teke oldukça olTeke eyaletinde bulunmaktan büyük bir üzüntü duyuyordu. ve ülke yönetiminin vezirlerin elinde eski eyaleti olan Manisa'ya dönmek istedi. bir bölümünü, hazinesi ve
nakletmeleri için kendisi bir miktar askerle bir gece sü-
ratle Saruhan'a hareket etti. ·
Bu ve bilhassa Kaya'da bulunan çapulcular, Sultan vefat da tahta
geçmek için süratle zannedib fitne 917(1511)
Muharreminin onunda Rilzifi adetlerine göre
ki Kulu -soniadan Kulu tahrif bir biat ettiler. Bir miktar adam gönderip
Sultan Korh.'l!d'un hazinesini ve götüren
Hepsini öldürüp ellerinde ne varsa Bu havalideki kendilerine günden güne ço-
.zulümle harab olan tirnar ehli de bunlara
Bütün sebebi, memleketin durumundan
habersiz memleketin idaresini vezirlere
tedbirleri kontrol eunemesi Vezirlerden
her birinin kendilerine Bunlar da almak, için halka zulmeunekten geri
Kulu görünce Anadolu Beylerbeyinin Kütahya üzerine yürüdü. Yol üzerindeki memleketlerin ahalisi sarp yerlere,
Karagöz Kulu'nun üzerine gelmekte haber
kadar asker emirlerinden biriyle
Kulu'nun üzerine göndereli. Kulu bozup askerin
244
öldürdü. Karagöz durumdan haberdar olunca kemali mertebe gazaba gelip bulunan bin kadar Anadolu sipahisiyle Kütahya haricinde Kulu'nu bir
oldu. Karagöz esir Askerlerinden de
ancak kendilerine uzun ömür verdikleri kurtulabildi. Bu
rivayet Hoca Efendi tarihinde Ancak tarihinde daha önce Karagöz
tutumu yüzünden Sultan önce hapsedilip sonra da katBu bir Karagöz ise yok ..
· Bu meseleye dikkat edilmeli. beylerbeyini de yenip
oldukça Mülhid herif Kü-
emredip Bursa'ya yürüdü. Yolda Bahayatta haberini geri dönüp
yöneldi. ·
Bu bulunan vezir-i azam Ali
_Kulu pek önem vermeyip Han'a "bu mesele
Anad9lu beylerbeyi ve ihmalinden bu kadar diyerek basit bir hadise gibi gösteriyordu.
Fakat bu oyalarken Karagöz gelenler duyulunca daha da
Sultan Ahmed'e teslim kati olarak karar verdiler.
Ancak bu, Sultan Ahmed'in Kulu gailesini ortadan
Bayezid Han bu durumu vüzera ve devlet ileri gelenleri ile Ali yeri öptü ve bu bitirmek için gönderilmesini rica etti. Bundan Sultan Ah-.
ll!ed'le onu tahta için Sulta-·
müsaadesi üzerine, Ali bin sipahi ve bin yeile acele Gelibolu Anadolu'ya geçti. Anadolu
beylerine v.e askerlerine için haber gönderdi. Gelen
beylerin ve askerlerin ihsan ve inamlarla kalblerini kazanmaya
taraftan Sultan Ahmed de Amasya'dan Engürye'ye Etrafa bazen Korkud'u eyaleti olan Teke'ye ·
. dönmeye mecbur bazen de
245
için yola ima eden rivayetler Fakat esas
emr-i Hak saltanat merkezine
bir yerde Bu tedbiri de Ali .
Bu Bayezid Ali i·sbildiren emir geldi. Vezir-iAzam Ali askeriyle gelip Sultan ordusuna
saltanat sizindir" diye müjde verdi .. Sultan
kalblerini kendi celbetmek için askerin
hediyeler verdi. avucunun içinde bildi. ·
gün içinde Ali Selim Edime'ye
kendisine Semendire ve
geçenler haber Ali çok üzüldü. Ancak
Sultan Ahmed 'den hatta bile gizledi. Sonra
üzerine Ali Paduyan
olan Kaya'ya çekildiler. ve çok
olan bir bölgeydi.
Sultan Ahmed ve Ali Kaya'ya Ali
geçitleri tutmak için lüzumlu tedbirleri Karaman valisi Haydar Anadolu iki emir ile Karaman
ki geçit tutmaya .gönderdi. Kendisi de kalan askerle
geçitleri tuttu. Bu günler geçti. olan
yiyecekleri güç durumda
ve kaçmaya karar verdiler. Bir gece Haydar üzerine hücum edip onu ve ettiler.
Önce sonra da Sivas'a gittiler .. Ali ancak iki gün
sonra durumdan haberdar olabildi. Bir miktar askerle
Askerin geri kalan Sultan
9 I 7 (15 11) Gökçay denilen yerde
Kemal-i askerinin gelmesini beklemeyip Birçok öldürdü. Defalarca
giren Ali sonunda bir ok isabetiyle
oldu. pek kurtulabildi. da
ekserisi katledildi. Reisleri olan Kulu kay-
246
boldu. Ölü veya diri dair hiçbir haber
lan vanp mülhidlerinreisi olan
Bir rivayete göre de Kulu da ismail'e fakat onu fitne için Dibir göre de Kulu
halifelerinden birinin Bunlar
kaçarlarken yolda büyük bir Acem Bin kadar tüccar ve yolcuyu öldürdükten sonra mallanru
Enbiya-name ve eserlerin yazan
ve da bu kervanla birlikte Hacca
bunlan da Erzincan'a
korkup, önce bölük bölük ve her bö-
sonra da askerini ayakkorkusuyla hapsini geçirAhmet Dede - Tarihi
(Haz: Erünsal)- Tercüman Yay. C: II, s: 427-432
BELGE: 186 '
Kulu
( ... ) Teke o(liran
kötü diye bulan ve
aleminde ile ile
hur, ve fesat sahiplerine kötü olan bedbahtlara
"Bana erenlerdep Hala ortaya olan
mail'in halifesiyim" diye ortaya Bir anda nice kötü
1
böyle, devlet ve saltanat bizimdir" diyerek dava ve kavgaya ( ... ) Bu fitneyi önlemek için Anadolu Beylerbeyi Karagöz görevlendirildi. Karagöz .deneyimli bir kimse aksi tümü geçti.
( ... ) zor durumda
( .. .) Haydar Bey'i edip, ( ... ) Sivas yönüne
!ar. Ali ... ) 917rebülahirinde (Temmuz !Sll) Gökllan dedikleri yerde, ardlanndan ( ... ) A:li
dan sonra, Kulu da o
247
öldürüldü. ( ... ) Kulu dedikleri bu helak
olunca, gidenler. kötü ayinli
olan mezhepsiz bir kimseye Acem ülkesine çekilip gittiler. ( ... ) Yolda ait büyük bir kervana rast geldiler.
ve öldürdüler. Bütün
Hatta büyük Hazretleri de, bir
ile o kervanda bulunuyordu. Hac ruyetiyle yola
O kervanda onlar dahi bu alçak kavmin elinde
( ... ) ayinleri üzere s6:de eylediler. O hemen çevrede bulunanlar
de bir biçimde o kaiçine da öldürerek, günahlaverdiler.
S. Çelebi - Solak Tarihi (Haz. Vahid Çabuk), Külriir Bak. Yay. Ank. 1989, C: J, s: 445-457
BELGE: 187
Kulu
( ... ) Bu idi.
O taraflarda pek çok olan tutucu
na geçerek, kendisine Lakin
ca tehlikeli bir asi
Bayezid'in Anadolu Beylerbeyi'ru basarak ordusuyla birlikte m·ahvetti (1511
yahut Mart ... ) Ordunun haberi üzerine çekildiler. Her
taraftan duvar gibi büyük kayalarla çevrili olan bu vadi,_bir yönden Karaman ile veziriazam Karaman eyaletinde
olan Haydar
Bey'e Kayseri Beyi ile ikibin alarak Karaman yönündeki etmesiru buyurdu. Kendisiyle Ahmet
Bu garip otuzsekiz gün sonra kayalar bir yol açarak yolunu
kesen Haydar Bey mahvetti ve Kayseri yolu üzerinden
Sivas'a ( ... ) Ali köyü
248
cenge ve pek bir oldu.
1511). ile ikisinin de ölmesi
üzerine bitti. ordu ( ... ) Teke
kalarak ülkesine kaçmaya devam ettiler. Yolda bir Acem vurarak ve binin üzerinde'
adam öldürdüler. Ölerilerden biri de Enbiya-name ve
rayi'nin ünlü kasidesiyle ölçüde 'kabul edilen bir kasideµin '
sahibi ve kendisine ikinci Sibeveyh verdiren manzum bir
sÖzdiziminin (nahv) yazan en büyük bilginlerden
rahim idi. gözü önüpde öldürdükten sonra, kendisini de öldürdüler. bu türlü olaylan
her ne kadar da,
( ... ) Yemek için iki büyllk kazan Teke
iki yeni reisi (biri Sultan öte\Q vezir
getirterek yasal efendileri Bayezid'e ve
kervanlar üzerindeki alçakça
yüzlerine vurdu. ( ... ) Onlan kaynar su dolu kazana ( ... )
bu iki Bir taraftan istiyordu ki henüz olan hükümetine, kendisini iç
dan koruyacak son ve ,bir darbe vursun; öte taraftan da
uyrklaın başkldırn asileri cezaya
örnek alacak kendi mutlaka korkutmaya yeter bir örnek
' ortaya koyuyordu. ( ... )
B. J. V. Devleti Tarihi,
Üçdal 1984. C: IV, S: 1018-1024
BELGE: 188
Kulu
(..) Anadolu ilinde olanlardan ve o zanian da Anadolu'Beylerbeyi
Karagöz 'mn yok · .
( ... ) Sultan Ahmed Karaman iline hareket edip,
zihinleri olmakla huzuru bozulup,
hazinesinin açarak, ehlini
24Q
( ... ) Bir de Anadolu ilinin Teke sanvalisi olan Korkut idi. ( ... ) Sultan Ahmet...
Saruhan ili merkezi Manisa kentine geldi. Çevre ve
larda olan hareket ve ihtilal yapmakla, ülke il
geçen Teke ilinde bir kötü
Kulu Bir kötülük
yoluna gider, merkezi bir bozgunculuk hazenasine sahip hareket ve
duyup, görür ki, ülke koruyucu yok. Saltanat
kimse yok. yöneticilik arzusu üstün görünür. hemen çevresinde bulunan bozguncularla
sahtekar
( ... )
kentlerde, kasaba ve köylerde, ve obada her kötüler ve Türkmenler ve ne kadar levent ve kötü
adam. ve varsa, Müslümarlarda bulundurzorla zarar verip, bütün alçaklar ata bindirilip leventlerin bütün süvarileri ve tam bir
asker, emir ve tacdar olup, o yanda ne kadar il ve ülke varsa hepsini vurup, mal ve mülk, ve Karkoyan ve etmek isteyenleri, kinli ve ölüm saçan
vücutlanm yok ettiler. Az zamanda o ülkelere ve emir olup,
birçok askerle Gelip vennek
isteyenlere kahredici kuvvetle kaba ve büyük bir güçle vurup öldürdüler. Zulüm ve ülkeyi zulüm ve
ile doldurdular. (*)
( ... ) bir topluluk olup, heybetli
büyük bir idiler. O ülkede Anadolu'nun saltanat yeri olan Kütahya (**) kentine hareket ettiler.
ve solda ülkeleri zulüm ve
Ülke baştn b~şa sonunda o ünlü
kente beylerbeyi olan Karagöz da boyu
(*) bir gibi göstermek için gereken çaba
(**) Kütahya, Anadolu
250
1
elbisesinden bilgi ve erdemliklerden uzak, ülke
süslemeye liyakat ve hak kazanma ve iyilikle
dan habersizdi. geçen kendilerine
duyup, mümkün kadar o yanlardaki ordu ve askerleri- .
nin bir gururundan hafife onu·
ve hakir gördü. Keneli Nokta <liye
bilinen bir cahili bunlara O
ciminin idi. kolay
( ... bedenler, dolu meydanlar gibiydi.
yandan insan ölüleriyle, yeryi<zünde kümeler ortaya
sonunda toplµluk ve gurup Onlara
üstün gelip, yolunu yitiren kavim, bu yandan
olan orduyu soyup, yendiler. Nokta gereçlerini
yenildi. gurup Karagöz gelip alçak,
kötü yüzlü, hilekar da zorunlu olarak, cahil
onlarla güç ve kuvvet sarfetmek gerekti. Kütahya kentinin önünde saf tutup, ikinci gel<liler. ( ... )
Karagöz meydanda tek Hain
hemen attan in<lirip, cevher ve
süslü hançerini ve öteki alet ve soydular.
