DiNLER TARiHiNE GiRiŞ - MiRCEA ELiADE

 1

DiNLER TARiHiNE GiRiŞ

MiRCEA ELiADE

Mircea Eliade (1907-1986) önde gelen din tarihçilerindendir. Çeｹitli dinsel geleneklerdeki simgesel 

dile iliｹkin araｹtjrmalar yapmjｹ ve mistik görüngünün temelini oluｹturan mitlerin anlamjnj çözümleyip 

birleｹtirmeye çaljｹmjｹtjr. 1928'de Bükreｹ Üniversitesinde felsefe daljnda yüksek lisans yaptj. 1928-31 

yjllarjnda Kalküta Üniversitesinde Sanskritçe ve Hint felsefesi okudu ve altj ay Himalayalar'daki 

Riｹikeｹ aｹram'jnda yaｹadj. 1933'te Yoga: Essai sur les origines de la mystique indienne adlj

çaljｹmasjyla doktorasjnj tamamladj. 1933-39 yjllarjnda Bükreｹ'te Hint felsefesi ve din tarihi okuttu. 

1945'te konuk profesör olarak Ecole de Hautes Etudes'e gitti. 1951' de, alanjndaki en önemli 

eserlerden birisi olan ｸamanizm'i yayjmladj. 1956'da Chicago Üniversitesi'ne geçti. 1961'de History of 

Religions dergisini kurdu. 16 ciltlik Encyclopedia of Religion'un (1987) baｹ editörlüXünü yapmjｹtjr. 

Eliade geleneksel ve çaXdaｹ toplumlardaki dinsel deneyimi, hiyerofani'ler diye isimlendirdiXi 

görüngüleri incelemiｹ, dünyanjn çeｹitli dinlerindeki izini sürmüｹ ve çözümlemiｹtir. Eliade 

düｹüncelerini yazdjXj roman ve güncelerde de ifade etmiｹtir. Bu tür eserlerinden de bazjlarj dilimize 

çevrilmiｹtir. 

i Ç i N D E K i L E R

YAYIMA HAZIRLAYANIN NOTU, 9 

KISALTMALAR, 11 

GEORGES DUMEZiL'iN ÖNSÖZÜ, 15 

YAZARIN ÖNSÖZÜ, 22, 

I. BÖLÜM - YAKLAｸIMLAR: KUTSALIN MORFOLOJiSi, 27 

II. BÖLÜM - GÖK: GÖK TANRILARI GÖKLESE~ SIMGELER VE AYINLER, 61 

III. BÖLÜM - GÜNEｸ VE GÜNEｸ TAPIMLARI, 140 

IV. BÖLÜM - AY VE AYIN GIZEMi, 167 

V. BÖLÜM - SULAR VE SU SiMGELERi, 196 

VI. BÖLÜM - KUTSAL TAｸLAR: EPiFANiLER, iｸARETLER VE BiÇiMLER, 222 

VII. BÖLÜM - TOPRAK, KADIN VE DOWURGANLIK, 243 

VIII. BÖLÜM - BiTKiLER: YENiLENME AYiNLERi VE SiMGELERi, 267 

IX. BÖLÜM - TARIM VE BEREKET TAPIMLARI, 324 

X. BÖLÜM - KUTSAL MEKANLAR: TAPINAK, SARAY, "DÜNYANIN MERKEZi," 

XI. BÖLÜM - KUTSAL ZAMAN VE EBEDi YENiLENME MiTi, 373 

XII. BÖLÜM - MiTLERIN MORFOLOJiSi VE iｸLEVi, 392 

XIII. BÖLÜM - SiMGELERiN YAPISI, 416 

SONUÇ, 435 

DiZiN, 401 

GEORGES DUMEZiL☂iN ÖNSÖZÜ

En ilkellerinden en uygar olanlarjna kadar dinler, yalnjzca mana'njn deXiｹik 

uygulamalarjndan ibaret oldular; mana belirli bir çerçevesi olmayan ama he r tür 

çerçeveye oturmaya hazjr, tanjmlanamayan fakat söyleme aktarjlamamasj nedeniyle 

tam da bu yetersizlikle nitelenen, ... her yere yayjlmjｹ gizemli bir güçtür. 

Tanrj düｹüncesinin kökeni üzerine tartjｹjldj: Ruh düｹüncesinden baXjmsjz bir 

düｹünce miydi bu? Yoksa tanrj düｹüncesi, ruh düｹüncesinden mi doXdu ? 

2

YAZARIN ÖNSÖZÜ

Din, insanla ilintili bir olgu olduXu için toplumsal, dilsel ve ekonomik bir olgudur; 

çünkü insan dilden ve toplumsal yaｹamdan ayrj düｹünülemez. 

Kutsal hakkjnda genel olarak söylenebilecek tek ｹey bu terimin tanjmjnda sakljdjr: 

kutsal olmayanjn karｹjtj. 

Bu kitabjn konusunu oluｹturan iki soru vardjr: 1) Din nedir ? 2) Hangi aｹamada, din 

tarihinden söz edebiliriz ? ... mümkün olan en geniｹ anlamjyla hiyerofanileri 

(kutsalj ifade eden herhangi bir ｹey) ele almakla yetinme niyetindeyiz. 

I BÖLÜM

YAKLAｸIMLAR: KUTSALIN MORFOLOJiSi

1. ☜Kutsal☝ ve ☜Kutsal Olmayan☝

Asljnda, kutsalj belirlemek ve tanjmlamak istiyorsak belli mi ktardaki ☜kutsalljk☝

olgusunu, yani kutsal olguyu toparlamamjz gereklidir. Daha baｹlangjçta kafa 

karjｹtjran bu ☜kutsal olgularjn☝ çeｹitliliXi, bir süre sonra incelemeyi felç etmektedir. 

... hiyerofani yalnjzca (her hiyerofaninin olduXu gibi) tarihsel deXil, aynj zamanda 

yereldir de. 

( Yahve (Yhvh) : YahudiliXin tanrjsjnjn adjnj oluｹturan dört harf, ... Grekçe☂de "dört harfli'" anlamjna 

gelir ... Tevrat'ta Adonay veya Ha-ｸem diye okunur ... Yhvh'nin Yahudi Hjristiyan geleneXindeki 

okunuｹu ise Yehova'djr ... Yhvh☂nin yerine "tanrjlar" anlamjna gelen Elohim de kullanjlmjｹtjr. ♠ yn) 

( Borobudur veya Barabudur: Orta Cava'da, 778 ila 850 yjllarj arasjnda inｹa edilmiｹ, dünyanjn en 

büyük Budist anjtj -yn) 

( Epifani, ☜tezahür☝. ilahi veya yüce bir varljXjn görünmesi. ... Batj kilisesinde isa Mesih'in, 

Maguslarjn (astrologlar) temsil ettiXi Musevi olmayanlara ilk kez görünmesi anjsjna kutlanan yortu.) 

(Kiplik: Bir ｹeyin nasjl var olduXunun, nasjl gerçekleｹtiXinin ya da nasjl düｹünüldüXünün olanak, 

gerçeklik, zorunluluk olarak biçimleri; varljXjn olaylarjn varoluｹ biçimi ♠yn) 

3. Hiyerofanilerin ÇeｹitliliXi 

Bu kipliklerin varljXjnj bize kanjtlayan, bir hiyerofaninin üst din sjnjfj tarafjndan farklj

biçimde, halk tarafjndan farklj biçimde uygulanmasj ve yorumlanmasjdjr. 

Sonbaharjn baｹjnda Kalküta'daki Kalighat TapjnaXjna giden halk için Durga, 

kendisine tekelerin kurban edildiXi korkunç bir tanrjçadjr; ama erginlenmiｹ birkaç 

sakta için Durga ölümden sonra diriliｹin ve daimi kozmik yaｹamjn epifanisidir. 

Özellikle ｸiva'njn lingam'jna tapjnanlarjn büyük bir çoXunluXu lingam'jn, üreme 

organjnjn arketipi olduXunu düｹünmektedir; ama baｹkalarj için farklj biçimlerde 

ortaya çjkan ve yeniden doXmadan önce dönemsel olarak ezeli, biçim öncesi 

bütünlüXüne geri dönen evrenin ritmik yaradjljｹj ve yok oluｹunun bir iｹareti, bir 

☜ikono☝dur. Durga'yla ｸiva'njn hiyerofanileri gerçekte nedir: ☜erginlenmiｹlerin☝

anladjXj mj, yoksa ☜inanan☝ kitleler tarafjndan kavranjlan mj ? ... kitlelerin yüklediXi 

3

anlamla erginlenmiｹlerin yorumlarj, bunlarjn her ikisi de Durga ve ｸiva'da tezahür 

eden kutsaljn özgün kipliXini ifade eder. Her iki hiyerofaninin de tutarlj olduXunu, 

yani onlar aracjljXjyla ortaya konulan kutsaljn kipliklerinin birbiriyle çeliｹmediXini, 

aksine birbirlerini tamamladjklarjnj ve birbirleriyle bütünleｹtiklerini göstereceXiz. 

ÖrneXin bitki hiyerofanileri (yani bitkiler aracjljXjyla ortaya konan kutsalljk) 

simgelerle (kozmik aXaç) ya da metafizik mitlerle (Hayat AXacj) olduXu kadar "halk" 

ayinleriyle (mayjs aXacj gezdirme, odunlarjn yakjlmasj, toprak ayinleri) insanljXjn 

kökenini bir bitki türüne baXlayan halk inanjｹlarjyla, bazj aXaçlarla bazj bireyler ya 

da toplumlar arasjndaki, gizemli iliｹkilerle, meyveler ya da çiçeklerin doXurganljk 

gücüyle ilgili batjl inançlarla, öldürülen kahramanjn bir bitkiye dönüｹlüXü masallarla, 

mitlerle, bitki ve tarjm tanrjlarjnjn ayinleri ve mitleriyle vb ifade edilir. 

En güvenilir yöntem birbirinden farklj tüm belgeleri dikkate alan ve kullanan 

yöntemdir. ... her hiyerofaninin böyle bir sistemi taｹjdjXjnj varsayabiliriz; ☜mayjs 

aXacj gezdirme töreni☝yle iliｹkili bir halk geleneXinin, Kozmik AXacjn ideogramjyla 

oluｹturulan bitkisel kutsalljk olgusunu getirdiXini fark edebiliriz; ... altj çizilmesi 

gereken tüm hiyerofanilerin aynj tutarlj açjklamalar sistemine, belli bir bitkisel 

kutsalljk ☜kuramj☝na gönderme yaptjklarj ve bu kuramjn yeterince "açjk" olmayan 

hiyerofanilerde de öteki hiyerofanilerde de aynj biçimde uygulandjXjdjr. 

... büyüyü anlamak açjsjndan önemli olan, bu tür bir büyünün ancak bazj kimselerin 

bir insanjn tjrnaklarjnjn, saçlarjnjn ya da üzerinde taｹjdjXj eｹyalarjn ondan 

ayrjldjktan sonra bile bu canljyla sjkj iliｹki içinde olduXuna (kendi deneyimlerinden 

yola çjkarak) inanmalarjyla ya da bunun doXruluXunu (kuramsal olarak) ileri 

sürmeleriyle gerçekleｹebilecek olmasjdjr. Bu tür bir inanç, birbirlerinden çok uzakta 

bulunan nesnelerin, özel kurallarjn (nesnelerin organik olarak bir arada var olmalarj, 

simgesel ya da biçimsel benzerlik ve iｹlevsel simetriler) getirdiXi bir tür sempati 

aracjljXjyla birbirlerine baXlandjklarj bir "aX-mekan"jn var olduXunu kabul eder. ... 