Kütahya kalesinin önünde büyük bir gösteriyle öldürdüler. ( ... )
Mustafa - Selim-Name (Haz. A. - M. Çuhadar), Kültür Bak. Yay. Ank.1990, s: 297-300
BELGE: 189
Nur Ali Halife
Durum böyle iken, çirkin .halife
. gelip Rum (Anadolu) ülkesinde oturan,
ölümü hiçe nice derleyen Nur Ali Halife
sonu olan bu ve
.bilip, yirmi bin kadar ceheµnem asker ,derip,
251
yoluna girdi. Karahisar ve Niksar'dan ve talana
Amasya tahtkentini ele geçirmek ol yöreye yö-
neldi. Sultan Ahmed veziri olan Sinan kalababir kuvvetle savumnada bulumnak üzere gönderdi. Ulu bir sasonunda Sinan sinini sada dönderdi yani, bugünkü deyimle bu oldu. Bin bi( zor ve zar ile tek kaç-
ise Tokat'a gelip ol uc üzerinde nice fitne tohumlan
Çünkü o Türkü tutkun idiler. Ülke
dan çok o kötü memleketi
ayaklar
Sultan Ahmed'in bu olayda da kendini gösterecek, onu istemeyerek yüz çevirmedeki
, daha da Hepsi de ve gönülleri olup saçaklan göklerde olan Divan'da dediler ki, ülkenin
durumu bozuluyor ve devlet temellerinden Nice kötü·
ve çirkin olaylar Bir yandan saldmlaJ, bir yandan düzenin
na neden Bu olmaz.Bu
büyük savsaklama ve göz yummayla
yürümez. Öyleki daha da beklenirse, her halde büyük
Sultan Ahmed'in durumu Hükmü
her yönde ezilmektedir. Rahat
vermez ve gereklerine eli ermez. ·
önlemeye gücü yetmez
Talihi yar hükmü de geçmez.
Sultan Korkud gerçekte özellikleri, üstünlükleri
cak ölçüde bilim ve bilgelik benzeri bir kiAma deminde ve gelininin de eri de-
Özellikle soyu olup yerine geçecek
için sahibi Bu sonsuza dek sürecek hayürümesi babadan
Bu çökmesi ve ülkenin
demektir. '
252
Çünkü o
itmek dimek odur kusur
Saltanat Sultan Se!im'in
Köle, özgür herkes onun kuludur
dile getiren sözleri, ulu dibinde sunulacak,
de çiçeklerle gönlü 'sulta'! Ahmed'ten yana olmaktan bulunmakla, (hangi) yönde özün gösterdiyse ol bolsun. Askerin neyse eyle·
olsun." deyip buyurdu.' Vezirler gördüler ki, _ülkeler atayan ulu
"Mülkü Hüdevendigar hazretlerinin gönül hezinesin kilidini Sultan Selim hazretlerinin güç-
lü eline teslim edip, gönlünde saltap.at ol tac ve tahta
oturtmakla, geçiyor, cümlesi, boyun fannana uyarak o yüce
bir hükm-i hümayunla
kentine karar verdiler.
Hoca Sadettin Efendi - Tacü't - (Haz.
Kültür Bak. Yay. 1979, CX JV, s: 84-85.
BELGE: 190
Nur Ali Halife
Bu durum üzerine Nur Ali da Karamsar ve
Niksar yöresinde Bu ve ihtilali görünce,
na yinnibin ve ile ölü olan soysuz Türk (Etrak) Hemen Amasya üzerine yürüdü. Sul.tan
-Ahmet veziri olan Sinan büyük bir kalaile, bu kötülük sahiplerini için üzerlerine
gönderdi. girip, büyük bir sonra, bir çaba _
üzereciken geçen Sinan bozulma oldu.
· zor ve zar ile' kaçabildi. da Tokat
üzerine geldiler. Bu yörelerde ve' fesat tohumlan
Çünkü bu soysuz Türkmenleri, ve·
mezhepli olup, idiler. Ülkenin
253
\
(çiftçi-halk) pek çok dinsiz ve kötü bir
araya toplayarak, ülkesini ettiler.
S. M. Çelebi - Solak-Zade Tarihi (Haz. V. Ça-
. buk), Kültür Bak. yay. Ank.1989, C: I, s: 461-462.
BELGE: 191
Nur Ali Halife (Nurettin) ve
asker
Bu halifelerinden Nureddin biri,
dinsizlik ve mezhebine duyan Varsak,
Karamanl4, Turgutlu, Bowklu, Tekelü, Hamüdlü Türkmenlerinden asker için Anadolu (Rum)'ya Nureddin'in çevresinde, belirtilen Türkmen otuzbin kadar Bunlar Amasya, Tokat ve Sivas. dolayBu bölgelerde oturan Türkmenler'den
da ve Nureddin'in askerine koyanlar öldürülüp
ev !eri
Durumu Sultan Ahmet, önce veziri Sinan bulunan Anadolu askeriyle Nureddin'in üzegönderdi. Nureddin, Sinan büyük bir yenilgiye
( ... )
Ahmet Dede - Tarihi (Sahaif-
ül-Ahbar fi Vekayi-al-A'sar) Erünsal)- Tercüman Yay.,
C: II, s: 435-436. .-
BELGE: 192
· Yavuz Sultan Selim 'in öncesi ve
Alevi 1
( ... ) hazretleri Anadolu'da zamanlar,
denetlemek için il valilerine fermanlar ve yedi olanlardan, ne kadar güruha ait varsa,
254
bülün defter olan bu
kimi kimi tutsak
S. M. Hemdemi Çelebi - Solak-Zade Tarihi
(Haz: V. Çabuk), Küliür Bak. Yay. Ank. !989, C: II;s: 16.
BELGE: 193
Yavuz Selim, Alevileri önceden belirleyip, tümünü
öldürtüyor:
( ... ) saray içinde ve (Aletarihin bir iniçin- üzerinde
da hemen söylemeliyiz ki, o kadar bir hiç-
bir Dinsel
kurban edilen
kabul olsa bile, Selim'in
büyük cinayet, Engizisyon· ve Sen
.. Hayret edilecek bir -
yöntemi ortaya söylenilen Selim,
gerek Avrupa'da, gerek Asya'da mezhebine suç-
bir cedvelini Yedi
kadar böyle buluyordu.
hepsinin ya boynu. vuruldu, yahut da ölünceye dek hapsedildiler. O ve nedenleri Engizisyon ve Sen
toplu nedenlere benzer.
tarihinde ancak -"Adil'
sanan sonsuza kadar
ellibin Mazdekinin Ü-
lir)'a, Buadise, Tuna kraliçeleri gibi kimi ülkelerini kurtannak, Mitridat ve Jugurta.gibi ötekilerinin de olan üzücü bir darbe ile güçlendirmek olduklan ancak siyasal
rin zorunlu Bi.ze daha .bir zamana ait olarak
1282 miladi tarihinde Sicilya'da bulunan Paskalya
255
Günü okunan dua topluca öldürülmeleri
de, yine o tip olaylardan Babek ve Karamita mezhebi ordularca insanlar ellerinde
telef oldular. Bağdt'\ İsfahn'd
birbirini öldürdüler. da ise sur
içerisinde bulunan ism.aililerin bir gün içinde tümünün oldürüldü-
görüldü. Lakin bu. mezalim ne kadar olsa da, hlç olmazs,a bir çerçeve içerisinde belli üzerinde
yordu. Selim'in katliam öyle Bu devletin birçok eyaletinde bütün bir ve cinsi
ölümüne neden oldu. Rafizilik mezhebini cesetler yığn altın
gömmek bu merhametsiz müstebide .nasip idi.
ona için- "Adil"
lerdir. Lakin daha hayret edilecek yam ki, nezdine gönderil-
. olan. elçileri de kimi gönderdikleri
·• . onu bu ve gayet acaib adaleti
övmekten
B. J. V. Hammer - Devleti Tarihi, Üçdal
1984, C: JV, s: 1058-1059.
BELGE: 194
Yavuz 'un Alevilerin "defterini ve "defterlerini
Her bilen Sultan, o kavmin ve ad
ad yazmak üzere ülkenin her bilgin katipler
yedi kadar defterleri Divan'a ge-
. tirilmek üzere buyuruldu. Getirilen defterlere nazaran, genç
Ondan sonra her yörenin hakimlerine memurlar defterler getirdiler. gittikleri yerlerde kulla-
öldürülenlerin geçti.
Ebu'l-Fadt Mehmet Efendi - s:
65/a (*). '
(*) Defterdar Mehmet Efendi bri Selim'e
256
BELGE: 195
Y avuz'un öncesi Alevi tesbiti l!e
. ' .
Selim Han Acem ülkesine kesin karar verdiler. Ulemadan caiz olup dair fetva
vermelerini istediler. Ulema, kafirlerle daha üstün bildirip, sava-'
karar verdiler. ( ... ) önceden eyalet
valilerinden tespit edilebilen içeren
defter geldi. Han, hepsinin öldürülmesini buyurdu.
Ahmef Dede - Tarihi (Haz.
Erünsal)- Tercüman Yay. C: ll, s: 456-457.
BELGE: 196
' Y avuz'un öncesi Alevi tesbiti ve
Bundan önce Rum
bulunan ve Alevi
için ülke yöneticilerine gerekli buyruklar gönderip, yediden o yaramazlardan saptanap
adlan defter olunub mutlu kapuya bildirilmesine hü-
mayun Cihanda geçerli bu buyruk yöneticilerin ·Ve bini bulan kimi ortadan kinii de hapse
Hoca Sadettin Efendi - - Tevarih (Haz. ParmaksiKültür Bak. Yay. C: IV, s: 176.
257
BELGE: 197
Yavuz Selim 'in öncesi
Akkoyunlu zamanlannda saltanat dizgini bilgisizler eline din ve tümüy-
. le bozulup, o ülkeler zulüm ve saltanat zincirini Erdebil soyundan
(Rahmet ona) soyundan Haydar nasip oldu. O, ülkeye cihan olunca, olan
Acemlerin sahip oldu. Büyük yoluna gidip,
Ahmet'in mutluluk dostu yolu üzerine
sabit olup, (ondan kendinden önceki tö-
reli sultanlann yollanndan eserlerini
memeliydi. Saltanat kötülükleriyle
dost kimi Türkler'le biraraya gelip,
yoluna gitti. Bozguncu ve yolu olan red ve
inkar inanarak zulüm ve. ülkesini
llidayet zaviyeleri, camileri hayvan Peygamberin seçkin sahabelerine lilnet ve kötü söz söylemekle
, bir mezhep diye kötü yolu (, . .)
Kafirlerin dinleri bellidir. Kafirin
bunlann temiz dinin saf suyunu
en büyük günahlan alemlerin efendisinin
inkar, bunlann sonu olan niyetleri evrenin ulusun,un madostu olan dert büyük sahabelerine
hiç yoktan kin ve Kafirin suçu
Kuran'a bunlann en, yüce mutluluk nitelikli
dine Kafirin en derin hükümlerini
yaymak, en büyük çabalan bozmakta
Kafirlerin haç tertibini gözetınk, bunları istekleri sevgili peygamberin dinini bozup, küçümsemektir.
Madem ki o topluluk bu yola gidip, yolundan dö-
nüp, tövbe Her yönüyle kafirden daha kötü, bütün
yönleriyle girecek olan günahkar facirlerden daha kötü ve
diye sözü dinleyicilerde güç
258
hepsi o yana hareket ve uygundur, dediler. Kimi
bu güzel bulup, bu hususun, bilginler
bilgininden sorulup, yüce dinin müftüsünden fetva biçiminde oldu. bu durumlar güçlendirilip; o tarihte
bilginden fetva istediler. dinin o gurubun üzerine yasa!
fetva verdiler ·
CeUil-zade Mustafa - Selim - Name (Haz. A. - M. Çuhadar), Kültür Bak. yay. Ank.1990, s: 356-357.
BELGE: 198
Yavuz Alevi Bitlisli
Molla yoluyla Kürt ve Kürt
beyliklerini sokuyor: ·
.. , · üzerinde buyruk olan Kürt·
tek ve
hiç bir konuda sürekli biçimde birbirleriyle
huy Ülkeleri, yönetiolan Azerbaycan, ve olmakla,
bu denli yüzünden ve de bulun-
. direnmeye güçleri Böylece ister istemez ol dolan
lercli. Bu nedenle de ve kalel.eri
riyle bulunup, para ve hutbe körü
okunur Ol temiz Sünnilerin ülkeleri dinsizlik ve töreleriyle Ülkeler açan, ve
tutan Sultan orda yerini Acem ele geçinnek
yöresinde esenli günlerde koruyan ve de mezhebinde
yolu göstennesi sonucu uzak seçkin Padek ve esenlikleri bilZaferlere örnek kullukbelirtmekle ilgisini ve luiüf"ka-
259
il ve, yurt ve sevinç bulNe var ki. çirl<ef korl<usunu yüreklerinde gönüllerindekini ortaya dökemeyenler, saklanacak Seçenek dinginlerim de Takdirin eline
Oysa ki, yücelerden yüce tozunu,
umutla bakan gözlerine sünne etmek gözlerinde
bu nedenle yüce bekler olup, gözlerim dört Bunun içindir ki, daha önce de gibi
Tebriz'den Rum'a Jutufkar i]c
gisim ve sonsuza dek sürecek olan Osman devleti sevgisim gönlünde en kötülükten
nanlann en seçkini parlak kalemi incelikle bilen, bilgileri gönüller açan
malan beceren; kutlu ·medresede müderris, Bitlis'in soylu
Molla hizmette bu beylerin
gönüllerini almak için Merend'ten Unni ve yöresine gönderOna Malatya'ya dek bi-
çimde ve beyleri devletimn
üstün görevini Molla gö:
rev yürütülmesine var
gücüyle ve ilk önce Urmi ve beyimn ki, Baradost
beylerinden ona kabul ettirip
boyun Ondan Soran meliki olan Ali Emir
Seyyid ile egemenlik
·geçirdi. Erbil ilini o bölgedeki elinden kurtarmak konusunda onu heveslendirip meliki olan Emin
Seyfeddin ile Sultan Hüseyin'i de ve Padidevlete
ortaya ilk günden beri üzere olup
gayreti sonucu güzel emeline Bohti beyleriyle de
yaparak eski. boy kentleri ki, Cezire-i Ömeriye (Cizre)dir. elinden için
musallat eyledi. Sözü edilen dürüst beyler,
kurtulmaya ve gölgeleyen
260
bahane ararlarken bu güne sevinçler getiren haberlerin
görünce, candan kabul edip basa-
.. memleketlerinden törelerini
Minber ve mescitlerini donanp,
gösterdiler. Ordan (Hasankeyf) Siirt, Bitlis, Hizan yöresine geçip, ol il ve yurt beylerini de
devlete ve onlardan yoluna yöneldi. Felekgönderilen fetihnameler ki, mektup
lara birer istimaletname (afname - belgesi)
bunlan iletip, kulak küpelerini cevherleriyle bezedi.
gibi boyun pek çok da
duyurdu. Onlar da gö-
sonra büyük bir melik ve beylerden bey bir araya ge\erek karar verdiler ki,
bütün kalpleri ve tem.iz aleme gölge salan
kin besleyen
yolundan özge yola gitmeyeler. Sözü. edilen yinni
beyin en ünlülerinden biri Hasankeyf hakimi Melik Halil-i
Eyyubi idi ki, evliydi:.Aralarinda ak--
ve bu denli varken bile, dededen atadan
Hasankeyf kalesini öteki kalelerle birlikte boyunca
en sonunda bir iuzakla. onu da hapse Memde kösünü gaziler
lokma lokma Ustaclu Han'a
ti. Ol günlerde ve atadan kalma ülkesini geriye almak için bu
yöreye Biri de Bitlis meliki Emir Sereffeddin'di ki, Tebriz seferinde öpmekle ve
üstünlük Atadan kalma yurdu olan Bitlis ve çevresi yönetiminde ve alnn topuzlu bayrak verilerek hükümetini temelden
Hizan meliki Emir Davud, Sason hakimi Ali Bey, Nemran hakimi
'
261
Abdal Bey, Bey Emir Melik Bey,
Bey Emir Melik Abbasi ki, bunlar en ünlüleri idiler. Sözü
edilen bulunup biribirinin sözlerini duyan
büyük beylerin hepsi
boyun
Ama böyle oldu ki, görkemli
beylerinden biri ve olmak gerektir ki, bu çoklutek yöne yönelten durumda olup, konuyu derler gibi datuta ve bilmez Kürtleri bir araya getire.
Bizde gayret de da var
Mollaya önerdiler ki, bu dilekleri yüce ö.nüne ilete.
bütünüyle kabul ettikten sonra, her biri atadan
kalma topraklan zorla ele olan ve onun yolelinden kurtarmaya Ellerinin kaybedilen kale ve esenlik getiren ve adalet
olan ile dinsizlik ve törelerini kökünden
devletine yüz döndürdüler
Ülkeyi tek tek temizlediler
Çektiler öç kovmaya
temelden devirdiler.
Bu arada Emir ki, yoluyla Bitlis hakimi
iken dostluk kuran tuzak ve oyunu hükümetinden, elinde
bereketiyle hiç.zorluk çekmeden Bitlis'le çevresini mütegallibelerinden
Bu yörd eski birlikte ona verildi. iyice ve Ahlat ovalan kar derin
bir buz denizine konaklar karlar
daha önce Merend'te Padiceza Kürt Halit Bey'in üzerine
262
yüfüdü. Kar üzerine kilim ve kayaklar
Halid'in ve topO bölge hakimi olan halifesi Beyin
haberdar olunca büyük bir verdi. U
günü üç kez saf en sonunda zafer, yüzünü
Bey'den yana olan bilir gözlerin.;> döndürdü. Pis
man bin kadar insan·, kan denizinde
ve Kürtlere ve cariye oldu. ve malla- ,
doldu. ·Böylece bol toyumla geri Bitlis'e
döndüler. Ama o topluluktan iki yüz kadar
eli da donup elden gitti.
Bu günlerde Melik·Halil-i Eyyubi de ele
atadan kalma ülkesinden Si-
.irt ile eski hÜkümet olan Hasankeyf
' \ .
de alma Bunun için esenlikle gölgelenen duraktan bu çözümü için izin
Ama bu savunma
Bir süre daha, ele geçiren
Ustaclu Süleyman Bey'in elinde Sonra da
askerinin kale Nitekim pek harfleri döktüren kalemle
nr.
Sason hakimi olan Ali Bey de Herzen memleketini gönlü·
elinden kendisine Diyarbayöresindeki beylerden Ahmed Bey Zurki ki; seyyitlik ve
lik üstünde tutulur bir kimseydi. Atak kalesini ve
kentini çevresiyle Bey de
· kalesi'ni ele geçirip devletin
Her ikisinin de yararl!klan ve çabalan ,
Bey'in zaferler yayan
Acem ülkesine günlerde devlet gibi Karaman yöresinde yüce öperek bir an önce
263
bu nedenle de lutuflanyla alemleri bezeyen ilgisini gönnekle Palu kalesini
koyarak, güzel alarak elinden ve paripini de kesip Böylece bu kaleden hükmü güç da
bezeyen
Bohti hakimi de Cizre ve Musuru almakla bu zararileten dinsizlerin tepelenmesiyle sonuca O
talan ennekle de kazançlar oldu. Soran hakimi Seyyid Bey, Erbil ile K.erkük
edinen pis
biçip ülkenin eteklerini dikenlerinden
hutbe ve özgü Melek Bey ise,
Ahtemir ki;Vustan topraklan ele getirdi:
ad ve ol aradan götürdü. ·
Bu arada önde gelenleri, olan Molcihan bildirip,
çirkinliklerle dolu ol göklere yükselten kaleden
lar. Ust.aclu Mehınd.Ha' admlrın öldü-
rüp ettiler. Ol dinsizler elinden çektikleri zulüm
ve elemin bereketi giderip
bi'dat dikenlerini kökleyib ve kaleyi korumaya O
kalenin olan beyler, gözedip, ve gibi yürünneye
Sözü edilen beyler, bezeyen
mektuplan gönderip iyi dileklerini, boyun ve de kaleyi
bildirdiler. tasan dizginlerinin ikinci kez
Acem yönelmesini dilediler. Onun huzur veren gölgesinde, dev.leli yönetiminde yarar yakarmalarla
lar. Yakan Molla Amasya'da mutiu daha önce gibi hükümler
istimaletnameleriyle birlikte beylere Padiilk ulu Azerbaycan ülkesinde adalet
ve gözeten sözü edilen yöre
264
bildiren devlet getiren onlara Güzel hatc
!arla kalem eliyle yöre beylerinin gönüllerini
·alan tozlan da ):>öylece Sözü edilen fer"
· man gerekli etkiyi diye Molla
eliyle Molla'ya da bir
yükseltildi. Bundan sonraki
ve gönd.erilen gönül
Hoca Sadettin Efendi - Tacü't - (Haz.
Kültür Bak. Yay. C: IV,.s: 246-251 .
. BELGE.: 199
Yavuz Selim Alevi - inal ve mülklerini
devlet Sünni ve Sünni - Kürtlere
Seilm'in sonra üzerine, Süphan Bey de zorlu güçleriyle Çabakçur'u
elinden, de Mansur Bey'in elinden Bunlardan
Zak ve da Kadir Bey'in
elinden Bütün bunlardan sonra iki ili kendi
da Çabakçur ve ona yerler Süphan Bey'in, ildeki
kaleler de Sultan Ahinet Bey'in ( ... )
Bey, SultancSelim ve bildiren
Kürdistan Beyleri kendisi de için, Sultan kendisine Palo ilini için bulundu. Palo'nun
o zamanki yöneticisi· ise Türkmen birisiydi. CimBey bu görevi yerine getirdi ve özel güçleri ile bu
defalarca · · ·
Han - (Çev. M. Emin Bozarslan),
Ant. Yay. C: !, s.' 211, 287.
265
BELGE: 200
Bozoklu Celal
hazretleri, Anadolu'yu tümüyle denetleyerek,
kesin olan bü)'iik bit
durumuna O günlerde Celilli bir mülhld (din
listesinin idi: Kendisini vurarak,
Abdal kisvesine girip, toplanan ile Bozok'tan Tokat
semtine bulunuyordu. O yörenin fesat ehli
Celali ye, diyerek' ilgi Nice
levent da toplanarak, gizli ve
dernekler düzenlemeye
O da: "Mehdi bu Ortaya gerektir ve ben
onu beklemekteyim" diye kimi sözler ile kalblerini böylece gittikçe ve kada idi. Sonunda, "Mehdi
Benim" demeye O, yaya ve olarak yirmibinin üzerinde adam, o talihsizin Çevredeki köy ve kave kötülük haberi, yüce
bildirildi. Yavuz Sultan Selim, hemen Ferhat vezirlik vererek, askerlerle birlikte, beylerden de kimi
. . .
yarar kimseleri Cell\li'nin üzerine gönderdi.
Kendileri de izzet ve ikbal ile ivedilikle hareket
etti. Kötü Celfili, karara gücü
ülkesine kaçmak Sivas yönüne ivedilikle gitti. Bu Dulkadir egemeni olan Ali
'Bey, o olmakla, Ferhat gelip .
beklerse, alçak yoluna gördü.
Hemen bulunan Türkmen hareket ederek,
ardlanndan
ettikten sonra, kendisini olarak tutup her
kadar küçülttü. ( ... )
S. M. Çelebi - Solak - Zade Tarihi (Haz: V. Çabuk), Kültür Bak. Yay. Ank. 1989, C: il, s: 88.
266
'
BELGE: 201
Bozoklu Celal
Sult;m Selim'in 1518 ve 1519 Asya'da
Celilli (Celfil) yeni bir mezhep kurmak isteyen bir
ayaklanmajle Bu önce Suriye'de
bir Arap gibi,
Celilli da o çabuklukla Tutucu Arap
Baalbek Güzelce Trablus, ve valisi Gazali
güçler yenilgi ye Edime'ye gönderil-
. Berikine gelince, bu adam birlikte Tokat yaTurhal denilen yerde bir içinde bulunur ve Mesih'in oraya gelmesini söylerdi. Veziriazam o
illerini korumakla
Selim, Rumeli Beylerbeyi Ferhat bu yeni mezhebin ortadan görevlendirdi. Beyi
dahi üzerine yürüyerek, Elbistan'dan Sivas
kadar izledi. Celalilerin KaralllsaF üzerine çekilmesi ve Ferhat Ankara Üzerine ayakyakalayarak tam yenilgiye Lakin bu
Ferhat yok edilmesi mümkün olmayacak bir surette neden oldu.