Kadim uygarljklarjn zihniyetleriyle ilgili bilgiler bize, bireylerin apaçjk inançlarjndan 

deXil, her tür bozulmaya karｹjn bunlarjn kökenleri hakkjnda hala açjk bilgiler veren 

mitlerden, simgelerden ve geleneklerden ulaｹmaktadjr. Bir anlamda bu kaynaklar, 

☜yaｹayan fosiller☝dir. Kimi zaman tek bir ☜fosil☝ temsil ettiXi bütün organik sistemi 

açjXa çjkarmaya yeterlidir. 

4. Hiyerofanilerin ÇokluXu 

ｸu ana kadar ... amacjmjz, kutsal kavramjnj tanjmlamak deXil, elimizdeki belgeleri 

tanjmaktj. Bu belgelere hiyerofaniler dedik, çünkü her biri kutsaljn kipliklerini ortaya 

koymaktadjr. 

... bir Batjlj için yabancj toplumlarjn hiyerofanileri çoXunlukla sarsjcj ve anlamsjzdjr. 

Özgün ve egzotik dinlerin -özellikle DoXu dinlerinin- bazj özelliklerini sempatiyle 

karｹjlasa bile, örneXin taｹlarjn kutsalljXjnj ya da mistik cinselliXi anlamakta güçlük 

çekecektir. ... Bu zorluk, bir simgeyi kutsalljXjn ifadesi olarak kabul etmek, ya da 

mevsimlerin, ritimlerin ya da biçimlerin (hangi bi çimde olursa olsun) hiyerofaniler 

olabileceXini kavramak söz konusu olduXunda daha da ciddi boyutlara ulaｹjr. ... 

EXitsel önyargjlarjmjzdan kurtulduXumuz ve bu tür davranjｹlarjn kimi zaman 

panteizm, fetiｹizm, çocuksuluk olarak görüldüXünü unuttuXumuz sürece eski 

4

kültürlerde kutsaljn geçmiｹteki ya da güncel anlamjnj kavramayj baｹarabileceXiz ve 

kutsalljXjn biçimlerini ve geçmiｹini anlama ｹansjmjz da bir anda artacaktjr. 

... bir insanjn düzenlediXi, hissettiXi, karｹjlaｹtjXj ya da sevdiXi her ｹeyin bir 

hiyerofani olabileceXi kesindir. ÖrneXin jestlerin, danslarjn, çocuk oyunlarjnjn ve 

oyuncaklarjn vb kökeninde dinsel bir neden yattjXjnj bugün biliyoruz: Bunlar bir 

zamanlar belli bir tapjmjn jestleri ya da nesneleriydiler. Hatta müzik aletlerinin, 

mimarljk araç gereçlerinin, ulaｹjm araçlarjnjn (hayvanlar, arabalar, sandallar) 

baｹlangjçta kutsal nesneler ya da etkinlikler olduklarjnj biliyoruz. Tarihte bir biçimde 

kutsalljk kazanmamjｹ önemli hiçbir hayvanjn ya da bitki türünün olmadjXjnj da 

düｹünebiliriz. Tüm mesleklerin, sanatlarjn, endüstrilerin, tekniklerin dinsel bir kökeni 

olduXunu ya da zamanla tapjmla ilgili deXerler kazandjklarjnj biliyoruz. Bu listeyi 

günlük aljｹkanljklarla (kalkmak, yürümek, koｹmak) çeｹitli iｹlerle (avcjljk, baljk 

tutmak, tarjm), tüm fiziksel etkinliklerle (beslenmek, cinsel yaｹam vs) ve dilin, belli 

baｹlj sözcükleriyle vs uzatabiliriz. ... herhangi bir yerde, herhangi bir zamanda, her 

insan grubu belli sayjda nesneyi, hayvanj, bitkiyi, hareketi vb hiyerofaniye 

dönüｹtürmüｹtür ve kuｹkusuz, dinsel yaｹamjn bu binlerce yjl süren dönüｹümünden 

hiçbir ｹey kaçamamjｹtjr. 

5. Hiyerofanilerin DiyalektiXi 

Ne olursa olsun her ｹey kutsalljk kazanabiliyorsa, kutsal , kutsal olmayan dikotomisi 

( Dikotomi : Nesnelerin, kavramlarjn vb birbirinden temel olarak çok farklj ve 

birbirlerine indirgenemez olduklarj düｹünülen iki temel parçaya bölünmesi ♠ yn) 

hangi ölçüde geçerli bir dikotomidir ? Bu k arｹjtljk yalnjzca görünüｹtedir; çünkü eXer 

hemen hemen her ｹeyin hiyerofani olabileceXi doXruysa ve tarihin herhangi bir 

döneminde, herhangi bir yerde kutsalljk kazanmamjｹ ne bir nesne ne bir canlj ne 

de,bir bitki vb varsa, tarihin akjｹjnda tüm bu hiyerofanileri bünyesinde toplamjｹ

hiçbir dinin ya da jrkjn olmadjXj da doXrudur. Baｹka bir deyiｹle hangi din olursa 

olsun her zaman kutsal nesnelerin ya da canljlarjn yanj sjra kutsal olmayan nesneler 

ya da canljlar da olmuｹtur. ... herhangi bir nesne grubu hiyerofaniye dönüｹtüXünde 

her zaman bu gruba ait olan, ama bu ayrjcaljXj paylaｹmayan nesneler de olmuｹtur. 

ÖrneXin "taｹ tapjmj"ndan söz edildiXinde, tüm taｹlar kutsal kabul edilmez. Gerek 

biçimleri gerek büyüklükleri ya da ayinlerdeki iｹlevleri yüzünden tapjnjlan bazj taｹlar 

her zaman var olmuｹtur. Buna karｹjn taｹ tapjmjndan söz edilemez; bu kutsal taｹlara 

artjk sjradan taｹlar olmadjklarj, bir ☜nesne☝ olarak normal varoluｹ koｹullarjnj

taｹjmadjklarj, baｹka bir ｹeye dönüｹtükleri, hiyerofani olduklarj ölçüde 

tapjnjlmaktadjr. Hiyerofaninin diyalektiXi, çok ya da az açjk bir seçim, bir soyutlama 

gerektirir. Bir nesne, kendisinden "farklj bir ｹey" olduXu (yani bunu ifade ettiXi) 

ölçüde kutsaldjr. ... Bizim açjkljXa kavuｹturmaya çaljｹtjXjmjz, hiyerofani olmanjn bir 

seçim gerektirdiXi; hiyerofaninin nesnenin, çevresinin geri kalanjndan açjk bir 

biçimde ayrjlmasjnj, soyutlanmasjnj gerektirdiXidir. Kutsalljk kazanan büyük bir alan 

olsa bile - örneXin gök ya da aile ortamj ya da "vatan"- her zaman geriye kalan bir 

kjsjm vardjr. Kutsalljk kazanan nesnenin ötekilerden ayrjlmasj en azjndan kendi 

içinde genel bir kuraldjr; çünkü bu nesne, kutsal olmayan herhangi bir nesne olmayj

bjraktjXj anda bir hiyerofani olmuｹtur, yeni bir "boyut" kazanmjｹtjr: kutsalljk 

boyutuna geçmiｹtir. 

5

Tuhaf, tek, yeni, eｹsiz ya da korkunç olan her ｹey büyüsel-dinsel güçlerin 

toplanmasj için mükemmel bir zemi ndir ve koｹullara göre kutsalljXjn neden olduXu 

iki yönlü duygu nedeniyle ya tapjnjlan ya da kaçjnjlan bir nesneye dönüｹür. ... Hangi 

alanda olursa olsun mükemmellik korkutur ve en uygar toplumlarda bile ermiｹe ya 

da dahiye karｹj duyulan korkunun açjklamasjnj mükemmelliXin bu kutsal ya da 

büyüsel deXerinde bulabiliriz; ancak mükemmellik bu dünyaya ait bir nitelik deXildir. 

Dünyadan deXildir, öteki taraftan gelmektedir. 

 

Aynj kaygj ya da aynj çekimserlik yabancj, tuhaf, yeni olan her ｹeye karｹj duyulur; 

çünkü bu tür ｹaｹjrtjcj varljklar, her ne kadar saygj duyulmasj gereken bir güç olsa 

da, tehlikeli bir gücün iｹaretleridir. ... ☜yabancj, sjra djｹj ｹeyler, aljｹjlmamjｹ olaylar, 

olaXandjｹj uygulamalar, bilinmeyen besinler, yeni teknikler tüm bunlar karanljk 

güçlerin ifadeleri olarak görülürler.☝

6. Tabu ve Kutsaljn ÇeliｹikliXi 

... hiyerofaniler ... Her durumda, kratofaniler, yani güç tezahürleri olarak kabul 

edilirler ve sonuçta bunlara saygj duyulmakla kalmayjp bunlardan çekinilir. Kutsaljn 

çeliｹikliXi her zaman ruhsal düzeyde olmaz (hem çekmesi hem de itmesi olgusu) 

kimi zaman deXerler düzeyinde olur: kutsal hem ☜kutsal☝djr hem de ☜kirlenmiｹ☝tir. 

... Kirlenen nesneler ya da canljlar kratofaniler ve hiyerofaniler gibi kutsal olmayan

her ｹeyden ayrj tutulmaljdjrlar. Din djｹj koｹullarda bulunuyorsanjz, yani, ayinsel 

olarak hazjrlanmamjｹsanjz belli bir tehlike altjna girmeden kirlenmiｹ ya da 

kutsanmjｹ, bir nesneye yaklaｹamazsjnjz. Tabu olarak, -etnologlarjn Polinezya 

dilinden aldjklarj bir sözcük- nitelendirilenler, dokunulmalarj durumunda tehlike 

yaratan bu tür ☜kirlenmiｹ☝ ve ☜yasaklj☝ nesneler, insanlar veya yapjlmamasj gereken 

eylemlerdir. Genelde her tür nesne, olay ya da insan ya en baｹjndan tabudur ya da 

sonradan tabu niteliXi kazanjr; tabu olan kendi öz varljXj nedeniyle veya varljXjnda 

meydana gelen önemli bir deXiｹiklikle az ya da çok kesin bir biçimde doXadan gelen 

bir güçle, donanjr. ... genelde tabular uzun ömürlü deXildir; ｹeyler tanjndjklarjnda, 

dokunulduklarjnda ve yerel kozmosa uygun hale getirildiklerinde nesnelerin düzenini 

bozma güçlerini kaybederler. 

Bazj tabular da kadjnlara, cinselliXe, doXuma ya da bazj belirli olaylara yönelikti ... 

Ama sürekli tabular da vardjr: ... Bu açjdan bakjljrsa kral, kral olmasj nedeniyle 

güçle donatjlmjｹtjr ve ona ancak bazj önlemler alarak yaklaｹabilirsiniz; krala 

dokunulmaz, kraljn gözlerinin içine bakjlmaz, onunla konuｹulmaz vb. Bazj bölgelerde 

hükümdar topraXa dokunmamaljdjr, çünkü güçleriyle topraXjn ölmesine neden 

olabilir; bu nedenle taｹjnmalj ya, da halj üzerinde yürümelidir, vb. 

Bazj nesneler, kiｹiler ya da bölgeler tamamen farklj bir ontolojik sisteme dahil 

olurlar ve bunlara dokunmak ontolojik düzlemde ölümcül sonu çlar doXuracak bir 

kjrjlmaya neden olur. Bu tür bir kjrjlmaya karｹj duyulan endiｹe kutsal olmayanla 

hiyerofani ya da kratofani arasjnda yer alan ontolojik farkljljklardan doXar - insanjn, 

kutsanmjｹ veya bazj büyüsel-dinsel güçlere sahip olduXuna inanjlan yiyeceklerle 

iliｹkisinde de görülür. 

KutsalljXjn bu çeliｹikliXi -hem çekici hem itici olmas j- ... insanjn kutsala karｹj bu 

çeliｹkili eXilimidir. ... Bir yandan hiyerofanilerle ve kratofanilerle mümkün olduXunca 

6

çok temas ederek kendi gerçekliXini artjrmaya ve güvence altjna almaya 

çaljｹmaktadjr, öte yandan bunun kendi kutsal olmayan koｹullarjna üstün bir 

antolojik düzeyde katjlmasjyla bu ☜gerçekliXi☝ kaybetmekten çekinmektedir; onu 

aｹmaya çaljｹjrken tamamen ardjnda da bjrakamaz. insanjn kutsala karｹj bu çeliｹik 

davranjｹj, yalnjzca olumsuz hiye rofani ve kratofanilerde (ölülerden korkmak, 

ruhlardan ve "kirlenmiｹ" her ｹeyden korkmak) deXil, en geliｹmiｹ din olgularjnda da 

kendini gösterir. 

... çirkinlik ve biçimsizlik, bu nitelikleri taｹjyanlarj ötekilerden, ayjrjp kutsal kjlar. ... 

Kongo'da tüm albinolarjn ve cücelerin rahip olduklarjnj ... ☜Bu adamlarjn uyandjrdjXj

saygjnjn kökeninde gizemli bir güçle donatjldjklarj düｹüncesi olduXundan kuｹkumuz 

yoktur.☝ 

ｸamanlarjn, büyücülerin ve büyücü hekimlerin nöropatlar ya da sinirsel açjdan 

dengesizler arasjndan seçilmesine tuhaf ve olaXanüstü olana verilen ayrjcaljk neden 

olmaktadjr. Bu tür iｹaretler bir seçimi göstermektedir: ... Bu seçim, her zaman bu 

tür djｹarjdan belli olan iｹaretlerle (çirkinlik, sakatljk, delilik vb) ortaya konulmaz; bu 

dinsel eXilim, adayjn isteyerek ya da istemeyerek boyun eXdiXi ayinlerle ya da 

fetiｹist bir rahip tarafjndan seçilerek ortaya konulur; ama her zaman bir seçim söz 

konusudur. 

7. Mana 

Sjra djｹjljk ve olaXanüstülük kafa karjｹtjrjcj epifanilerdir: doXal olandan farklj bir ｹeyi 

belirtirler ... Bu tür örnekler bazj yazarlarjn tüm dinsel görüngülerin tür ediXini 

düｹündüXü Melanezya☂daki mana düｹüncesini anlamamjzj saXlayacaklardjr. 

Melanezyaljlar için mana; bazj bireylerin, genel olarak ölülerin ruhlarjnjn ve tüm 

ruhlarjn sahip olduXu gizemli ve etkin bir güçtür. Muazzam kozmik yaradjljｹ ancak 

ilahi mana sayesinde gerçekleｹmiｹtir ... Tuvaletlerin de insan bedeninde ve 

djｹkjlarda var olan ☜kudreti toplayjcj☝ yönleriyle kendi mana'larj vardjr. 

Nesnelerde ve insanlarda da mana vardjr; çünkü bunu bazj üstün canljlardan 

almjｹlardjr; baｹka bir deyiｹle kutsala gizemli bir biçimde bulaｹmjｹlar ve buna 

bulaｹtjklarj ölçüde mana'ya sahip olmuｹlardjr. ... NiteliXi açjsjndan bu güç, fiziksel 

güçlerden farkljdjr ve bu gücün uygulanmasjnjn belli bir nedeni de olmayabilir ... iyi 

bir savaｹçj gücünü, kendi fizik gücüne ya da atalarjna deXil, ölü bir savaｹçjnjn ona 

verdiXi mana'ya borçludur; bu mana, boynuna asjlj küçük bir taｹtan oluｹan 

muskada, kemerine asjlj birkaç yaprakta, dilindeki duada bulunur. Bir insanjn 

domuzlarj ürüyorsa ya da bahçesinin verimi artjyorsa bunun nedeni, bu domuzun ve 

aXaçlarjn sahibinin, özel bir manayla yüklü taｹlara sahip olmasjdjr. ... Mükemmel 

olan her ｹey mana'ya sahiptir; yani insanda etkin, devingen, yaratjcj ve mükemmel 

ne varsa mana'dan kaynaklanjr. 

Dinde ilk evrenin animizm olduXunu ileri süren Tylor ve ekolünün kuramlarjna karｹj

ingiliz antropolog R. R. Marrett, kiｹiye baXlj olmayan bir gücün varljXjna inanjlan bu 

inançta, dinin animizm öncesi baｹka bir evreden daha geçtiXini söylemiｹtir. ... Bir 

iki noktaya parmak basmakta yarar vardjr: 1. Mana olgusu, her ne kadar bu olguya 

Melanezya çevresi, djｹjndaki dinlerde de rastlasak, evrensel bir unsu r deXildir ve 

sonuç olarak mana'njn dinlerin, ilk evresini temsil ettiXini söylemekte 

7

zorlanmaktayjz; 2. Manayj kiｹiye baXlj olmayan bir güç olarak düｹünmek hatalj bir 

bakjｹ açjsjdjr. 

Siular bu güce wakan adjnj verirler ... lrokualar aynj unsuru adlandjrmak için 

orenda terimini, kullanmaktadjr ... Huronlarda oki, Antiller☂de zemi, Afrikalj

Pigmelerde (Bambuti) megbe, tüm bu terimler mana kavramjna karｹjljk 

gelmektedir. Ama ｹunu da belirtmek gerekir ki, herhangi biri ya da herhangi bir ｹey 

oki☂ye, zemi'ye, megbe'ye, orenda'ya sahip olamaz yalnjzca tanrjlar, kahramanlar, 

ölülerin ruhlarj ya da kutsalla belli bir iliｹkiye girmiｹ insanlar ve nesneler, yani 

büyücüler, fetiｹler, putlar vb mana'ya sahip olabilir. 

Mana evrensel bir olgu deXildir. Mana tüm dinlerde karｹjmjza çjkmaz ve ortaya 

çjktjXj dinlerde de ne tektir ne de en eski dinsel biçimdir. ... Siular ve 

Algonkinlerdeki wakanda ve manitu kavramlarjyla ilgili yaptjklarj araｹtjrmalardan 

elde ettikleri sonuçlarj inceleyerek, bu terimlerin "kutsal ,", "yabancj," "önemli," 

☜muhteｹem,☝ "olaXanüstü," "güçlü" anlamjna geldiklerini, ancak "içkin güç" 

düｹüncesinden tamamen uzak olduklarjnj belirtmiｹtir. 

... kozmik nesnelerden ve olaylardan; canljlardan ya da insanlardan kopuk ta nrjsal 

mana'ya hiçbir yerde rastlayamayjz. 

8. Hiyerofanilerin Yapjsj

Sorunu ontolojik açjdan ele almanjn daha doXru olduXunu ve tam olarak var olanjn 

her zaman mana'ya sahip olduXu saptamasjnda bulmanjn daha saXljklj olduXunu 

saptadjk. 

Yalnjzca temel kratofani ve hiyerofanilerden oluｹan hiçbir din yoktur. ... bir din, ilkel 

dinlerden birisi de olsa kolay kolay temel hiyerofani seviyesine indirgenemez (mana, 

totemizm, animiz). ... "ilkellerde" göklerde oturan ve gök , epifanileriyle tecelli eden 

Kadiri Mutlak bir Yüce VarljXa olan inanca hemen her yerde rastlarjz; bununla 

birlikte bu Yüce Varljk tapjmda hiçbir önemli role sahip deXildir hatta baｹka dinsel 

güçlerle temsil edilir (totemizm, ata tapjmj, ay ve güneｹ mitolojileri, bereket 

inançlarj vb). Bu tür Yüce Varljklarjn dinsel yaｹamdan kayboluｹlarj kuｹkusuz tarihin 

sorunudur; bu kayboluｹ, bunlarla kjsmen özdeｹleｹtirilen baｹka güçlerin ortaya 

çjkjｹjyla gerçekleｹmiｹ olabilir. 

Ezeli hiyerofanilerin bu biçimde yeniden deXerlendiriliｹine sjk sjk tanjk olmaktayjz; 

din tarihi çoXunlukla kutsaljn tecellisi sürecinde kutsaljn deXer kaybetmesi ve sonra 

tekrar deXer kazanmasjnjn tarihinden ibarettir. ... Zihinsel ve kültürel yetilerine 

daha "uygun" bir vahiyle karｹj karｹjya kalanlar, eski din evrelerinde kabul edilen 

hiyerofanileri dinsel düzlemde yeniden deXerlendiremezler ve bunlara inanmaz hale 

gelirler. 

DiyalektiXin esasj aynjdjr: kutsal, kendisinden baｹka bir ｹey aracjljXjyla ortaya 

konulur; nesneler, mitler ya da simgeler aracjljXjyla tecelli edebilir ama kendini, asla 

bütünüyle, olduXu gibi, doXrudan ortaya koymaz. 

8

9. Hiyerofanilerin Yeniden DeXer Kazanmasj

... tanrjnjn bedenlenmesi, onun istediXi biçimi alma özgürlüXünü ortaya koyar. 

Tanrj sahip olduXu özgürlükle istediXi her biçime girebilir, hatta taｹ biçimine ya da 

tahta biçimine de girebilir. Bir an için "tanrj" terimini kullanmaktan kaçjnaljm ve ｹu 

biçimde açjklayaljm: Kutsal her biçimde hatta en garip biçimlerde bile kendini ortaya 

koyar. 

10. ☜ilkel☝ Din Görüngüsünün KarmaｹjkljXj

... bazj temel ilkeleri ... 1. Kutsal, nitelik açjsjndan kutsal olmayandan farkljdjr. ... 2. 

Kutsaljn bu diyalektiXi yalnjzca "ilkel" olanlar için deXil, tüm dinler için geçerlidir. 3. 

Hiçbir yerde yalnjzca temel hiyerofanilerle karｹjlaｹmayjz (olaXandjｹj, olaXanüstü, 

yeni kratofaniler: mana vb) aynj biçimde hiçbir yerde yalnjzca evrimci bir bakjｹ

açjsjyla baktjXjmjzda, üstün olarak nitel endirilebilecek dinsel biçimlerin iz lerine de 

rastlamayjz (örneXin Yüce Varljklar, ahlak kurallarj, mitler vb); 4. Her yerde, hatta 

üstün dinsel biçimlerin izleri djｹjnda bile, temel hiyerofanileri düzenleyen bir sisteme

rastlarjz. Sonradan gelen hiyerofaniler bu "sistemi" sarsamazlar; sistem, kavmin 

tüm dinsel deneyimlerinden oluｹur (mana, sjra djｹj kratofaniler vb, totemizm, atalar 

tapjmj ve benzerleri); ama temel hiyerofanilere indirgeyemeyeceXimiz bir dizi 

kuramsal gelenekten de oluｹur. 