B.J. V. Purgstall - Devleti Tarihi,
Üçdal C: JV, s: 1168-1169,
BELGE: 202
Bozoklu Celiil
Bu içinde Anadolu'da, Bozok ilinde Celfil
· bir mülhid (din ortaya Çevresine
kesimiyle Tokad'a Turhal kalesi bir
sürdürdü. Bu bölgenin ve.
sorunu gizli tuttular. Celfil'in
çevresinde toplanan günden güne
267
Celal çevresinde toplanan ve kesimine
"Mehdi bu Ben de onu beklemekteyim" diyordu. Bir zaman sonra sahib-i zaman olan Mehdi benim demeye
Bu çevresinde da yinni bini
'
Bu bölgeyi korum.akla görevli olan askerler, Celal'in önünden gizlenmekten bir Durumu
birçok kez Sultan'a bildirdiier. Bunun üzerine Selim Han, Ruineli
Beylerbeyi Ferhat vezirlik verdikten sonra sorununu çözmeyle görevlendirdi. Kendileri de hareket ettiler.
Celal, Ferhat ivedilikle üzerine gelmekte
duyunca Turhal ve Zile'den
bad (Artova) ve Sivas'a Ali Bey yaninda bir
miktar Türkmen askeri Elbistan'dan ve Celal'in
Sivas'a vannca, Ferhat henüzEngürü'ye (Ankara)
Ferhat gelmesi için bekleyecek olursa
Karahisar'da bulunan Celal'in ve
elden hemen izlemeye koyuldu. Gece-gündüz
yol bir oldu.
· Celal da Ali Bey izletip, Celal
ve öldürüldü. ve kanlan tutsak edildi. Ali Bey
Celal'in Sultan'a gönderdi.( ... ) · '
Ahmet Dede - Tarihi
Erünsal), Tercüman Yay. C: II,'s: 498-499.
BELGE: 203
Bozoklu CeUil
( ... ) vilayetinin genel bir denetimden geçirilmesine fennan saptanan büyük
bir ortadan Takiyye ile gizlenenlerin de tuizlemeleri sonunda bir kökleri O günlerde Celal kötü .bir dinsiz ki, sapdefterinin en Abdallar giysilerine bürü-
268
nüp yurdu ve olan Bozok'tan Tokat yöresine ve
Turhal kalesi bir O diyar
tümüyle rafazaya o müfsidin
rek, ilahi'dir deyib ona yöneldiler. Nice güçsüz levend gidip gizli düzmeye Mehdi bu gerektir ben onu beklemekle görevlendirildim deyip kimi uydurma .sözler söyleyip
le tuzaklanyfa cahil gönülleri Deccal gibi tava getirdi.
da gizli ortaya döktü.
çevresinde toplananlar Gücü belirlendikçe bu kez Mehdi benim demeye yirmi yaya ve ol
Bunun üzerine yöre sipahileri ve beyleri, beylerbeyileri derilüb, kendilerini korumaktan bir edemediler. Devlet ard ulaklar o yaramaz kalane denli ve bildirdiler. Bu .
tehlikeli durum bütün yücelik ve ululuk bil-
• Rumeli beylerbeyisi
olan Ferhad vezirlik giydirerek gölge edinen orduya eyledi ve giden askerlerle birlikte yola
Kendisi de devletle ve sür'atle döndü. Boyu ·
sice Celal, muzaffer ordunun üstüne gelmekte
.· renince gücÜ Turhal'dan Zile, Artukabad
üzerinden Sivas korku içinde Ali_
Bey ok ve yay Türkmen
o yere Sivas Ferhad PaAnkara'ya Yoldan Celal'in
KaralUsar'da gördüki Ferhad gebeklerse yoluna Onun için bir
an bile yük ve yerinde tüm
itmeye niyetlendi. Gayret beline gece ile
sel gibi ol üzerine vakti yöresinde Tekbir ile yedi kat
Celali ile oyunla-
269
girdi. Bir gibi oklar, öte yandan
tozlar, ol günleri olanlara göz
günlerini karaya ve gözlerini çevirdiler. Ok can ecel taciri ölü Cela-.
lilere kahir yüzü keder kendini gösterdi.
ölenlerin doldu .. Celal bu beklenmedik izlerken
donup çakal Cenk
paralayan aslan yani, koçu Ali Bey o
bir an bile durmakendisi o tutup
Böylece adaletli özündeki oldu, Bu ise tutsak ettiler, erlerini
geçirdiler.
güzel c_ihanda
O kuru sevdayla kestirip
göndermekle vermeleve de erdi.
Ferhad da durumu gibi mutluluklar kabildirdi. yeni gelinceye dek
bekledi. Ama Ali Bey'e bu ba-
ötürü haset edip rahmeti ve ona
olsun; Sultan Süleyman Han devrinde öcünü alma
buldu ve o bütünüyle ortadan
eden oldu.
Hoca Sadettin Efendi - Tacü't - Tevarih (Haz.
Bak. Yay. C: IV, s: 347-349
BELGE: 204
Kanuni Süleyman dönemi Alevi/Türkmen ayaklanmalan (Süklün Koca, Baba Domuz Beyce, Veli Halife, KaU!nder Çelebi, ve Seydi
olaylan):
Koca ile
270
932 (}525-26): Dinin koruyucusu saadetli muzaffer askeri ile bir süre kafir talan ve
ma Bozok adlan geçen
önce o bölgede görevli olan Muslihüddin
bunun katibi Mehmet'i ve Hersekzade Ahmet
lu Sancakbeyi Mustafa Bey'i öldürdüler. Sivas vilayetine
rak mal ve ve
Ayaklanma\1111 nedenini Ali Efendi
geçen Sülün'ün tasarrufunda olan mezraya iki yüz akçe
vergi yazarlar. Her ne kadar o bu paradan yüz akçesinin
yüzünün rica ederse de dinlemezler.
ise direnir. En sonunda öfkelenen görevliler,
birini uzun keserler ve ederler. Rica ve yakarmalan kabul
böyle bir ihanete de bu yüzden kendilerine öldürürler ve
ederler. '
ki, kral ile
gün, karaman Beylerbeyi Hürrem
üzerine olan Hürrem
çok ve devletin gücüne gururlu bir
· çelebi adam idi. Ancak bu acele etti. Gerçi çevredeki
beylere durumu ve kendisiyle isteAma beklemesi gerekirken sabredemeyip üzerine vakitsiz ya geçtic Bu yüzden .kendisi ile
Sancakbeyi Ali Bey, Kayseri Hakimi Behram Bey;
ve zeamet sahiplerinden ya oldular, ya da
man eline tutsak
Bunun üzerine ye.niden bir kuvvet
di. Rumeli Beylerbeyi Hüseyin tüm Züikadir askeri ve Mahakimi Mahmut Bey ile Sivas'ta demek üzere iken
Sancakbeyi Bey bin kadar adam ile
·21r
gözetlemeye gönderildi. Bey kendine göre bir plan
kurar. Önce sipahileri pusuya ve kendisi ile
yaya pusuya çekmeye kendisinin
pusuya askerler bu arada sebepsiz yere korkuya
bey ise bundan habersiz
na manevralarla pusuya çeker. Ama pusu
yerinde kimseler Bu durum içinde dört yüzü seç-
kin orada telef olur. Bu olaydan sonra Rumeli Beylerbeyi
Hüseyin benzerlen yükselmek ile, ·Adana
Hakimi Piri Bey'in kulak asmayarak, sözü geçen
ya üzerine ylirüdü. Bir yandan kençiisi, öte yandan Piri Bey o ka- ·
dar büyük bir verdiler ki daha kçırunc tasrlnmzdı.
bini ve yaya telef oldu. Asilerin olan
dedikleri da o can verdi. Bütün
ve Bununla beraber kaçabilen imantoplanip gece Hüseyin ve Piri Bey'in üzerine
ve ettiler. Hüseyin
olarak Sivas'a zaman öldü. Bu
·Beylerbeyi Hüsrev gibi zafer
ve Rüstem Kürt ile öyle bir ki
buna gökteki büyük melekler takdirle tuttular. Böylece
yadan tek bir insan tümü birden Müslüman
lokma oldular. Elde edilen sonuç bildirildikte herkesin yerli yerine dönmesi ferman buyuruldu.
Domuz ile Beyce'nin ve
Cemaziyülevvel 932 (13, il - 14, III, 1526). Adana
Berendi ve Tarsus
nahiyesinde ortadan gereken kim-
.seler, yüz ile ayaklanarak ve çapul
Adana valisi geçen Piri Bey'in sanca-
. eliyle kötülük yeryü-
zünden sökülüp
272
Mustafa Veli Halife'nin ve
Öldürülmesi: ·
932 (1525 - 1526). Adana ceve Tanr inkar ile·
Veli Helife, "halifesi" birçok haldrnseler çevresine Tarsus kasa-.
üzerine yürüdü ve sancakbeyi ile Sonunçla,, Tam bu
da geç.en sancakbeyi Bey göz
Gerçi her ild yandan da çok insan ama sonunda
bozguna tümü geçirildi.
ve
. Ortadan
632 (1525-1526) Kalender, Veli'nin to-.
. Yani Veli'nin Ana'dan
·bumu kam öz olaa Habib Eföndi'nin soyundan gelmedir. göre
kender, ·sultan, bunun Resul Çelebi, bunun da Habip Efendidir. Sultan yüksek keramete bir idi. Rahmetli Ali Efendi Tarjh'inde güvenilir
dayanarak ·
ortaya Mehmet Sultan
Anadolu'ya gelerek Veli'nin mübarek mezan konaklar. Bu girer ve
ona der ki gerisin git, yoksa seni fena ederim." Bu
.uyan üzerine geri dönüp
geçen Kalender o kadar güç ve itibar okadar bir oldu ld, böylesi dek hiç-
bir asiye nasip ve Abdal diye ne kadar .
ve eylemi bozuk kimseler var idiyse yirmi, otuz bin kadar büyük bir çete meydana geldi, ister istemez için sadrazam ve
inutan görevlendirildi. üç bin yeniçeri
273
ve iki bin sipahi ile Üsküdar geçti ve üzerine
yola koyuldu. Aksaray Anadolu Beylerbeyi
Behram ve Karaman Beylerbeyi Mahmut eyaletlerinde-
. ki ve zeamet sahipleri ve komutanlarla üzerine gönderildiler. Bunlar Cincilfe denilen yerde ile
Fakat üstün geldi ve askeri yenildi. Hatta geçen Karaman Beylerbeyi Mahmut Alaiye
Beyi Sinan Bey, Amasya Beyi Koçi Bey, Birecik Beyi Mustafa
Bey, Anadolu Nuh ve Karaman Defter KethüdaMehmet .idiler. bu
korkunç haberi duyunca hiç vakit kaybetmeden geceyi gündüze
katarak üzerine yürüdü. Elbistan
ca bilgiler ·de Bu Karaman BeylerbeyKoca Bey ve öteki
da olanlara verildi. aynca, kadar hiç-
bir olan çok yerinde bir karar daha vere
di. Önceki bozguna askerden tek bir erin bile
ordusuna gelen olursa onu
divan önüne ödüllerlt1 rütbe ve ödenek vaadinde
bulundu. getirilenlerin de yenilgi üzerine
asker bir yol diye, idam
emretti. Beylerbeylerin ·askerlerinden bir
yana birlikleri ile yetindi. Bundan
ka yine çok yerinde bir tedbir daha Zülkadir boy
beyleri. diye ünlü gönlünü ve kendi olan Türkmen ötekilerden çaBu hiçbir ve
ne isterlerse hepsini yerine söz verdi. Gerçekten de
birçok Çünkü Türkmen vilayeti feth çok kimselerin ellerinden ve ekKalender'in kanlmalan bu yüzden onur ve daha bir-
çok boy beylerinin yüzünü güldürünce bunlar, Zülkadir
274
Türkmenlerini Kalender'in üzerlerine .alGerçekten de, dediklerinden daha çok Zülkadirlinin
Kalender'e hizmetten yüz çevirmelerini Bu hfil
çözülmesine etken oldu. Birçok bölükleri, geceleyin gittiler ve serseri Kalender'in elinde ancak birkaç hahaberlerden durumun gerçekten böyle
fikrine varan Bilfil Mehmet
ve Deli Pervane
ve yüz kadar seç yigit ile birlikte üzerine
ile ·bu kuvvet, mübarek yirmi rastlayan cuma günü denilen yaylakta
ve etti. Kalender'in kesildi ve
Zülkadirli bey Veli kellesi ile beraber terTüm sil.ah ve Tersine
caklan da gönderildi.
olmak üzere serdar, ·
-onur mücevher ve daha birçok ödüllendirildi. ' -
Bilginler Cahilin ve
Gelinmesi:
Olay 8 Safer 934 (4, Xl, 1527) tarihinde söylenen sefahatla, yasalara ve gün
geçirir, birçok göz iddialarla Hazret-i Peygamberimizden üstün göstererek yüceltir, meyhaneleri
yöneltmeye Bu halini gören inanÇta
görüye yer vermeyen gayretli onu alarak
na getirdiler. Sadrazam bu Rumeli Kazaskeri Fenanzade Muhiddin Efendi ve Anadolu kasazkeri Molla
Kadiri Efendi'ye havale etti. Fakat her de yüksek
ile pek ilgilenmedikleri için susturacak cevap
lar. Ancak "katloluna" dan bir söz söylemediler. Dinsiz ise,
direnerek birçok ayet ve hadislerle savunmakta Bu durum
275
sert bir dille "Bu suçu ne ise onu bulup söylesin
çözün ve suçunu ispat ettikten
sonra kendisini bundan tutarak katline hükrnedin"
· dedi. Fakat bir türlü ve Divandan gitti. Bunun üzerine sadrazam da ·
saadetli Adil pencere arkasindan .. Vezirler arza girdiklerinde
"Bir gelir ve Peygamberimiz hazretlerinin
yüksek gölge saçma sapan cüret eder
ve delillerle isbat edilip gider.
sebep nedir?" diye buyurur. Sadrazam da "Ne edelim kazaskerlerimiz meselelerinde bilgin ki o melunn dehale sustursunlar" diye cevap verir.
Bunun ileri "Bilim sadece kazaskerlere has ve efendi de
olsunlar ve görülsün" diye tembih eder.
arzdan göndererek geçen
ve ile pagelmeleri için buyruklar O zamanlar
rahmetli Ahmet bulunuyordu. da Sadi Çelebi i.di. Ertesi gün bunlar padi-
. geldikleri zaman Rumeli kazaskeri, protokol gerebahane ederek gitti. Bunun
üzerine için kazaskerin yetine ve için de
birer kürsü konuldu. Sonra müftüsü
hazretleri çok bir tutumla sordu ve
söylediklerini dinledi. ayet ve hadislerden ileri sürortaya döktü. Sonra
anlamakta ve bellemekte bilimsel yöntemlerle giderdi ve anBöylece gerçek meydana dili tutuldu, yenilip susturularak yeniden ona seslenerek;
gerçek sözün var Bu dipsiz inançtan
döner ve kabul eder misin?" döne-
'276
rek; "Fetva ramam göre siz
dedi. da "Ehl-i silim.et ve cemaat üzere inanç yoluna
girdin diye yeniden sordu. Fakat yine de bir türlü haktasdik etmedi. Onun bu yolda üzertne kurallanna
göre karar verdiler. Divandan sonra da geçen
idam olundu.
Seydi ile ve
Ortadan
Cemaziyelevvel 935 (M. 1529) Adana Hakimi
Bey'in sadrazam yukanda söylenidi. hikmeti Piri Bey o
uzun süre oturdu ve bu yüzden
Adana.bölgesi bir süre Durumdan Uzeyr
beyi Ahmet Bey'in Seydi
na bir taç giyerek önce geçen Ahmet Bey'i etti. O
yöredeki zeamet sahiplerinden Yusuf ile Hüseyin görevlileri
öldürüp talan .etti. bin kadar toplayarak Berendi nahiyesini, sonra da Ayas
verdi. Gerçi geçen Piri Bey hasta ve bu-·
nunla beraber çaba gösterip kendi yüz ve
reaya ile vilayet ahalisinden dört bin kadar yaya ve okçu bir araya
getirerek üzerlerine varmak üzere iken Zülkadir ile eyaletinden
Karz da ettiler.
O diye bir köftehor yanı beşyü,
zü aşkın eşkıya derleyerek sözü edilen yaramazlara
Bunlar hep birlikte Sis ve kalesini de almaya
Tam o beylerbeylerin ve genç mertlerin
piri olan Piri Bey ve hemen geçti.
ca, vilayet ahalisinden kuvvetler
Fakat Piri Bey bu hiç
ve asla cesareti hemen
olan sürdü. Türlü vaadlerle
gönlünü üzerine at tepti ve
277
ile Sonunda hainler ikiye Bir
Azir nahiyesine ve öbür Sis Fakat ünlü
komutan yerinde önlemler alarak gerek
önce Sis sonra da Azir asileri
geçirdi.
Peçevi Efendi - Peçevi Tarihi (Haz: B. S. Baykal),
Kültür Bak. Yay. Ank. 1981, c: /, s: 90-97
BELGE: 205
Kanuni Süleyman dönemi Alevi ayaklanmalan (Baba Zünnun, Kalender Çelebi, Seyyid Bey, olaylan):
Baba Zünnun
Süleyman Han, Engürüs seferinde bulunurlarken Bozok
Baba Zünnun denen bir mülhid ortaya Etrave ezrail ile isyan edip, Bozok
Mustafa Bey'i, 933 zilkadesinin on ikisinde (1527) katletti. Bu
tahririne memur olan Musluhid<lin'i de öldürttü.
ciddiye binip de durum arze<lilince Baba Zünnun gailesini defetmeye beylerbeyi Hurrem görevlen<lirildi.
Hurrem eyalet askeriyle Kayseri
denilen yerde Baba Zünnun'la
ta Hürrem emiri Kayseriye emiri ve askerinin
hid oldu. Askerlerden bir tutsak edilip bir da
kuvvet Baba Zünnun yolu üzerindeki memleketleri tahrip ederek ve Kazabad'a (*) yürüdü.
Sivas beylerbeyi Hüseyin Malatya emiri Bey'i bin
ile ne durumda için gönderdi.
Fakat Bey bir üzerine yürüdü.
öldü. Kendisi birkaç
la güçlükle kurtarabil<li.
(*) bugün Tokat'a Artova ilçesidir. Kazabad ise içinde
ve verimli düzlükler olan
278
Bunun Hüseyin eyalet askeriyle, Baba Zünnun'un üzerine denilen yerde bir
oldu. Mülhidlerin _reisi Baba Zünnun ve ileri gelen bin kadar ada-
- Kalanlar geçit sarp bir
Qeceleyin Hüseyin gaflet içinde faydaHüseyin olarak Sivas'a
kaçu ve orada öldü.
Bu mülhidler günlerce bu bölgedeki kasaba ve köylere musallat oldular. Sonra valisi Hüsrev Kürdisten üzerlerine bu birini komaBu Adana Veli, Tarsus da Yenice Bey, Tonuz ve Kara türedi. Bunlardan her biri ile fesad
Adana valisi Piri Bey üzerlerine Alhepsinin köRünü
Kalender
Yine bu Veli soyundan Kalender
biri saltanat bulunup nevbet EtraAnadolu mülhidlerinden ve
büyük bir Memlekette fesat
maya
bulunan Süleyman Han'a Anadolu'nun isyaular neticesinde arzedilince 933 muharreminde, (1526) önce hemen Anadolu beylerbeyi Behram 1stanbul'a sonra da vezir-i azam Anadolu'ya gönderdiler.
Aksaray di- _
firar eyler diye Anadolu beylerbeyi Behram ile Karaman beylerbeyi Mahmud takibe gönderdiler. Bunlar demlen mevkide, Ramazan sekizinde
ile bir oldu. Kalender'in adam- -
lan Mahmud Alaiyye emiri Sinan Bey'i Amasya
279
Kocu Bey'i, Birecik Mustafa Bey'i ve bir çok
ettiler. askeri Bu hadiselerden sonra Kalender'in her tarafa
onun geçtiler. Çünkü Ferhad Ali
Bey'i da söndürünce,
ve bütün hazine-i hümayuna
devrini Han da bu eyaleti miri mukataata
Bu yüzden ellerinden
öç için Kalender isyan edince ona
·
Kalender'in gün geçtikçe
Bir ara otuz bini buldu. Elbistan'a yürüdü.
sadece on bin asker Bu yüzden hücum
etmeyip tecrübeli kimselerle ne gereketti. geri
verip onlan kendi çekmenin uygun bildirdiler: Hakikaten geri bildirince
mensub askerlerin hepsi kendi
geçti. Kalender'in yarunda üç-dört bin kalenderi
Kalender'in üzerine hassa Bilfil
Mehmed'le Divane birkaç bin asker
gönderdi. Bunlar Kalender'i ikisinde Saz denilen bir yaylakta Kalender öldürüldü ve
kesildi. da pek kurtulabildi. İbrahim Paş
bu hizmetine Bilfil Mehmed'i DiPervane'yi de yüz akçe ile. tayin eyledi.
Zilkade olunca Süleyman eski sekiz yüz akça ilave edip
yü)<: akçeye yükselttiler.
Seyyid B·ey
Yine bu içinde Seyyid Bey bir ortaya
Adana Üzeyr beyi Ahmed Bey'in kar-
280
Türkmen kabilelerinin malla-
, talan etti. kadar ile Berendi na, ·
hi yesiru tahrip e<li p Ayas·
Durumdan haberdar olan Adana valisi Piri Bey, hasta
büyük bir gayret gösterip bulunan Türkmen
askeriyle Seyyid Bey'in üzerine yürüdü. Bu Seyyid Bey,
Sis'i bir oldu. Seyyid Bey'in
bozuldu. öldürüldü. Seyyid Bey de Sis
firar eyledi. Fakat Piri Bey onu ele geçinnek için büyük bir. gayret
sarfetti. Nihayet zincire vurarak gönderdi.
Seyyid Bey bir müddet sergilendikten sonra ·
.mülhidin zuhuru ve katli:·
934. seferinin (1527)
bir ortaya sözler söylemeye
hümayuna getirildi. Fakat divanda bulunan iki
kazasker bu mülhidi Bu kazaskerlerden biri Molla Fenari soyundan Muhyiddin Çelebi, de Kad.:
ri Çelebi idi. Bunun üzerine hapsedildi.
Ertesi gün Kemfil ve. Sadi
Çelebi hümayuna davet olundular. vezir-i
oturdu, Sadi Çelebi ise ayakta durdu.
getirilen çürük delillerle müdafaa etmek istedi. bir. bir dalaletini
ve hataya sebeplerini izah ve -susturdu.
cevap veremedi. Fakat fikrinden qe dönmedi. Bunun
üzerine Kemfil katli vacibdir diye fetva verdi.
Sadi Çelebi de bu fikirlerinden vazgeçip tövbe etmesini
teklif etti. Fakat, fikirlerinden vazgeçip de tövbe etmeye
Sadi Çelebi •de katline fetva verdi. Bunun üzerine Kadivanda boynu vuruldu.
Ahmet Dede - Tarihi
(Haz. Yay. C: Il, s: 525-529
281
BELGE: 206
Alevi -
. Anadolu'da, Bozok (Yozgat) Baba Zünnun
bir (huruc etti). 933 onikinci gü-
nü (11 1527) kötü eylemli Türkmen nice
çirkin ve kötü ve
kimseler de ona o taraflarda pek ço)<
Hatta mirliva olan Mustafa Bey'i ve vilayet
Muslihiddin öldürdükleri haberi devlet
Karaman Beylerbeyi olan Hürrem Üzerlerine buyruk Hürrem ...
mevkiinde
geldi. Hürrem beyi
ve Beyi Askerlerden büyük
bölümü tutsak oldu.
yenilgisiyle haydutlar güç sahibi oldular.
nnda ölan ve köyleri Artuk-abad (Artova) ve Kazablid (Kazova)'a Sivas Beylerbeyi Hasan
Malatya beyi olan Bey'e bin kadar
adam takarak, durumu ve haydutlar
bilgi sahibi .içiri Bey,
gönlü saf ve hilesinden aymaz bulunmakla,
üzerlerine bunlara koyulunca, birkaç yerde tu-.
zak olan fesat ehlinin oyununa geldi. Dinsiz
kin ile dört bir taraftan ortaya üzerlerine Hepsi
birden zanbur gibi
Dörtyüzden çok adam öldürüldü. Kendisi binbir güçlükle
Bu.haberler Hüseyin bulunan saarayan askerler He Hunbeli yerde ceng ve
( ... ) ölüm Serdarlaolan mel.un bir gazi bey elinden can verdi. Neden
fitne ve buldu.