Bazj biçimlerin egemen olduklarj doXrudur (örneXin Avustralya'da totemizm, 

Melanezya'da mana, Afrika'daki atalar tapjmj vb) ama bu biçimler asla bu dinin 

bozulmasjna neden olmazlar. ... ayjn evrelerinin, mevsimlerin, cinsel ya da 

toplumsal erginlenme süreçlerinin, uzay simgeciliXinin eski insanlarjn gözünde dinsel 

anlamlar kazandjXjnj, yani hiyerofaniler olduXunu anlayabiliyoruz; ama beslenme ve 

seks gibi fiziksel ihtiyaçlarjn ya da ☜yjl☝ gibi ideogramlarjn nasjl olup da aynj deXere 

sahip olduXunu anlamakta zorlanjyoruz. 

Eski kültürlerin insanjyla modern insanj birbirinden ayjran temel farklardan biri de 

eski insanlarjn, günlük yaｹamj (öncelikle cinsellik ve beslenme) belli bir kutsalljk 

içinde yaｹamalarjdjr. ... Bunlar modern insan için fiziksel etkinliklerdir; oysa eski 

kültürlerin insanj için kutsal eylemlerdir, törenl erdir; bunlar aracjljXjyla yaｹamjn 

temsil ettiXi güçle birleｹirler. ... ilkel insan kendisini ancak (içerik ve anlamdan 

yoksun) bu otomatizml erden, deXiｹimden, ☜kutsal olmayan☝dan hiçlikten kurtararak 

kendisini gerçekliXe yaklaｹtjrjr, deyim yerindeyse VarljXa dahil eder. 

Atalarjn yada tanrjlarjn in illo tempore (☜tarihin☝ baｹlangjcjnda) yapmjｹ olduXu bir 

davranjｹjn yinelenmesinden oluｹan ayinde, hiyerofani aracjljXjyla, en sjradan en 

anlamsjz eylemlere yeniden "varljk kazandjrjlmak" istenir. ... Eski zaman insanj, tüm 

fiziksel eylemlerini, törene dönüｹtürerek ☜öteki tarafa geçmeye,☝ zamanjn 

(oluｹumun) öbür tarafjna geçmeye, sonsuzluXa ulaｹmaya çaljｹjr ... ☜ilkel insanjn☝

sjradan fiziksel eylemleri bir ayine dönüｹtürme ve böylece onlara ruhsal bir deXer 

kazandjrma eXilimi olduXunu ｹimdiden saptamamjz gereklidir. 

... bu gerçekler, kutsal olma koｹul1arjnj taｹjdjklarj için deXil, insan bunlar aracjljXjyla 

anlamsjzljktan, hiçlikten tek ke limeyle kutsal olmayan ortamdan kurtulduXu için de 

9

kutsaldjr. ... eski insanjn yalnjzca kavramlar ya da kavramsal öXeler kullanmadjXj

hatta öncelikle simgeler kullandjXj sjk sjk unutulur. 

... eski kültürlerin insanjn gerçekleｹtirdiXi eylemlerin çoXunu, zamanjn baｹlangjcjnda 

bir tanrj ya da bir kahraman tarafjndan ilk kez gerçekleｹtirilen bir davranjｹjn, bir 

eylemin tekrarj olarak kabul ettiXini göreceXiz. ... Belki de bu tekrarjn amacj, 

eyleme normallik kazandjrmak, ona ontolojik bir konum kazandjrarak onu 

yasallaｹtjrmaktjr; çünkü eylem yalnjzca bir arketipi tekrar ettiXi sürece gerçektir. 

II. BÖLÜM

GÖK: GÖK TANRILARI GÖKSEL SiMGELER VE AYiNLER

11. Kutsal Gök 

Dünyanjn en yaygjn dualarjndan birinde ｹöyle seslenilir: "Gökteki Babamjz." 

Dünyanjn en eski duasj da aynj Gök Babaya edilmiｹ olabilir; bu da bize Ewe 

kabilesinden bir Afrikaljnjn "Nerede gök, orada Tanrj" duasjnj açjklamaktadjr ... 

hemen hemen tüm inanjｹlarda evreni yaratan ve (gönderdiXi yaXmurlarla) topraXa 

bereket veren göksel bir varljXjn mevcudiyetidir. Bu tür varljklar sonsuz bilgeliXe ve 

ayrjcaljXa sahiptirler: kabilenin ahlak kurallarjnj ve ritüellerini dünyada bulunduklarj

kjsa süre içinde bu tanrjlar belirlemiｹlerdir: kurallarjna uyulup uyulmadjXjnj kontrol 

ederler ve aksi durumda kurallarjnj çiXneyenlere yjldjrjmlarjnj gönderirler. 

GöXe bakmak aydjnlanmak demektir. Gök ilkel insana gerçekte nasjlsa öyle 

görünür: sonsuz ve aｹkjn. ... AｹkjnljXjnjn simgesi sonsuz olmasjndan kaynaklanjr. 

"En yüksek" olmak, doXal olarak tanrjlara özgü bir niteliktir. insanjn ulaｹamadjXj

yukarj bölgeler, yjldjzlj gök, tanrjlara özgü aｹkjnljk, mutlak gerçeklik, sonsuzluk gibi 

ayrjcaljklara sahiptir. Bu tür bölgeler tanrjlarjn mekanlarjdjr: bu bölgelere, ancak 

birkaç ayrjcaljklj kiｹi göXe yükselme ayiniyle ulaｹjr; bazj dinlere göreyse buralar 

ölülerin ruhlarjnjn gittiXi yerlerdir. "Yüksek," insanlarjn ulaｹamayacaXj bir boyuttur; 

doXal olarak insanüstü güçlerin ve varljklarjn sahip olduXu bir yerdir; tapjnaXjn 

basamaklarjnj törensel olarak çjkan ya da göXe uzanan ayinsel bir merdivene 

tjrmanan kiｹi artjk insan deXildir; ayrjcaljklj ölümlülerin öldükten sonra serbest kalan 

ruhlarj, göXe yükselirken insan olma durumun dan sjyrjljrlar. 

Gök, doXal olarak varljXjyla aｹkjnljXj, gücü ve deXiｹmezliXi "simgeler." Gök vardjr; 

çünkü yücedir, sonsuzdur, dokunulmazdjr, güçlüdür. 

Çünkü yalnjzca "yüce" olmak, "yükseklerde" bulunmak (dinsel anlamda) "kudretli" 

ve kutsal olmakla eｹdeXerdir; hatta bazj tanrj adlarjnjn etimolojileri de bunun 

kanjtjdjr. 

"en yüksek," "parlak," "gök" kavramlarj az ya da çok açjk biçimde eski terimlerde 

var olan kavramlardjr ve bunlar aracjljXjyla uygar halklar tanrj düｹüncesini ifade 

ederler. Tanrjnjn aｹkjnljXj, göXün ulaｹjlmazljXj ezeliyeti, ebediyeti ve yaratjcj gücüyle 

(yaXmur) ortaya konur. 

10

12. Avustralya Gök Tanrjlarj

Baiame, Avustralya'njn güneydoXusunda yaｹayan kabilelerin yüce tanrjsjdjr ve 

gökte, bir akarsuyun yanjnda (Samanyolu) yaｹar ve burada masumlarjn ruhlarjnj

kabul eder. Kristal bir tahtta oturur; güneｹ ve ay ☜oXullarj☝ ve yeryüzündeki 

habercileridir. ... Yjldjrjm sesidir; dünyaya bereket veren ve ürünlerin büyümesini 

saXlayan yaXmuru o yaXdjrjr; bu anlamda "yaratjcjdjr." Baiame, kendi kendini 

yaratmjｹtjr ve her ｹeyi ex nihilo var etmiｹtir. Öteki gök tanrjlarj gibi Baiame her ｹeyi 

duyar ve görür. ... iyidirler ("Babamjz" olarak çaXrjljrlar), erdemlileri ödüllendirir ve 

ahlakj yüceltirler. ... Avustralya dinlerinin baｹljca özelliXi üstün ve yaratjcj bir yüce 

varljXa inanmak deXil totemizmdir; ... yüce tanrjlar sürekli olarak dinsel hayatjn 

kjyjsjna itilirler ve sonunda unutulurlar; insana daha yakjn öteki kutsal güçler günlük 

yaｹamda daha ulaｹjlabilir, daha yararlj ve önder bir roldedirler. 

13. Andamanljlarda, Afrikaljlarda Gök Tanrjlarj

Ulu varljk Puluga'djr; ... gökte oturmaktadjr ve sesi gök gürültüsü, nefesi rüzgardjr; 

fjrtjna, öfkesinin iｹaretidir; çünkü emirlerine uymayanlarj yjldjrjmlarla cezalandjrjr. 

Puluga her ｹeyi bilir, ama insanlarjn düｹüncelerini ancak gündüzleri okur (doXalcj bir 

yaklaｹjm; her ｹeyi gören her ｹeyi bilen). Kendine bir eｹ yaratjr ve çocuklarj olur. 

Gökyüzündeki evinin yanjnda güneｹ (diｹil) ve ay (eril) vardjr, bunlarjn çocuklarj da 

yjldjzlardjr. Puluga uyuduXunda kurakljk olur. YaXmur yaXdjXjnda, tanrj yeryüzüne 

inmiｹ ve yiyecek arjyor demektir. Puluga dünyayj ve ilk insan Tomo'yu yaratjr. ... Bir 

gün,. Puluga'njn öfkesi patlar ve tufan tüm dünyayj kaplar ve insanlarjn sonu gelir; 

yalnjzca dört kiｹi kurtulur tufandan. ... Andamanljlar hiçbir tanrj tapjmjna sahip 

deXillerdir, dua etmez, adak adamaz, ibadet etmez, lütuf bek lemezler. Yalnjzca 

Puluga'njn korkusu yüzünden emirlerine uyarlar; ... bu gelenekler arasjnda 

bereketli bir avdan sonra, köye dönen avcjlarjn "kutsal sessizliklerini" sayabiliriz. 

Tierra del Fuego'daki Selknamlj göçebe avcjlarda tanrj, Temaukel olarak adlandjrjljr; 

ama bu ad asla telaffuz edilmez. ... Bu tanrj insanlardan uzaktjr, dünya iｹleriyle 

ilgilenmez, imgeleri ya da rahipleri yoktur. Ahlak kurallarjnj getirmiｹtir, yargjlayandjr 

ve nihayetinde bü tün mukadderatjn sahibidir. Ona yalnjzca hastaljk söz konu su 

olduXunda dua edilir. ... kötü havalarda , ona özel adaklar sunulur. 

Bantu kabileleri Ba-ilalar, gökte oturan, her ｹeye kadir ve her ｹeyi yaratan ve adj

Leza olan bir Yüce VarljXa inanjrlar. ☜Leza düｹtü☝ (yaXmur yaXdj), ☜Leza kjzgjn☝ (gök 

gürledi) vb denilir. 

GöXün maviliXi Mawu'nun yüzüne örttüXü peçedir; bulutlar giysileri ve 

mücevherleridir; beyaz ve mavi en sevdiXi renklerdir. Iｹjk Mawu'nun bedenine 

sürdüXü yaXdjr. YaXmur yaXdjrjr ve her ｹeyi bilir. 

14. "Deus Otiosus" (DuraXan Tanrj : Yaratjlmjｹ düzenle veya insanlarla iliｹkisini koparmjｹ

tanrj. Bu tasavvurda, Yüce Tanrjnjn diXer tanrjlar veya göksel varljklar üzerindeki otoritesi devam 

etmekle birlikte etkinliXini onlara devretmiｹtir -yn) 

Tapjmjn olmayjｹj-daha doXrusu kutsal törenlerle ilgili belirli bir takvimin olmayjｹj￾gök tanrjlarjna iliｹkin tapjmlarjn büyük çoXunluXunun belirgin özelliXidir. 