282
.j
,
,
( .. ) Beylerbeyi Hüsrev gibi zaferden
yana kol ve kanat açarak, Kürdistan askerleri ile gelip, He-
. men göz cehennemlik melunlann tümünü
na lokma eylediler. ( ... )
Nize Berdi Dokuz kö-
tü yapan bir kimse ile Tarsus· da, Yenice ]3ey
demekle bilinen bir ortaya yüz fesat-ehli
·kötü kimseler ile çevreyi ve tahriple
cemaziyelevvelin Adana Beyi Piri
Bey'i önce $Onra da kendisi Üzerlerine nice defa
cenk edip sonra, geçenler tümüyle ve
' Adana'ya kavminden Veli Halife ile ünlenip ortaya kötü bir dinsiz, ayaklanarak fitne ve fesat hayli sanc3.klar
geçen dinsizin önüne ve Tarsus üzerine
. ' yürüdüler. bin köprü alaylar
Burada bir üstünlük
iken, yine yüzünün .suyu olan,
· {\dana egemeni Piri Bey, rüzgar g\bi esip gelerek ve hemen
gibi, o kavim üzerine Gerçi iki
yandan.çok kimse öldü. Ancak ve üstünlük Pi.ri Bey yönünden olup, hiçbiri kurtaramayarak
geçtiler.
Veli ve bu olarak geçinen Kalender kötü yollu bir kimi bedballiann ve
divane pek çok fesat ehlini
Mehdisiyim" diyerek, kendisini diline dü-
Böylece alenlier tabllar ve nefirler
geçen Kalender, Veli'nin
Ana'dan burun olan Habib efendi çohayli güç sahibiydi. ·
·Çevreden dünya ve ahirete yaramayan adam,
283
abdal torlaklar ve dinsiz ile mezhepsizler, pek çok kö-
tülük severler ile birlikte onun durumuna uyarak,
lar. otuzbinden çok
... veziriazam üçbin yarar
ve yeniçeri gazileri ile ikibin bölük birlikte
rak, Kalender üzerine gönderildi. ( ... )
Sahife bir ovada iki yan birbirlerine geldiler.
( ... ) askerleri yenildiler. Karaman
Beylerbeyi Mahmut ile Alanya Beyi Mustafa ve birkaç
ileri gelen kimse oldular. ( ... ) Bütün Torlaklar silah,
gereç ve sahiplendiler. ve iken, giyinip
·
Bu kötüleri ve
bunlara askerlerin hesaba gelmez oldu.
Her bir kendini bir sultan ... )
ve boybeylerine duyan Bave beylerine gizlice kimi güvenilir adamlar ile haberler gönderdiler. Veziriazam nice
ve vaadlerden bulunularak güvenceye
Sonunda bu topluluk, öte yandan yüz çevirmek ve
olarak, gün içinde verdiler. Derbeder Kalender ancak kendisine havadar olan bir nice uygunsuz ve
yaramaz, bir bölük ve ile
.
Veziriazam kendisi varmaya
tenezzül etmeyerek, Mualla
Mehmet _ve Divane Pervane iki dilavere birkj!Ç bin kan dökü-
cü süvariyi üzerlerine gönderdi.
ikinci günü yaylakta, güruhun üzerine
lar. geldiklerinde, büyük bir cenk eylediler. Kahra-
. kavmi takattan Serapa geçirdiler.
olan Kalender de mutsuz kesilerek, düzen Bu bü-
yük fetih Mehmet
284
Divane de yüz akce uygun görüldü.
.. ) .
S.M.Hemdemi Çe/ebi-Solak-ZbdeTarihi
(Haz. V. Çabuk), Kültür Bak. Yay. Ank. 1989, C: il, s: 151-
, 157
BELGE: 207
Kanuni Süleyman .dönemi Alevi - Türkmen ayaklanmalan:
Sultan Süleyman, iken, Anadolu'nun her ayaklanma ejderi
için Tuna'dan gün, birkaç ulak iç-il (Kilikya) Türkc ·
menleri ayaklanma bir biçimde çevreye
haberini getirdiler. Anadolu Beylerbeyi, ülkenin dü-
. zenini için hemen oraya gönderildi. Bu
nedeni sancak bayi eski veziriazam Hersek Ahmet
Mustafa. Bey'in
Muslihidden ile katibi Mehmet'e bu
lar oldu. O zamandan beri halk gizli gizli heyecan içinde idi. Bunu meydana için ancak bir olay gerekiyordu ki o da
Koca bir '.fürkmen, ikiyüz
akçe derecesinde bir vergi konulmasindari etmesi , .
üzerine, cevap almak. üzere ettiler. Bu hakaretten,
daha çok etkilenen Koca,
Veli ve üçüncü bir ile
Türkmen geçti. katip, sancak beyi ·
ele geçirilip öldürüldü ( 10 1527). Beylerbe-
.· yi Hürrem güçlerine gururlanarak ayak-
. üzerine yürüdü. Lakin askeri, Kayseri'ye Kuryenildi. Kendisi de ölerek ' . da Yenenler Tokat yönüne yönelerek ve Kazabad yapmaya Amasya'da oturan
Rum eyaleti Beylerbeyi Hüseyin kendi askerini
285
Malatya beylerinin askeriyle Sivas'ta kurdu. Malatya Beyi Bey bin ile ·
durumunu halde, dörtyüz yitirerek kente
döndü. ailesinden Adana Beyi Piri Bey -kendilerine bilgi biri Ayantab (Antep) ve biri Malatya'ya
olan- ve beylerbeylerinin getirecekleri
beklemenin söylediyse de, genç ve
cesareti olan Rum eyaleti beylerbeyi bu dinlemedi. 16 Eylül (19 Zilrucce) tarirunde, ilkönce Türkmenler geri çekildiler ve
Zünnun öldürüldü. Lakin yeniden gece
na Hüseyin yararlanarak ve Sivas'a kaçmak zorunda
lar. yaradan orada öldü. Sonunda beylerbeyi Hüsrev son vermek onuruna ·
Yine bu Adana ve Tarsus'ta da meydana
geldi. Adana'da Birendi Domuz ve Tarsus sanYenice Bey Veli Halife
bir Acem tutucusu da Tarsus dolaylannda
tini Ancak bu iki Adana Beyi Piri
Bey'in önlemleriyle ve etkin bir biçimde az zaman içinde
Ertesi Karaman'da ortaya ayaklanma daha önemli.
ve bizzat veziriazam orada Yeniçerilerin soyundan
(Çelebi), birkaç bin abdal, kalender ile
serserilerden birçok Rum, Anadolu,
beylerbeylerinin birbirini izleyen, ayaklankimi kez yendiler, kimi kez yenildiler. Rum Beylerbeyi
Yakup (Avnaod?) Kalender'e
gibi, Kalender de Pasin Hüsrev bozularak Kara
Anadolu beylerbeyi Behram öç onu Tokat'a zorunlu Behram bu kentin
kendisine Karaman, Halep beylerbeyileriyle birlikte
286
Kalender'le felaketli bir bulunarak, karaman beylerbeyi,
Alaiye, Amasya, Birecik ve Karaman ve Anadolu
bu Veziriazam eyaletinde Kara yerde iken yenilginin haberini alarak,
tanbul'dan üçbin yeniçeri ve ildbin sipahi ile ivedilikle Elbistan'a kadar ilerledi. Lakin
dan önce, iki Ünlem Türkmenlere yenilen askerden orduya gelecekler olursa, yenildiklerine ait yayacakhaberler, askerlerin zihinlerini
olarak korkarak, bunlardan kimse gelmemesini ve aksi durumda·
öldürülmelenni buyurdu. Ondan sonra gerekenlere ilgi gösterilerek ve timarlar verilerek, önce Kalender'in olan
Türkmen bu yana üzerine
birkaç yüz ibaret kalarak,
nigirlerinden Bilal, Mehmet ve Deli Pervane bir birlik)le kolayca yenilgiye Kalender birlikte
tutularak kendisiyle
felaket olan Veli kesildi. (22 Haziran
1527)
B. J. V. Purgstal/ - Devleti Tarihi,
Üçdal C: V, s: 1334-1337
BELGE: 208
Kanuni Süleyman ve
güdüyor:
. '
Dünya sürekli sövüp
na olup, bunlardan intikam almaya her zaman habulunmakla, o yana hareketi, küçük bir bahaneye
"Bu dinsizlerin pisliklere zaman
ne zaman sileriz" diye kez söylerdi.
S. M. Hemdemi Çelebi - Solak- Zôde Tarihi
(Haz. V. Çabuk), Kültür Bak. Yay. Ank.1989, C: II- s: 213.
287
BELGE: 209
Seyyidlik yapabilmek için sahte soykütükleri
, re)
pak soyu olan, Hz. Peygamber'in soyuna
çok kimse Onlara Nakibü's-Sadat (Nakibü'lEski defterleri, güzel bir
Onlarda olmayanlan gerekir.
Lütfi - Asa/name (Haz. A. Kültür ve Turizm
Bak. Yay.Ank.1982, s: 28.
BELGE: 210
Düzmece soykütükleriyle düzmece seyyidlerin türediHz. Muhammed'in temiz soyundan gelen çoQnun
bilinen bir gerçektir. Böyle olunca yeryüzündeki bü-
tün ve seyyidlerin hepsi, iki büyük atadan, Hasan
ve Hüseyin soyundan
Oysa, seyyidlerin hepsi: "Allah içindekilere lanet etsin," sö-
. züne hedef olmaya da ... " sözüne
olanlar belli
'dan korkan
kutsal belgeleri gösteremeyenlerine güvenilemez.
Bununla birlikte, bugün bir seyyidin
Cünkü günümüz seyyidlerinin ve yüze gelenlerin seyyidlik
taslamakla
Gerçekten, savunan öyle
ki, bugünkü Haricilerin
Abdullah soyundan gelme bir seyyid kesinlikle biliniyor (*) ( ... ) Seyyid, Muhammed huyunda, Ali
olan kimsedir. ·
(*) Burada sözü edilen Abdullah sonra Hz. Ali'den kopan v<;
ona mücadele "Hariciler" Arap lideri Abdullah bin Vehbi'dir. Yazar sahte seyyidleri Haricilere olur.
288
/
Bu iki güzel günümüz seyyidlerinde
Çünkü soyundan gelme seyyid
yoktur. Hiçbir köy ve kasabada yoktur ki, içinde birkaç
yüz tane seyyid Herhangi bir kasabada hiçbir mahalle yoktur ki, orada birçok yüze gelenler, olOysa soylan çiçek açmayan, vermeyen
gibidir. ve belgeleri, birbirine katan, içi. ve keimza ile dolu öyle bir ki,
büyük
seyyidler, kendilerini gizleyerek
ve nitelikleri seçkinlere benzemeyenlerin
Çünkü hesap defterine
. Ak' pek sarki bu, (*)
Gelibolulu Mustafa Al{ - Meva'idü'n'Nefais fi Kava'idi'lMecalis (16 Yüzyil Gelenekler - Gö-
renekler.ve Sosyal Hayat) (Çev.: Cemil Yener), Hünkar Yay.
1975, s: 71-73 .
. BELGE: 211
gezginlerin kaleminde 'da
ve din adamlan:
Dilenci yan meczup fakirler ülkenin·her yerinde
görülebilirdi. Türkler, tüm yan meczup kimselerin Tann'ya daha
. /
· Hemen hemen her dilenen fakirler, ayak, belden
sadece alt tüyleri gelecek biçimde koyun postu
Bunlar ve kendi bedenlerine ken•
di. kendilerine ederlerdi. Gerek
gerekse Anadolu'da bol rastlanan garip insanlar genellikle
tekkelerd.e yer; içer · ·
(*)Ak. ise seyyid ve simgesel rengidir . .
289.
Bunlardan bir tanesi o dönemde bukadar dan dolu bir
dalar ve. günlerce kendisine konut beller, burada
uyur, bedenini burada Yoldan geçenler kendisine yiyecek getirir, onu gören fakirler de çevresinde
onunla sohbete ve burada
bu kimselerin onun
.nun yemekten bazen bir domuz gibi semirdiklerini, da, kendinden geçinceye kadar içtisöyler.
da denen bu garip tari-
üzerlerine postlara ipek, keten pa-
çavralarla ay biçimi nesnelerle, metal parçalavb. belirtirlerdi .. Bunlar, özellikle tek halinde sokaklarda yüksek sesle dualar
oku yarak ötekiler de koro gibi onun söylediklerini tekrarlayarak
gün böylece gezinirlerdi.