11

Bir yerli, bunu ｹöyle açjklar: "Neden ona adaklar adayaljm ki ? Ondan korkacak bir 

ｹeyimiz yok; çünkü ölülerimizin ruhlarjnjn tersine bize hiçbir zaman bir kötülüXü 

dokunmamjｹtjr." ... dinsel yaｹamj yönlendiren, ruhlara duyulan korku ve ruhlar 

tapjmjdjr; yaXmur için bile atalara ... yakarjljr. 

GöXün Yüce VarljXjnjn insanlardan uzak oluｹu ve ilgisizliXi Batj Afrikalj GyriamaIar 

tarafjndan çok güzel biçimde ifade edilmiｹtir: ☜Mulugu (tanrj) yukarjdadjr, ruhlar 

aｹaXjdadjr (kelime anlamjyla 'yerde'dir). ... Bantular ｹöyle der: "Tanrj, insanj

yarattjktan sonra, onunla hiç ilgilenmez." 

Yalnjzca gerek olduXunda bu tanrjlara yakarjlmasj, onlarjn gökyüzüne özgü yapjlarjnj

ortaya koymaktadjr. Ekvator Afrika'sjnjn Pigmeleri Tanrjnjn (Kmvum) insanlarla 

iliｹkiye girmek isteXini gökkuｹaXjyla gösterdiXini söylemektedirler. Bu nedenle ne 

zaman gökkuｹaXj çjksa yaylarjnj aljrlar ve bunlarj gökkuｹaXjna doXru gererek ilahiler 

söylemeye baｹlarlar. ... yalnjzca "ilkel" insan uygar insanlar gibi artjk ihtiyacj

kalmadjXjnda bu tanrjlarj kolayljkla unutabilmektedir; var olmanjn zorluklarj

karｹjsjndan insan gökten çok yere yönelmektedir ve yalnjzca yeryüzünde ölüm 

tehlikesi altjnda kaldjXjnda göXün önemini yeniden hatjrlamaktadjr. 

15. Gök Tanrjlarjna Yardjmcj Yeni ilahi "Biçimler" 

Asljnda hiçbir ilkel dinde göXün yüce varljklarj önemli bir rolde deXildirler. 

Avustralyaljlarjn en baｹta gelen dini totemizmdir. Palinezya'da, her ne kadar büyük 

bir gök tanrjya ya da insanoXlunun atasj sayjlan kutsal bir çifte inanjljyorsa da, 

dinsel yaｹam, çok zengin ve çeｹitli bir çok tanrjcjljkla yada çok demonculukla 

biçimlenmektedir. Batj Caroline'in Yap adalarjnda halk ruhlara (taIiukan) 

tapmaktadjr 

 

Afrika halklarj az çok bozulmamjｹ bir Yüce Varljk inancjnj korusalar da 

tektanrjcjljktan veya tektapjmcjljktan (baｹka tanrjlarjn da var olduXunu kabul eden tek tanrj

tapjmj) baｹka ｹeylerin de baskjn olduXu bir dinsel yaｹamlarj vardjr. 

Gök (eril) ile Yer'den (diｹil) oluｹan ilk kutsal çi ft modeli olduk ça yaygjndjr. ... ilk 

tanrjsal çifte olan inancjn deXiｹik türevlerine Afrika☂da da, rastlamaktayjz. ... Gök￾Yer mitinin bir örneXine de güney Kaliforniya☂da rastljyoruz (her ｹey kjz kardeｹ ve 

erkek kardeｹin birleｹmesinden doXmaktadjr). 

16. Kaynaｹma ve Yerine Geçme 

GörüldüXü gibi yüce gök tanrj her yerde yerini baｹka dinsel biçimlere bjrakmaktadjr. 

Bu deXiｹimin morfolo jisi çeｹitli olabilmektedir; ama her deXiｹimin anlamj kjsmen 

aynjdjr: göksel varljklarjn aｹkjnljXj ve edilgenliXinden daha devingen, etkili, kolay 

ulaｹjlabilir biçimlere geçiｹ. Bu noktada tanjk olduXumuz, kutsal olanjn "aｹamalj bir 

biçimde somut bir biçime indirgenmesi" dir. 

Melanezya'da, sjk sjk iki erkek kardeｹle ilgili bir mit anlatjljr; bu erkek kardeｹlerden 

biri zekidir öteki aptaldjr (ayjn iki evresi); onlarj yaratan göXün Yüce VarljXjdjr ve 

kardeｹler zamanla bu tanrjnjn yerini almjｹlardjr. Genelde Yüce Varljk tanrj yerini, 

evreni düzenleyen bir demiurgos'a bjrakjr, demiurgosu da Yüce Varljk yaratmjｹtjr 

12

ve demiurgos Yüce Varljk adjna onun emirlerini izleyerek dünyayj düzen içinde 

tutar; bazj durumlarda Yüce Varljk yerini bir güneｹ tanrjsjna bjrakjr. 

Kuzey Amerika'da göXün Yüce VarljXj genellikle bir kuｹla (karga vb) temsil .",. 

edilen gök gürültüsü ve rüzgarjn mitolojik kiｹileｹtirmesiyle birleｹtirilme eXilimi 

vardjr; bir kanat çjrpjｹjyla rüzgar çjkarjr ve dili, ｹimｹektir. ... Siu Kjzjlderilileri 

yjldjzlarjn ve meteorolojik olaylarjn, güneｹin, ayjn, özellikle gök gürültüsünün 

wakan☂la dolu olduXunu düｹünürler. 

Gök gürültüsü tüm mitolo jilerde gök tanrjnjn silahjdjr ve yjldjrjmjyla vurduXu yer 

kutsalljk kazanmaktadjr; yjldjrjmjn çarptjXj insanlar da kutsanmaktadjr. En çok 

yjldjrjm düｹen aXaca (meｹe) Yüce ilahi☂nin ihtiｹamj bahｹedilir. ... Yukarj bölgelerden 

düｹen her ｹey gökyüzünün kutsalljXjna sahiptir; göktaｹlarjna, onunla dolu olduklarj

için saygj gösterilir. 

17. GöXün Yüce Varljklarjnjn EskiliXi 

Kesin olarak, göksel varljklara dinsel baXljljXjn ilkel insanjn ilk ve tek inancj

olduXunu ve diXer tüm dinsel biçimle rin daha sonra ortaya çjktjXjnj ve belirli 

sapmalar gösterdiklerini kesin olarak söyleyemeyiz. 

Kesin olarak belirtebileceXimiz bir nokta da ｹudur: Genel olarak, gök hiyerofanisi ve 

göksel Yüce Varljklara inanç yerini baｹka dinsel kavramlara bjrakmjｹtjr. Yine genel 

olarak bu tür büyük gök varljklarjn eskiden dinsel yaｹamjn merkezini 

oluｹturduklarjnj oysa bugün ilkel toplumlarda merkezden uzaklaｹmjｹ kenarda kalmjｹ

olduklarjnj söyleyebiliriz. 

Erginleme bir bilgilenme vesilesi olduXu kadar bir yenilenme ritüelidir. Bilgi, 

dünyanjn bütün olarak kavranmasj, kozmik bütünün yorumlanmasj, varoluｹun 

ardjnda yatan nihai sebeplerin ortaya çjkarjlmasj vb bütün bunlar göXün tefekkürü, 

gök hiyerofanisi ve göXün Yüce Tanrjlarj sayesinde mümkün olmuｹtur. 

Bununla birlikte, bu eylemlerde ve bu düｹüncelerde yalnjzca basit rasyonel kaygjlar 

olduXunu düｹünürsek çok yanjlmjｹ oluruz. Aksine bunlar büyük bir olasjljkla 

nedensellik kaygjsj taｹjyan, ama her ｹeyden önce varoluｹ sorunuyla yüzleｹmiｹ -daha 

doXrusu kendisini bu sorunun içinde bulmuｹ- insanjn eylemleridir. Erginleme 

törenleri sjrasjnda metafizik doXanjn tümüyle ortaya konuluｹu (insan jrkjnjn kökeni, 

tanrjlarjn ve atalarjn kutsal tarihi, baｹkalaｹjmlar, simgelerin anlamj, gizli adlar vb) 

yalnjzca yeni erginlenmiｹ birisinin bilgiye susamjｹljXjnj gidermeye yönelik deXildir, 

aynj zamanda öncelikle onun varoluｹunun pekiｹtirilmesini, yaｹamjn ve bolluXun 

sürekliliXinin saXlanmasjnj, ölümden sonra mutlu bir yaｹam güvencesini vb 

amaçlarlar. 

Bu gök tanrjlarjnjn öncelikle yaratjcj ve her ｹeye kadir olmakla kalmayjp aynj

zamanda her ｹeyi bilen, yüce "bilgeliXe" sahip varljklar olma zorunluluklarj onlarjn 

bazj dinlerde neden soyut tanrjsal figürlere ve evreni açjklamaya çaljｹan ya da 

mutlak gerçeXi ifade etmek için kullanjlan kiｹileｹtirilmiｹ kavramlara dönüｹtüklerini 

açjklamaktadjr. Yeni Zelanda'njn ve Tahiti'nin gök tanrjsj iho, erginlenmiｹlere 

yalnjzca ezoterik dinsel bir öXreti içinde ortaya konulan bir tanrj olmaktan çok, 

13

felsefi bir kavramdjr. DiXer gök tanrjlarjnjn -Bantu halkjnjn Nzambi'si, Sia 

Kjzjlderililerinin Sussistinako☂su- cinsiyeti yoktur; bu, tanrjyj metafizik bir ilkeye 

dönüｹtüren soyutlama olayjnj açjkça ortaya koymaktadjr. 

Gökyüzünün Yüce Tanrjlarj, felsefi kavramlara dönüｹebilmektedirler; çünkü gök 

hiyerofanisi bizzat metafizik açjklamalara dönüｹebilmektedir; yani yalnjzca 

gökyüzünün tefekkür edilmesi bile insanjn zayjfljXjnjn ve tanrjlarjn aｹkjnljXjnjn 

ortaya koyulmasjnjn yanj sjra bilginin, manevi "gücün" kutsalljXj ve tinsel "güç" de 

ortaya konulmaktadjr. 

18. Kuzey Kutbu ve Orta Asya Halklarjnda Gök Tanrjlar 

ilkellerin dinlerinden çoktanrjlj denilen dinlere geçtiXimizde bunlarjn arasjndaki en 

önemli farkjn "tarihsel geliｹimleri" olduXunu görüyoruz. 

Daha önceki bölümlerde ilgilendiXimiz figürlere kjyasla bu tanrjlarjn baｹta gelen yeni 

yönleri "egemenlikleridir." ... güçleri yalnjzca kozmik yaradjljｹta ortaya çjkmaz; 

evrenin hükümdarlarj, "efendileri" olurlar. Sonuç olarak çoktanrjlj denilen dinlerde 

bu yeni öXe "egemenlik" öXesi olmadan gök tanrjlardan söz edilemez, bu özellik 

göksel ayrjcaljklardan türeyerek "güce" yeni bir dinsel deXer katar ve yavaｹ yavaｹ

tanrjnjn niteliklerini deXiｹtirmeye baｹlar. 

Eskimolar yüce tanrjlarjn gökte oturduXuna inanjr ve onu "Göksel Varljk" olarak 

çaXjrjrlar. ... Bu tanrj, evrenin tek efendisi, kadiri mutlak tanrjsjdjr. ... ilkellerin 

ruhlara ettiXi dualar karｹjljksjz kaljnca bu tanrjya yönelirler. Kurban törenlerinde 

adanan hayvanjn kafasj ve kemiklerini bu tanrjya sunulurken, ruhlara ve toprak ve 

yer altj tanrjlarjna yalnjzca sjcak kan sunulurdu. 

MoXollarjn yüce tanrjsjnjn adj ☜tengri☝dir ve "gök" anlamjna gelmektedir. 

Bu adlar ve unvanlar Ural-Altay'jn yüce tanrjsjnjn gökten geldiXini, hükümdar ve 

yaratjcj olduXunu ortaya koyarlar. Gökte, göXün yedinci, dokuzuncu yada . on altjncj

katjnda oturur (Bay Ülgen). Tahtj göXün en yüksek ye rinde ya da kozmik daXjn 

zirvesindedir. ... Altayljlar ☜altjn kapjlj☝ ve ☜altjn tahtlj☝ ☜Saray☝dan (örgö) söz 

ederler. Tanrjnjn oXullarj ve kjzlarj vardjr ve ｹamanjn vecd içinde gökyüzüne 

çjkarken karｹjlaｹtjXj hizmetçileri ve habercileri vardjr. 

Gök tanrj kozmik ritimlerin ve toplumlarjn dengesinin devamjnjn ve 

dokunulmazljXjnjn güvencesidir. "Han," "ｸef," "Efendi," yani "evrenin hükümdarj"djr. 

Sonuç olarak emirlerine uyulmaljdjr (tanrjnjn unvanlarjnda "komutan," "düzenleyici" 

niteliXi çok açjkça vurgulanjr). MoXollar göXün her ｹeyi gördüXüne inanjrlar ve 

yemin ederken "gök bilsin ki" ya da "gök görsün ki" derler. Gök iｹaretlerinde 

(kuyruklu yjldjzlar, kuraljk vb) tanrjsal emirleri ye sjrlarj okurlar. Yaratjcj, öngörülü 

ve her ｹeyi bilen, kurallarjn bekçisi gök tanrj kozmokrattjr (evrensel monark); 

doXrudan hüküm sürmez ama siyasal örgütler ortaya çjktjXjnda dünya üzerindeki 

temsilcileri olan hanlar aracjljXjyla hüküm sürer. 

14

Cengin Han'jn mühründe de ｹunlar yazmaktadjr: ☜Gökte tek Tanrj yerde tek Han. 

Yerin efendisinin mührü☝. ... Gün ve ｹafak üstüne yemin edilir; ☜ｹafak vakti, gök 

kubbe, gök, yukarjda parlayan gök ｹahidim olsun ki☝ denir. 

Gök-Yaratjcj-Evrenin-Hükümdarj üçlüsü kozmik düze nin güvencesi, yeryüzündeki 

yaｹamjn teminatj özelliklerinin yanj sjra, gök tanrjlarjnjn kendilerine özgü bir 

hükümdarlarj, gök tanrjnjn etkinliXi hükümdarljk mitiyle ve imparatorluXun varljXjyla 

pekiｹtirilmiｹtir. ... Asya ve Orta Asya topluluklarj için gök tanrj o kadar uzaktadjr ki, 

insanlarjn yaptjklarjyla ilgilenmez. 

Ama genel olarak Ural-Altay topluluklarjnjn büyük gök tanrjlarj baｹlangjçtaki 

özelliklerini öteki topluluklardaki gök tanrjlarjndan daha iyi ve daha uzun süre 

korurlar. Hiyerogamiyi tanjmazlar, fjrtjna ya da yjldjrjm tanrjsjna dönüｹmezler: Ural￾Altayljlar Kuzey Amerika mitolojile rinde olduXu gibi yjldjrjmj bir kuｹ biçiminde 

düｹünürler, ama ona kurban vermezler. Büyük gök tanrjya saygjda bulunurlar, 

yiyecek elde etmek için ona dua ederler. Bu tanr j, bir tapjma sahiptir, tasvirleri 

yoktur ve ona daha çok köpek ve ren geyiXi kurban ederler. Ama tüm din yaｹamj, 

yalnjzca gök tanrj inancjyla yönlendirilmez; pek çok ayinde, inanjｹta ve batjl inançta 

gök tanrj yoktur. 

19. Mezopotamya 

Sümer dilinde tanrj anlamjnda kullanjlan sözcük dingir'in en eski anlamj bir gök 

epifanisidir: "parlak, jｹjk saçan". (F. Hommel Sümerce'deki dingir "Tanrj" "jｹjk saçan" 

sözcüXünü Türk-MoXolca tengri "Gök," "Tanrj" sözcüXüyle iliｹkilendirmiｹtir. ... Her durumda 1) Gök 

Tanrjnjn en eski proto-Türk uygarljklarjna ait olduXu, 2) Hint-Avrupaljlarjn gök tanrjsjyla benzerliXinin 

hayli çarpjcj olduXu, 3) Genelde Hint-Avrupaljlarjn dinsel kurumlarjnjn yapjsjnjn öteki tarih öncesi 

DoXu ya da Akdeniz uygarljklarjnkinden çok proto-Türklerin dinsel kurumlarjnjn yapjlarjna yakjn 

olduXu doXrudur.) "Tanrj" sözcüXünü ifade eden ideogram (dingir olarak okunur), 

"göXü" tanjmlayan ideogramla (ana, anu olarak okunur) aynjdjr. Baｹlangjçta bu 

grafik iｹaret, bir yjldjz hiyeroglifiydi; an(a), an(u) biçiminde söylenince hiyeroglif 

uzayjn aｹkjnljXjnj ifade etmektedir: "yüce, yüce varljk☝. 

Kjsa bir süre içinde bu hiyerofaniler soyut tanrj düｹüncesinden (dingir) uzaklaｹjp 

kiｹileｹtirilmiｹ bir tanrj düｹüncesi etrafjnda yoXunlaｹtjlar: Anu. "Anu"nun, sözcük 

anlamj "gök"tür ve IV. Bin yjldan önce ortaya çjktjXj düｹünülmektedir. 

Anu, gökte bir tahtta oturur , hükümdarljXjn tüm nitelikleriyle donanmjｹtjr: kralljk 

asasj, hükümdarljk tacj, baｹljk, baston. Tam bir hükümdardjr ve kralljXjnjn iｹaretleri, 

mutlak egemenliXinin kaynaXj ve güvencesidir; kral gücünü simgesel olarak Anu'dan

aljr. Bu nedenle yalnjzca hükümdarlar Anu'nun adjnj anabilirler, sjradan insanlar 

tanrjnjn adjnj anamazlar. ☜O tanrjlarjn Babasjdjr☝ (aba ilanj) ve "Tanrjlarjn Kraljdjr. 

☜Baba☝ olarak adlandjrjlmasjnjn nedeni ailevi bir baX kurulmasjndan çok, 

hükümdarljk yetkisini vurgulamaktjr. 

Hammurabi kanunlarjnda "Anunnakilerin Kralj" olarak anjljr ve en çok kullanjlan 

sjfatlarj: "gök tanrj," "gök baba," ☜gök kral☝djr. Kralljk gökten inmiｹtir. 

Yjldjzlar onun ordusudur, çünkü Anu evrensel hükümdar olarak savaｹçj bir tanrjdjr. 

15

20. Dyaus, Varuna 

Hintlilerin Dyaus'unu, Romaljlarjn Jüpiter'ini ve Yunanljlarjn Zeus'unu aynj ｹekilde 

Cermenlerin Tyr-Zio'sunun bu ilk gök tanrjnjn tarih içinde geliｹmiｹ biçimleri olduXu 

doXrudur ve adlarjyla da bu ikili kökeni belirttikleri açjktjr. ... Bu büyük Hint Avrupalj

yüce tanrjlarjn adlarj, onlarjn, parlak ve engin gökyüzüyle aralarjndaki organik baXj

belirtmektedir. Ama bu bazj bilimcilerin inandjXj gibi tüm meteorolojik olaylarjn - 

fjrtjna, gök gürültüsü- ilk Dieus düｹüncesinde yer almadjXj anlamjna gelmez. En ilkel 

gök tanrjlarj bu meteorolojik olaylarj kontrol ederlerdi ve baｹljca araçlarj ｹimｹekti. ... 

gök tanrjlarjnjn büyük bir çoXunluXu özeI1eｹmiｹler, fjrtjna ve bereket tanrjlarjna 

dönüｹmüｹlerdir. Ama tanrjlarjn sonradan belli alanlarda özelleｹmelerini, din tarihinin 

oldukça iyi bilinen süreçleriyle açjklamak gereklidir (somut olana eXilim; "yaratma," 

"bereket" düｹüncesine dönüｹmesi vb). 

Bu tanrjlarjn karakterlerindeki belirgin bir özellik onlarjn egemenlikleridir. ... 

Dyaus'un dindjｹljlaｹma süreci, gök teofanisinin yok olmasj ya da zayjflamasj

anlamjna gelmemektedir; yalnjzca baｹka bir tanrjnjn Dyaus☂un yerine geçtiXi 

anlamjna gelmektedir. "DoXallaｹarak," gök hiyerofanisi olmaktan çjkarak Dyaus 

büyük bir gök tanrjsj olmaktan çjkmjｹtjr. 

Veda döneminin baｹlangjcjndan beri Dyaus yerini baｹka bir tanrjya Varuna'ya 

bjrakmjｹtjr. ... Varuna'njn da gök tanrjlarjna özgü nitelikle ri vardjr, ama bu tanrjyj

yalnjzca bir gök tanrjsj olarak kabul edemeyiz. Varuna'njn ☜her yerde görünen☝

olduXu doXrudur; ☜iki dünyayj ayjrmaktadjr,☝ rüzgar onun nefesidir, Mitra'yla birlikte 

ona "göXün güçlü ve büyük efendileri" olarak ibadet edilir. ... Varuna ☂njn ayla ilgili 

yetenekleri de vardjr ve yaXmurla o kadar ilgilidir ki, zamanla okyanus tanrjsjna 

dönüｹür. Ay tanrjlarjnjn gök tanrjlarjnjn yerine geçmesi ya da ayla ilgili öXelerin 

baｹlangjçtaki tanrj figürüyle kaynaｹmasj dinler tarihinde sjk sjk görülen bir 

geliｹmedir. ... Varuna her ｹeyi bilendir ve asla yanjlmaz ... Varuna; "bin gözlüdür. 

"Bin göz" yjldjzlarjn mitolojik ifadesidir ve en azjndan temelde bir gök tanrjsjna 

iｹaret eden bir metafordur. ... Bunlarjn bin gözlü olmalarj göksel ayrjcaljklarjndan 

deXil, bunlara atfedilen ilahilerden kaynaklanmaktadjr; her ｹeyi bilen ve her ｹeye 

kadir, yani hükümdar tanrjlar olarak kabul edilmelerindendir. 

21. Varuna ve Egemenlik 

Veda metinlerinde Varuna'njn göksel niteliklerine çok az deXinildiXini, ama 

hükümdar niteliXinin sjk sjk vurgulandjXjnj görüyoruz. ... inananlar Varuna'njn 

huzurunda kendilerini "onun köleleri" olarak hissederler ve alçakgönüllü davranjｹlar 

bu tanrjnjn tapjmjnjn en önemli özelliXidir. ... Varuna kaybetmesini istediXi kiｹiyi 

"baXlar". ... Artjk Varuna adjnjn anlamj onun ☜baXlama☝ gücüyle açjklanabilir. ... 

Varuna mayanjn, yani büyüsel güçlerin efendisidir. ... Varuna her ｹeyi bilir ve görür; 

çünkü yjldjzlardaki ikametgahjndan tüm evrene hükmeder ve her ｹeyi yapabilir, 

çünkü kozmokrattjr; kurallarj çiXneyenleri, onlarj (hastaljkla, iktidarsjzljkla) 

"baXlayarak" cezalandjrjr; çünkü evrenin düzeninin bekçisidir. 

22. iran'jn Gök Tanrjlarj

"Bilge Efendi" ve "Her ｹeyi bilen" anlamlarjna gelen Ahura Mazda adjnj taｹjyordu. ... 

Varuna gibi Ahura Mazda da "egemen tanrj"djr. 

16

23. Uranos 

Uranos dinsel etkinliklerden zamanla daha da fazla djｹlanan gök tanrjlarjn kaderine 

iyi bir örnek oluｹturmaktadjr; sayjsjz kere asjl biçimi bozulmuｹ, yerine baｹka tanrjlar 

konulmuｹ, baｹka tanrjlarla birleｹtirilmiｹ ve sonunda unutulmuｹtur. 

Ama öteki gök tanrjlarjn aksine Uranos'un üretkenliXi tehlikelidir. Yarattjklarj bugün 

dünyada yaｹayan canljlara hiç benzememektedir; Uranos☂un çocuklarj canavarlardjr. 

Uranos daha ilk günden onlardan "nefret ettiXi" için (Hesiados) onlarj inleyip 

sjzlanan ve acj çeken Yerin (Gaia) baXrjna saklar. Gaia tarafjndan cesaretlendirilen 

en küçük çocuk Kronos, bir gün babasjnjn her gece yaptjXj gibi gecenin çöktüXü 

anda yere yaklaｹmasjnj bekler ve babasjnjn üreme organjnj keser ve onu denize 

atar. Uranos'un hadjm edilmesi canavarlarjn sonu olur ve böylece Uranos'un 

hükümranljXj son bulur. 

Uranos'u öteki gök tanrjlardan ayjran, canavarlarjn doXmasjna neden olmasj ve 

kendi yarattjXj canljlara karｹj duyduXu kindir. Tüm gök tanrjlarj yaratjcjdjr; dünyayj, 

tanrjlarj ve canljlarj yaratjrlar. 

24. Zeus 

Zeus, doXal olarak hükümdardjr; ama öteki gök tanrjlarjn olduXundan daha fazla 

"Baba" niteliXini korur. 

25. Jüpiter, Odin, Taranis vb 

26. Fjrtjna Tanrjlarj

Gök tanrjlarjnjn, fjrtjna ve yaXmur tanrjlarj olarak "özelleｹmeleri" ve onlarjn dölleyici 

güçlerinin vurgulanmasj, bu tanrjlarjn edilgen yapjsjyla ve onlarjn yerlerini daha 

"somut," daha kiｹilikli, insanlarjn günlük yaｹamlarjna doXrudan müdahale eden öteki 

hiyerofanilere bjrakma eXilimleriyle açjklanmaktadjr. ... 1) Dünyanjn efendisi, 

mutlak hükümdar (despot), yasalarjn bekçisi gök tanrj; 2) Yaratjcj, tam bir erkek, 

Toprak Tanrjçasjnjn eｹi, yaXmur yaXdjran gök tanrj. 

ilk türe tipik örnek olarak -hükümdar ve kanunlarjn bekçisi- T'ien, Varuna, Ahura 

Mazda adlarjnj verebiliriz. ikinci tür -"dölleyen" tanrjlar- özel koｹullar açjsjndan daha 

zengindir. Dölleyen tanrjlarjn içinde yer alan tüm figürlerdeki temel özellikler 

ｹunlardjr: Toprak Tanrjçasjyla evlilik; yjldjrjm, fjrtjna ve yaXmur; boXayla gerek 

ayinler açjsjndan gerek mitler açjsjndan kurulan iliｹkiler. 

27. Dölleyiciler 

lndra sürekli boXaya benzetilir. ... iran'daki karｹjljXj, ... Zerdüｹtçülükte boXa, aygjr, 

koç, teke ve yabandomuzu biçimlerinde geçer, bunlarjn hepsi de ☜dövüｹçü ve eril 

ruhun ve temel kan güçlerinin simgeleridir.☝

Arkaik toplumlarda boXanjn böXürmesi kasjrgayla ve gök gürültüsüyle özdeｹleｹtirilir. 

iran'da boXa kurban etmek çok yaygjndjr ve Zerdüｹt bu kurban törenleriyle hiç 

bjkmadan mücadele etmiｹtir. Ur☂da, 3000 yjllarjnda, gök tanrjsj bir boXayla temsil 

17

edilmekteydi ve kadim Asur'da küçük Asya'da olduXu gibi "üstüne yemin edilen 

tanrj," (yani asljnda-gök tanrj) boXa biçimlidir. 

☜Güç,☝ tüm kadim DoXu kültürlerinde özellikle boXayla simgelenmektedir; Akad 

dilinde "boynuzu kjrmak" deyiｹi ☜gücü kjrmak☝ anlamjna gelmektedir. Tanrj Arinna, 

boXa biçimlidir (tüm tapjnaklarda tasvirleri vardjr) ve boXa onun kutsal hayvanjdjr. 

Sümerliler ve Babilliler bu tanrjya Enlil ve Bel adjnj vermiｹlerdir. Üç kozmik tanrjnjn 

üçüncüsü tüm tanrjlar içinde en önemlisidir; yüce gök tanrj Anu'nun oXludur. 

28. Ulu Ana'njn Kocasj

Daha önce de gördüXümüz gibi bu yaXmurlu gök-boXa-ulu tanrjça üçlüsü, Avrupa, 

Afrika ve Asya'njn tüm ön-tarihsel dinlerinin ortak yapjlarjndan biridir. Kuｹkusuz 

burada vurgulamamjz gereken boXa suretindeki gök tanrjsjnjn doXumla ve bitkilerin 

hayatjyla ilgili iｹlevidir. ... Sümer dilinde me "erkek, eril" demektir ama aynj

zamanda "gök" anlamjna da gelmektedir. Hava durumu (gök gürültüsü, fjrtjna, 

yaXmur) tanrjlarj ve üreme tanrjlarj (boXa) göksel özerkliklerini, mutlak 

egemenliklerini kaybederler. Her birine bir Ulu Tanrjça eｹlik eder hatta onun 

egemenliXi altjna girerler; Ulu Tanrjça evrensel doXurganljXj saXlar. ilk baｹlardaki 

gök tanrjlarj gibi evrenin doXumunu saXlayan tanrjlar deXildir artjk, yalnjzca 

biyolojik anlamda dölleyen ve üreten tanrjlardjr. Kutsal evlilik onlarjn en önemli 

özellikleri haline gelir. Bu nedenle bu tanrjlara hemen hemen bütün bereke t 

tapjmlarjnda özellikle de toprak tapjmlarjnda rastlarjz; buna karｹjn, bu tapjmlarda 

hiçbir zaman baｹ rolde deXildirler; baｹ rolde olan ya Ulu Ana'djr ya belirli 

dönemlerde ölen sonra yeniden canl anan bitki tanrjsj ya da bir "oXul"dur. 

BoXanjn boynuzlarj, en eski zamanlardan beri, hilale benzetilmektedir ve ayla 

iliｹkilendirilmektedir. ... sjXjr ya da boXa biçimli putlar, genelde Ulu Ana tapjmjyla (= 

ay tapjmj) ilgilidirler ve neolitik çaXda çok yaygjndjr. ... DoXurganljkla ilgili olan her 

ｹey, dolaylj ya da doXrudan biçimde, Ay-Su-Kadjn-Toprak yörüngesine girmektedir. 

29. Yahve 

Ulu Tanrjçalarla gerçekleｹtirdikleri sayjsjz evliliXe karｹjn özerkliklerini korumayj

baｹaran yaXmur ve bereket tanrjlarj hükümdarljk çizgisinde ilerleyebilen tanrjlar 

olmuｹladjr; asalarjnj, gök gürültülerini ve üreme güçlerini k orumuｹlar böylece 

evrensel düzenin garantörleri, kurallarjn bekçileri ve yasanjn kiｹileｹmiｹ halleri 

olmuｹlardjr. Zeus ve Jüpiter bu türden tanrjlardjr. 

ibranilerin yüce tanrjsjnjn "evrimi" de aｹaXj yukarj buna koｹut bir çizgide ilerler. ... 

Yahve gücünü fjrtjna aracjljXjyla gösterir; gök gürültüsü onun sesidir ve ｹimｹek 

Yahve'nin "ateｹi" ya da ☜oklarjdjr☝. israil'in 'Rabb'i, Musa'ya yasalarj ileteceXi zaman 

kendisini gök gürlemeleri, ｹimｹekler ve daX üzerindeki koyu bir bulutla gösterir. 

30. Dölleyiciler Gök Tanrjlarjnjn Yerini Aljyor 

Ural-Altay halklarj, günümüzde hala büyük gök tanrjlarjna at kurban etmektedirler. 

... At kozmosla özdeｹleｹtirilir ve kurban töreni yaradjljｹ eylemini simgeler (yani 

yeniden canlandjrjr). ... ☜Ölümsüz olduk, jｹjXj gördük, tanrjlarj bulduk.☝ Bu 

erginlemenin sjrrjna erenler, ikinci ölümü ye nerler ve artjk ölümden korkmazlar. 

Erginlenme, ölümsüzlüXün keｹfi, insan durumundan tanrjsal duruma geçiｹ demektir. 

18

ÖlümsüzlüXün keｹfinin yaradjljｹ eyleminin tekrarjyla örtüｹmesi önemlidir; kurban 

verenler, insanljktan kurtulur ve kozmogoni ritüeliy le ölümsüz olu r. 

... yaradjljｹ eyleminin dramatik niteliXidir: Kozmos, yüce tanrj tarafjndan ex nihilo 

yaratjlmaz; bir tanrjnjn, ezeli bir canavarjn, üstün bir insanjn, ya da ezeli bir 

hayvanjn (iranljlarjn Ekadat boXasj) kurban edilmesiyle (ya da kendini kurban 

etmesiyle) meydana gelir. Bu mitlerin kö keninde gerçekten ya da alegorik biçimde 

insan kurban etme töreni bulunmaktadjr. ... Ezeli bir canljnjn kurban edilmesiyle 

kozmogoninin saXlanmasjndaki dramatik yapj, bu tür kozmogonilerin ☜ilk☝ olmadjXjnj

ama büyük bir kjsmj tarihöncesi dönemde gerçekleｹmiｹ uzun ve karmaｹjk bir din ve 

büyü sürecinin,evrelerini temsil ettiXini ortaya koymaktadjr. 

 

ikizlerin, bir tanrjyla bir ölümlünün, özellikle de bir gök tanrjsjyla bir ölümlünün 

birleｹmesinden meydana geldiXine olan inanç oldukça yaygjndjr. 

Dionysos, Zeus'un oXludur ve Yunanistan'jn dinsel tarihine giriｹi, manevi alanda 

gerçek bir devrim olarak nitelendirilir. ... Büyük dinsel akjmlar, Ege☂nin ve DoXunun 

gizli topluluklarj bu tür bitki tanrjlarj etrafjnda belirginleｹirler; bu tanrjlar öncelikle, 

dramatik tanrjlardjr;· insanjn kaderini paylaｹjrlar, onun gibi tutkularj vardjr, insanlar 

gibi acj çekerler ve ölürler. Hiçbir tanrj insana bu kadar yakjn deXildir. Dioskurlar, 

insanljXa yardjm eder ve insanljXj korurlar; "kurtarjcj" tanrjlar insanljXjn acjlarjnj

paylaｹjr, ölür ve yeniden dirilirler. 

31. Gök Simgeleri 

DaX, göXe yakjndjr ve bu nedenle çift yönlü bi r kutsalljXa sahiptir: bir yandan aｹkjn 

mekanjn simgesini pay1aｹjr ("yüksek," "dikey," "yüce" vb). Öte yandan atmosf er 

hiyerofanilerinin kendilerini gösterdikleri en uygun yerdir ve bu nedenle tanrjlarjn 

evidir. Her mitolojide kutsal bir daX vardjr. ... DaX, genelde, gökle yerin birleｹtiXi 

yer olarak kabul edilir. 

Gökle yerin birleｹtiXi nokta olmasj dolayjsjyla "daX" dünyanjn merkezindendir ve 

büyük bir olasjljkla dünyanjn en yüksek daXjdjr. ,Bu nedenle kutsal bölgeler -"kutsal 

yerler," tapjnaklar, saraylar, kutsal ｹehirler- "daXlarla" özdeｹleｹtirilirler ve 

"merkez"dirIer, yani büyülü bir biçimde kozmik daXjn zirvesiyle bütünleｹirler. ... 

islamiyet☂e göre, dünyanjn en yüksek yeri Kabe'dir; çünkü Kutup yjldjzj, buranjn 

tam olarak dünyanjn merkezinde bulunduXunu kanjtlamaktadjr. 

Sümer dilinde zigguratjn karｹjljXj olarak U-nir (daX) sözcüXü kullanjljr ve Jastrow, bu 

sözcüXü, ｹöyle yorumlamjｹtjr: ☜çok uzaklardan görülebilen.☝ Ziggurat, "kozmik bir 

daXdjr" ve kozmosun simgesel imgesidir; 7 kat göXün 7 katjnj temsil eder. 

Yüksek bölgeler kutsaldjr. GöXe yakjn olan her ｹey aｹkjn olana farklj yoXunluklarla 

bulaｹjr. "Yükseklik," "üstünlük" aｹkjn, insanüstü olanjn özellikleridir. Her 

"yükselme," belli bir seviyeden kopuｹtur, öteki dünyaya geçiｹtir; dindjｹj mekan ve 

insanljk durumunun aｹjlmasjdjr. ... "Yükselme" simgelerinin çeｹitliliXi ve zenginliXi, 

yalnjzca görünüｹte karjｹjktjr; bir bütün olarak bakjldjXjnda, tüm ayinler ve simgeler, 

"yüksekliXin" kutsal olmasjyla, yani göXün kutsalljXjyla açjklanmaktadjr. insan olma 

durumunu aｹmak, kutsal bir bölgeye (tapjnak, sunak) dahil olmak, ayinle 

19

kutsallaｹmak, ölümle kutsalljk kazanmak en somut ifadesini, "geçiｹle," "çjkjｹla," 

"yükseliｹle " bulur. 

32. Yükselme Mitleri 

Ölüm, insan olma durumunu aｹma ve "öteki dünyaya" geçme demektir. ... Asur 

dilinde "ölme" eylemi için genelde kullanjlan ifade ☜daXa tutunmak☝tjr. ... Güneｹ

daXlarda batar ve ölünün öteki dünyaya giderken izleyeceXi yol da bu yol olmal jdjr. 

Kimi zaman bir ip, kimi zaman bir aXaç ya da bir merdiven aracjljXjyla göXe 

"yükselme" motifi, beｹ kjtaya da yayjlmjｹ bir motiftir. 

33. Yükselme Ayinleri 

Ural-Altay halklarjnjn ｸamanlarj, göXe yolculuklarjnda ve ｹaman erginleme 

törenlerinde aynj ayini tekrar ederler. "Yükselme," kimi zaman olaXan adaklarjn 

çerçevesinde, ｹaman kurbana (kurban edilen atjn ruhuna) Yüce Tanrj Bay-Ülgen'e 

kadar eｹlik eder; kimi zaman da hastalarjn büyüyle tedavileri çerçevesinde 

gerçekleｹtirilir. Atjn kurban edilmesi, Ural-Altay topluluklarjnjn en önemli dinsel 

törenidir ve iki ya da üç gece süren bir törenle yjlda bir kez gerçekleｹtirilir. 

Bu ayinin amacj, kurban edilen atjn ruhunu ... yakalamaktjr; çünkü ｹaman 

kendisine yaklaｹtjXjnda kaçtjXj düｹünülmektedir. Ruhu yakalayjp getirdikten sonra 

ｹaman, kazj serbest bjrakjr ve atj tek baｹjna kurban eder. 

Törende kullanjlan kayjn aXacjna tjrmanma, dünyanjn merkezinde bulunan mitsel 

aXaca tjrmanmayla aynj anlama gelir. Çadjrjn tepesindeki delik, kutup yjldjzjnjn 

parladjXj açjkljkla örtüｹür; 

34. Yükselme Simgeleri 

islam geleneXine göre, Muhammed Kudüs tapjnaXjndan göXe kadar yükselen bir 

merdiven görür (tam bir ☜merkez☝dir); merdivenin saXjnda ve solunda melekler 

bulunmaktadjr ve iyi insanlarjn ruhlarj bu merdivenden Tanrjya çjkmaktadjr. 

Tüm mistik anlayjｹlar ve yöntemler, göXe çjkjｹ konusunu kullanjrlar. ... Hintli Yogiler 

ve simyacjlar, havalarda uçarlar ve çok uzak mesafeleri birkaç dakikada aｹarlar. 

Uçmak için kanatlar edinmek, insanjn kendi kaderini aｹmasjnjn simgesidir; havaya 

yükselme kapasitesi, hakikate ne kadar yakjn olunduXunu gösterir. 

35. Sonuçlar 

Yüce Varljklar, "yaratjcj," "iyi," "ebedi" dirler ("yaｹljdjrlar"), kurallarjn bekçisi ve 

kurumlarjn kurucularjdjrlar. 

Yüce Varljklarjn ve gök tanrjlarjnjn ☜'tarihinde,☝ tüm insanljXjn din deneyimi 

açjsjndan son derece kayda deXer bir olayj gözlemleyebiliriz: bu tanrjsal figürler 

zamanla tapjm içinde yok olmaktadjrlar. Hiçbir yerde önemli bir rol kazanamamakta 

veya uzaklaｹmakta ya da baｹka dinsel güçlere yerlerini bjrakmaktadjrlar: atalar 

tapjmj, doXa ruhlarj ve tanrjlarj, bereket ruhlarj, Ulu Tanrjçalar vb. Bu tanrjlarjn, 

yerlerini, her zaman daha somut, daha dinamik ve daha üretken (örneXin güneｹ, 

20

Ulu Ana, eril tanrj vb) tanrjlara ya da dinsel temsilcisi ya da daXjtjcjdjr; yani yaｹamjn 

temsilcisi ya da daXjtjcjsjdjr. 

Fjrtjna tanrjsj "dinamik" ve "güçlüdür," ☜boXa☝djr, "dölleyici"dir, pek çok miti vardjr 

ve tapjmlarj görkemlidir -ama artjk ne evrenin ne insanjn "Yaratjcj"sjdjr; artjk her 

ｹeyi bilen tanrj deXildir; kimi zaman yalnjzca Ulu Tanrjça'njn eｹi konumuna 

indirgenir. Samilerin Mesihçi, peygamberci ve tektanrjlj dilsel devrimleri sonucu 

ortaya çjkan, oldukça görkemli ve kanlj bir tapjma sahip olan (kurbanlar, orjiler vb), 

dramatik epifaniler açjsjndan zengin, sefahat düｹkünü ulu erkek tanrj, bu fjrtjna 

tanrjsjna karｹjt olarak yaratjlan bir tanrj figürüdür. 

Pek çok durumda gök tanr jsj yerini güneｹ tanrjsjna bjrakjr. Güneｹ, toprak üzerindeki 

bereketin daXjtjcjsj ve yaｹamjn koruyucusu durumuna düｹer. 

Bazj gök tanrjlarj, dinsel anlamda güncelliklerini korurlar ya da hükümdara, tanrjlara 

dönüｹerek daha da güçlenirler. Tanrjlar arasjnda üstünlüklerini en iyi koruyan 

tanrjlar bunlardjr (Zeus" Jüpiter, T'ien) ve bu tanrjlar zamanla tektanrjlj din 

devrimlerine zemin oluｹturmuｹlardjr (Yahve, Ahura Mazda). 

"Yüksekte" olan ☜yükselmiｹ☝ olan hangi din sisteminde olursa o lsun aｹkjn olanj

temsil etmeyi sürdürür. Tanrjsal "biçimler" deXiｹebilir; asljnda bunlarjn insanjn 

zihnindeki "biçimler" olarak ortaya çjkmalarj olgusu onlarjn bir tarihleri olduXu ve 

belli bir seyirleri olduXu anlamjna gelir; fakat gökyüzünün kutsal anlamj her yerde 

ve her durumda canlj bir fikir olarak kaljr. 

III. BÖLÜM

GÜNEｸ VE GÜNEｸ TAPIMLARI

36. Güneｹ Hiyerofanileri ve Rasyonalizasyon 

Bir zamanlar, yani din tarihinin kahramanljk çaXlarjnda güneｹ tapjmjnjn tüm insanljk 

tarafjndan bilindiXine inanjljrdj. ... \.ma "güneｹ tapjmj" olarak adlandjrjlan tapjm 

ancak Mjsjr'da, Asya'da ve eski Avrupa'da belli bir baｹarj yakalayjp geliｹim 

göstermiｹ ve Mjsjr☂da gerçek bir atjljm yapmjｹtjr. 

Güneｹ tapjmjnjn Atlantik ötesinde y alnjzca Peru'da ya da Meksika'da geliｹmiｹ

olmasjnj, yani yalnjzca belli bir siyasal örgütlenmeye sahip "uygar" halklarda 

geliｹmiｹ olmasjnj dikkate aljrsak, güneｹ hiyerofanilerinin üstünlüXü ile "tarihsel" 

geliｹmeler arasjnda bir uyum olduXunu görebiliriz. Güneｹin; krallar, kahramanlar ve 

imparatorlar sayesinde "tarihin ilerlediXi" yerlerde hüküm sürdüXünü söyleyebiliriz. 

Bizim bu konuda saptamak istediXimiz olgu, Aristoteles'ten bu yana geliｹen 

düｹüncelerin yönünün, güneｹle ilgili hiyerofanileri bütünüyle algjlamamjzjn 

körelmesine neden olduXudur. 

37. Yüce Varljklarjn "Güneｹle Özdeｹleｹmesi" 

Korunmak (rakip güçlere, kötü kadere vb kar ｹj) ve yaｹamak (bereket büyüsüyle 

varljXjnjn süreceXini güvence altjna almak vb) için insan baｹka dinsel "biçimlere" 

doXru çekilmiｹtir ve zamanla bunlara baXlanmjｹtjr: atalar, kahramanlar, ulu 

21

tanrjçalar, büyüsel dinsel güçler (mana vb), kozmik bereket merkezleri (ay, sular, 

bitkiler vb). 

Samoyedler güneｹin ve ayjn, Num'un (Gök) gözleri olduXunu söylerler: güneｹ iyi 

göz, ay kem gözdür. 

38. Afrika, Endonezya 

GöXün Yüce VarljXjnjn güneｹle özdeｹleｹtirilmesi Afrika'da sjk görülen bir olaydjr. Pek 

çok Afrika halkj "Yüce VarljXa" "güneｹ" adjnj verir. 

39. Mundalarda Güneｹle Özdeｹleｹtirme 

40. Güneｹ Tapjmlarj

41. Güneｹten Gelen