Demschwam'a bu Hz. bir
göstergesi ve buna da, Berberilerde kutsal çorba anlagelen söylenir. Bu tek halindeki yü-
bir da, sadaka toplayarak aç kalmamak içindi. Bir bakar, basürekli olarak b,ir mum
Müslümanlar dört gruba Türkçe'de bunlara
Geomalers (?),Kalenderler, ve Torlak deniyordu. Geomalers gezici Nicholay zengin ailelerden gelen
çok genç erkekler olarak Bunlar dinsel inKolsuz, eflatun, diz uzanan giysiden bir
giymez, bellerine uzun, enli ipek bir Nicholay
ünlü söylüyor.
Kalenderler, Geomalers'dan Çütikü bunlar yoksulluk ve iffet üzerinde Tekke denen küçük
larda buralarda Nerzimi'nin (Nesimi) ve
'
irleri Nerzimi (Nesimi) kendi mezheplerinin ilk aziz
ve idi. Muhanuned'in için derisi Kalenderler kolsuz yün ve at
birgiysi giyerlerdi. Geomalers gibi uzatmaz, aksine
keser ve bir at
iplikler
demir halkalar Tahriklere için penislerini
deldirdip demir veya halka
garip ve ve cinayetle ün usturaya
çok güzel, benzer halkafar ve yaz keçi veya kuzu postunun
' gezerlerdi. Bu deriler (,inlerini ve
kapamaya Kentler küçük kasaba ve köylerde
yaz boyunca kutsal söyleyerek ordan oraya gezerler ve her tür de ederlerdi ki bunlardan biri de
·Kemerlerinde gizledikleri ufak balta ile gezellerinden hatta öldürürlerdi. göstermek için matlah denilen bir tür ot
yerlerdi. Bu ot onlann neden olur, bu haldeyken kendi ve ya da ustura ile keserlerdi. Yaralan dek korkunç bir güç-
le Bu büyük Ama in-
. sanlar duyuyordu. Ali para ile yabir azizleri de Seyyid
1 •
Nicholay, bu Istanbul'da
Çünkü çok bir süre önce bunlardan biri II. Sultan
öldürmeye (*)°Ama Türkler
öylesine önem ki, bunlara para venneden edemiTorlaklar, göte gibi keçi
(*)Fatih Sultaô
II. ,böyle bir tarihçe bilinmektedir.
291
ya da koyun postuyla Ama üzerinde de bü-
yük bir postunu pelerin gibi giyerler,. pençelerini de
birbirine Onlar da
Kollan ve ama yüksek, silindir
biçiminde beyaz keçeden plili Okuma
bilmezlerdi. bir de yoktu.
sık sık hamamlara, meyhanelere ve yerle- •
re giderlerdi. Genellikle olarak ve gibi
. yolculara Halk, kehanet gü-
cü Özellikle bunlara büyük
miktarlarda ekmek, yumurta, peynir ve yiyecek getirirlerdi.
la el dinlerlerdi. Torlaklar köylü-
bir adamla bir girerler ve ona gibi Gittikleri yerdeki en iyi eve
sonra yöre onlara gelir ve
bu adam da transa Sonra da mürit-
. kendisini götürmesini isterdi. Çünkü güya orada
kötü bir ilahi güç ona olurdu.
ona kendi ve böylece kendilerine büyük konukseverlik olan köy üzerindeki
için Köy
adam için dua eder ve.burada köylüler ona
ne·varsa Sonra Torlaklar bu inve alay ederek oradan
' dini Nicholay cinsel da
Kasaba ve köylerde bir mezhep daha Odalannm öküz, keçi, karaca, ve kurt kaplarlar çok mum dikerlerdi.
Bir tarafta Ali'nin bir dururdu. Efsaneye göre
Ali Yerde, tam ortada bir tabure olurdu.
Bunun de bir örtü. Örtünün üstünde madeni bir
bulunurdu. mum yoktu. görkemli
için kurt, karaca, kartal ve kuzgun gibi hay-
292
;
vanlan da beslerlerdi. Nicholay bu
suçluyor, çünkü bunlar vaya çekildiklerini söyledikleri halde hep yerlerde Ormandaki hayvanlar geldiklerini söylemelerine
beraber hayvanlar Gü-
ya dindar olan öteki mezhep gibi bunlar da yaYeterli boynunda bir çan bir
veya kjlracayla sokaklara Nicholay, böyle
·adamlara hem hem Edime
Pedro'nun sözünü dört Kalenderler(=calender), Torlaklar (torlach), (derbis) ile
(isachi). için cenazelerde
dua eder ya da dilenirlerdi. · ·
Kalenderler, ve hiçbir giymez,
omuzla.ondan bir koyun postu asarak
gezerlerdi. içinde bellerine kadar uzundu.
demir bilezik belik da küpe
simgesi olarak bir bezle Sokaklarda dilenen de koyun. postu giyerler,
küçük küpeler takarlar, ·kelle biçiminde
konik, beyaz keçe takke giyerler, üzerinde yumrular bulunan sodayanarak Bunlar her Seyyid
bir araya gelerek yedi gÜn süren
. Baba'ya çevrelerindeki olaylan ve izlenimlerini akyükümlüdürlür. cuna gününe rastlayan son
günü, hep birlikte yer içer, Hint kenevirinden
ilaçlarla olurlar, çevresinde kendilerinden
Sonra da sivri ve.jiletlerle gö-
derin yaralar açarlar, ya da
dövme bu pamuklarla
de kalenderler gibi tenlerine koyun postu
giyerler, ancak bunlar kökünden
293
mesini önlemek için kör olmamak için de
üstelik de aç olan bu kimseler meyhanelerde dilenir, türkü söyler, kez de
kesimlerdeyse
dilenerek ya da fal bakarak Köylerde
için bir yöntem Bir ihtiyan köy meyoturtur, önçeden oyunlarla bu ihtiyara süsü verirlerdi. Bir düzmecelerle köy ihtiiyice sonra da bol yiyecek ve giyecek gelirdi. Bunlan anlatan Pedro çocuklara kimseler da vurgular. Üzerlerine
uzun,keten giysiler giyen, da küçük türbanlar saran
da ellerine bir bayrak türküler söyleyerek dilenirlerdi.
Giysilerde kutsal renk birlikte, peygamber
takke için din görevlileri kimselerin
takke Hele giysilerde belden bir yerde
giymek de, Bu inanç, bir gün
bir olaya yol açar. 30 Haziran 1555 günü kenti gezmek isteyen
Avusturya görevli birkaç diplomat, erken saatlerinde at üstünde elçilikten bulunan
bir Macar görevljnin dizliklerinin yoldan
geçmekte olan bir gözüne çarpar;
da getirir ve büyük bir Macar diplomj!tl
ederek önce çekip sonra da öteki diplomatlrın şakın önünde döverler.
Hocalar, yani imamlar bilmezdi. kulaktan dolma ezberledikleri için sadece bunu ezberden
takkelerle hoca izlepek çok sokaklarda dilenirdi. Hatta bunlardan peygamberin bile
da peygamberin yer olan Mekke'den
geldikleri için savunur, kendilerine "emir" ya da
isterlerdi.
294
"Hz. Peygamberin soyundan" demek olan,
11 seyyid'1
ler için Gelibolulu
ve iei
yaprak ve meyveleri bir agaca benzer:·
And - J6, Yüzyılda İsıanbul Saray, Günlük Ya-
'· Yay. !st.1993, s: . '
BELGE: 212
Düzmece
1589'da ordusu Erzurum'da sancabir, olur. Orada bir adam, ben
(*)diye Çevresine rezilleri ve Kürtleri toplar. Ülkenin içine velvele Halerzak ve adar. Üzerine varan bir beylerbeyini
öldürtir..Ferhat Erzurum'a haber ki gel-·
Ferhat Beylerbeyi yeniçeri, sipahi ve topçu ile bunlann üstüne yollar. Asiler bir .
Çirkin'le Turabi (?) kimseler yakaErzurum' a getirilir,
Tarihçi Selaniki'nin Selaniki
BELGE: 213
Kuyucu Murat Anadolu'da
lann görevlendirilmesi: .
( ... )Murat parlak
Belgrad'da dinlenirken Kapıclr kethüdası eliyle mühr-ü
Avusturya'dan bedeli qlan
getiren elçileri de alarak ve Macaristan .
ni keserek 1016/1607 geldi. bölgelerinde
· ve Anadolu'da ortaya ve
(*) Sözü edilen Safevi iL
295
ezerek için görevlendirildi ve askere
' .
Naima Mustafa Efendi - Naima Tarihi (Çev. Z.
man), Zuhuri c: il, s: 533-534.
BELGE: 214
Yeniçerilik ve onunla birlikte
için il. Mahmut, bürokrasisi, ulema ve Sünni ortakça karar verip birlikte Bü-
yük bir
( ... ) Sadrazam yeniden söz bu yasal
kötü olan sözlerle gelip kötülük
lerse öldürülmeleri mi?" deyince Efendi:
"Bu· gibi ceza verilmek ·
gerekir" diye fetva verdi ve da fetva eminine ·
Daha önce ve olan Huccet-i
Esad Efendi okudu. bulunan ve denilen orada bulunanlar ve miihürlendi. ·
( ... ) Sultan Mahmut Han tedbil binerek sahil geldi. Yeni yasaraydaki girdi. Önce sadrazam ile ,
sonra devlet üst yönetidleri huzuruna gelenlere: .
"Tahta beri gereken yasaya uygun hareket borcumu
olan korumak için herkesin
Yeniçeriler yine
yaca ancak kan diye göz
yumduktan kendilerine bu kadar para da Bu kere
de para içinde kendi diledikleri yolda, yasal buyruktan
'J'.ürkrnen ve Alevi ünlü kuyucu Murat Bilingibi Celali için Aradolu'ya görevlendirilen Murat
bunu bahane ederek bin Türk{fürkmen ve
öldürterek kuyulara ve .
. 296
yüz çevirip Bu
midir? Bu hainlel'.in
öneriniz nedir?" diye sorunca ulema el öldü-
rülmeleri diye fetva verdiler. orada bulunanlar
da hep bir :" Bu yolda ölmek var dönmek yok" dediler.
(.,.) Bu kez hüccetin henüz
mürekkebi kurumadan nedensiz yere
ise içlerinden bu kadar idam edildi, meydanda sürüklendi. ·onlar bunu unutur mu? Bütün bu
sonra devlete
rüzgar silirunedikçe ve y9k edilmedikçe fesat ve
fitn.eleri bir yana itilemez.Her zaman böyle olanak ele geçmez.
Sonra yarar Yeniçeri kökünden yok
edip yoktm" dedi. de onu
Hemen yeniçeri karar verildi.
önce mahfelde toplanan meclise vezirler, sudur., mevali ·
ve hocalar ile de';let üst düzeylileri (rical ), cami
Yeniçeri dair Beylikçi Pertev Efendiye
kaleme olan i'ennan nüsvettesini efendi okudu.
Bütün· orada bulunanlar güzel kimi "mubarek olsun"
dedi, kimi de göZierinden akan sevinç ile
Hemen birine! ve ikinci imamlardan Mehmet Arif ile Zeynelabidin efendiler makama uygun birbiri birer .
qkudular. Ayasofya vaizi Mustafa Efendi ve Ahmet
Efendi de çok etkili birer dua ettiler. Durum bildirilince
derhal meclis yerine getirilmesi fennaDerhal mahallelerine v,e Devleti'run
her ... ) birçok sureti
Mahalle camilerinde okunmak üzere her yere birer sureti
gönderlldi. '
( ... ) Mumcu yeniçerilerin mumcusu Arnavut
mail'in Süleyman halde, Koca Mustafa çevresinde Tekke olan Feyzullah Efendiza-
'297'.
de Küçük olup Tophane )
Efendi de ona uyarak Mumcu Süleyman ile olduklaEfendi'rlin üzerine Efendi'yi Tophane Lebip Efendi'nin evide ise de serasker
Lebib Efendi duyunca gizlice Kalyoncu haber verir o da haber iletince Süleyman orada getirilir. 26 Zilkade günü edilir.
Efendi de idam edilecek yerde 28 Zilkadede günü Amasya'ya sü-
rülür. Lebip Efendi haber verip ise de birkaç
gün kabahat o da Kütahya'ya sürgün
tir.
( ... ) Bahir Efendi, EsatEfendi tarihi üzerine notta,
"Tarih ölçüde ileri diyor. Usta ve
kahvehaneleri gün sonra mahallelerin ve esnaf kefaletiyle namuslu diye hepsi da sonradan Bu da memurlara için ipucu
nndan Zeyd 'in Ömer'e esldydi. ifadesiyle
Bu .suretle de çok ldmse kader oldu, öldürüldü. ·
( ... ) Gerek Et gerek sonra türlü bi-
çimde ve olunan 6000'e
Esat Efendi tarihinde yazar. Yeniçt\ri
gibi yeniçerilerin mensup ve
tekkeleri yürürlükten ve yasak
( ... ) Zafer" de gibi kez,
peygamberin büyü!< sahabelerine, özellikle Hazreti Ebu Bekir
hakkmda küfre cesaret ederlerdi.
( ... ) Esat Efendi tarihinde .derici: bozuk ve bilgisiz ve dine
( ... ) 2 Zilhicce günü içinde bulunan camide
esld ve yeni sudur-u
Yahya Efendi
. 298
Efendi, tekkesi olan Balmumcu Mustafa Efendi,
Mevlevi Galata Kudrettin Dede,
hi Abdülkadir Efendi; 'Ali Efendi, HaJvetilerden ---
Koca Mustafa ile Ahmet Efendi,
Merkez Efendi Ahmet Efendi, Üsküdar' da Nasuhizade
hi Efendi ,Hal ve ti Hüdayi
' Efendizade Seyyid Efendi, Galip Efendi, Sa'diyeden kahveci Emin Efendi ve ileri gelenleri.topluca bu-. ·
lunduklan halde Meclis kuruldu. da kafes gö-
zetleyip dinledikleri
önce efendi söz
Veli ve pirler, Hep ehlullah
olup, yoktur. topbu tarikata girenler eski gelenek ve üzere gidip ilk devletin gerekir. Hatta mekru
olan nesne haram cahil kimseler ise Bektakeneli uyarak farz olan yerine gebir yana, ibadeti bile küçümseyip kötü gözle ve
ile kafir herkesin du.-
Sizler_ Devleti'nin yolunda Bu konuda
ve Bu gibileri dersiniz?" deyince, kimileri: "O ile
ve bilmeyiz· ... " dediler. Kimileri"
de :"Üsküdar'da bu gibi dini ·inkar edenlerin
derecede kötü davrasöylediler. ( ... ) ulema da önderlerinden
ile Yusuf Agah Efendi S_alih yaramaz ve
. <!ine davranan, oruç yer ve buna benzer kö-
tülüklerinden Ebubekir ve Ömer hazretlerine de sövdükleri
de çok "Öldürülmeleri _gerekir", dediler.
Efendi:"Bu gibilerin öldürülerek caizdir. Kötü
299
kendi üzerlerine sabit olmak gerektir" diye verdikten sonra Üsküdar: Eyüp, Hisar°ve taraflarda olan Bektekkelerinin önce mevcut pek eski
içlerine tarikat ileri gelenlerinden ve sünnet ehlinden türbedar dikilip ve sonra olanlar sonradan
ve olmakla karar verildi. Gerek eski,
gerek sonradan ortaya tekkelerin içlerinde bulunan bab'alan
ile mürit zina yola getirilip dü-
zeltilmek üzere Hadim, Birgi ve Kayseri gibi ulema olan
yerlere sürgün edilmeleri için karar verildi.
Bunun üzerine 4 Zilhicce günü gemicilerin ünlüleri
zade ve Salih babalar idam edilirler. Rumeli-
Öküz , Yedikule, Sütlüce,
Eyüp.Üsküdar, yerlerde bulunan
tekkeleri içinde kalkaitlar da götürülüp Darphane hapishanesiqe Sonra qirer Nrer
dan soruldu. usulü üzere
dediler. Sünni söylemediler.(. .. ) olan Mahmut Baba yedi ile Kayseri'ye, Öküz Alunet
Baba, Yedikule'deki Hüseyin Baba ile Hadim'e, Ka-
. tekkesinde Veli dedikleri ise sekiz müridi
ve babatar da birer yere. sürgün edildi. Ötekiler Sünni
girdi ve ortada ve kimse kalma-
... )
1 Ahmet Cevdet Cevdet
BELGE: 215
XIX. y. tarihçisi, hukukçusu ve devlet
Cevdet Nihilizm, Sosyalizm ve KoM.azdekilik ve bir
tutarak ve
komünist ve sosyalist, ister nihilist olsun, bütün bu
300
tek bir temele ·o temel de, mülldyet,
evlilik ve ailenin ki, Mazdekçilerin doktrininden
bir
Komünizm olsun, sosyalist ve nihilist doktirinler olsun
Mazdek ayininden bir
varsa da, emlakta tasarruf hukukunu ve ev-
. lenme usulünü temelde hepsibirdir.(...)
· da Mazdeld ülkelerinde Baolan mezhepler haline Jd,bu mezhepler yolunu
Ve, çok kez de
ve Frenk
Sasani Kubad zamaMerdek (Mazdek) ünlü· zındk oıtay
peygamberlik iddia bani inanca dehep Adem ile Havva ana-baba bir Bundan ötürü de mallarda .ve kadinlarda .
olarak halk ona gibi , Kubad
da onm1 dinine serbestçe yol bulYüksek tabakalar tabakalarla ülkesi
bir ve günah bir yer durumuna Soy
Erkekler yoksun ... )
Kubad ölünce ,kQçük bir çocuk İran tahın
oturuyor: Büyüyünce tek eline Ulu
kuruyor: Saltanat bana gelirse- ve
n için -Merdekçileri öldüreyim diye and
tim.( ... ) buyuruyor. Merdek'] öldürüp
Della\lar Merdekçilerin helaldir, diye O gün hadsizMerdekçi öldürüldü. Merdekçilerin öldürülmesi _için, illere buyruklar gönderildi.
çevreye Merdekçiler arasina ka- ·
bir yolunu bulup din hükümlerini bozmaya
Çok kez de Alevilik perdesi yürüttüler. Merdekçilerin mezhebi
301
.de onlardan dal-budak bir doktirindir ki, bunlara
hilik verilmektedir. olan Suriye'deki
Nusayriler, yani olanlar gibi mezheplere saplananlar hep Bunlar Kuran'daki ayetleri
anlamlarla yorumlarlar. Yeryüzündeki bütün
bütün insanlar için gelen ayeti, yoherkes derler. Yoksa her her
. .
. Özgürlük de A vrupa'ya
tür. Onaya benzer. ( ... )
Merdekçilik (Mazdekçilik) ülkelerinde
ve Daha sonra, Avrupa'ya geçip Frank giysisini Sosyalizm ve
Nihilizm gibi adlar ... )
Bizim göreneklerimiz ve adetlerimiz
Bizde insanlar çoktur. Bizde bu bozuk dü-
Avrupa'da kadar, yoktur. Bizdeki dinsizlerin ve ölçüde Fesatla-
önünü
· Sosyalizmin .Tarihine May
Yay: s:487-499 Belediye Kütüphanesi -
M. Cevdet No:0.8).
302
CAN YAYINLARI Kitaplar
e Ehl-i Beyt'in JYlucizeleri
4. 320 s. 1996) (Adil Ali Atalay)
e Anadolum - Anadolum 192 s. 1975) Tükendi
e Seyyid (3. 302 s. 1990)
e Kerbela ve Matem ve ilaveli 6.
384 s. 1996) (Adil Ali Atalay)
e Abdal Musa Sultan ve Velayetnamesi
8. 192 s. 1996) (Adil Ali Atalay)
e Kemale! Turu (Levha)
e Demani Baba ve
(64 s. 1982) Tükendi (Adil Ali Atalay)
e Hasaneyn /Fazlullah Rahimi (4. 464 s. 1996)
· e Gel Kendine Deli Gönül/ A.A. Atalay (5. 240 s. 1996)
e Alevi / Oz
8. 144 s. 1996)
e Kur'anda Hikmet ve Tarihte Hakikat Kur'anda Hikmet
de Hakikat Halil Toplu Eserleri (192 s. 1990)
e Ismail Hatai J Nejat (496 s. 1991)
e Baba Abdullah Çelebi (488 s. 1991)
• Usul-u Kafi J Tacettin Uluç (272 s. 1994)
• Faziletnamc /Yemini (10. 160 s, 1996)
e Bir Türküdür Sevdam J Metin (144 s. 1992)
e Bir Tohum/ Muharrem Atalay/ 1992
• Noksani Baba J (Adil Ali Atalay) (4. 144 s. 1996)
• Kenzül - Mesaib KUMRU (4. 416 s. 1996)
e Tam Hüsniye/ A. A. Atalay (6. 192 s. 1996)
• Veli Baba /Bedri Noyan
(Dede Baba) (3. 304 s. 1996)
· e Çezdim /Erzurumlu (144 s. 1993)
e inançta Mehmet (3. 240 s. 1996)
e Müscyib Gazi (3. 224 s. 1996)
e .,.Ve Hidayete M. Et/Ticani (4. 208 s. 1996)
e imam Cafcr-i /.A.A. Atalay (6. 288 s. 1996)
e Ehlibeyt Neden Hor Görüldü?
Ali (4. 240 s. 1996) .
e Kökçüler Hektor / Süleyman
(736 s. 19993) ..
e Gölgesiz 1- Alevilik ve üncesi/ .
Mahmut Reyhani (2. 176 s. 1995)
e Ehl-i Beyt'tcn Bir Deste Gül/ Gürcü ve Erdal (272 s. l 994)
· • Cabbar Kulu (Adil Ali Atalay) (3. 96 s. 1996)
e Gönlün Dili Bahçenin Gülü/ Güne! ( 160 s. l 995)
e Gölgesiz il - Tarihte Aleviler (192 s.
e Dede Korkut veAhmet Yesevi'.den Günümüze Unlü
Alevi Ozanlar J Mehmet (2. 240 s. 1996)
e Binbir Çiçek Alevilik /Lütfi Kaleli
(3. 448 s. 1995) .
e Atatü.rk'ün Anadolu'ya Içyüzü
. Baki Oz 176 s. 1996)
• Alevilik Nedir?/ Doç. Dr. Bedri Noyan
(2. 640 s. 1996)
• Alevilik Belgeleri/ Baki Öz (2. 304 s. 1996)
e Kul Himmet / Ibrahim (176 s. 1995)
•Allah Hedef Can Nokta /Ali 160 s. 1996)
• Eba Tabutu/ A. Mesruri Geda
(2. .184 s. 1996) ·
e Hz. Betül Anam!z / A. A. Atajay (3. s. 1996)
e Veli FEV AID
Baki Öz (2. 96 s. 1996) ·
e Lütfi Kaleli (240 s. 1996)
e (\tatürk'ün Baki Öz (304s.1996)
e Islam ve Kemalizµ1 /Baki Oz ( 160 s. 1996) ·
• La Feta illa Ali La. Seyfe illa Zülfikar
Mehmet (2. 144 s. 1996)
• Atatürk'ün Düzeni l Baki Öz (320 s. 1996)
• Hülya ile Yadigar - Gurbet, Gurbet mi
A. A. Atalay (2. 128 s. 1996) ·
e Kur'andaki Sünnet Ehl-i Beyte Gönül Verenlerin
• , Yoludur Dr. Muhammed Et-Tiycani Es-Semavi
(2. 240 s. 1996)
• ilk Alevi Kimdir? -Nasreddin Eskiocak (2. 64 s. 1996)
• Demir Baba Vilayetnamesi- Doç. Dr. Bedri N9yan (176 s. 1996)
•Veysel Karani -Mehmet (216 s. 1996)
• Veli Manzum Vilayetnamesi
· Doç. Dr. Bedri Noyan (2: 448 s. 1997)
• Tarihi - Burhan (2. 272 s. 1997)
• iftiralara Cevaplar - Baki üz (208 s. ! 996)
e Gerçek Kuran'da 32 Peygamber ve lslamDini
Emrullah Eraslan (480s. 1996))
• Adil Ali Atalay V aktidolu
(208 s. 1 996)
• Hasret Türküleri - (80 s. 1996)
e Veli (Piyes) (Saballattin Ergin (144 s. 1996)
• Sevgilisi ve Yunus Emre (Piyes). Sabahattin Ergin
(144 s. 1996)
• Siyaset /Baki Öz (256 s. 1996)
e Mitolojide inanç ve Peygamberler / Lütfi Kaleli ( 480 s. 1996)
e Alevilik"/ Lütfi Kaleli (288 s. 1997)
• Mezhepte Aleviler / Reyhani (320 s. 1997)
e Pir Sultan Abdallar { (2. 528 s. 1997)
• Alevilik Tarihinden izler/ Baki Oz (160 s. 1997)
• Tarikat-Tkaret Mafya-Siyaset/ Lütfi Kaleli (1997)
Kayıtlar
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder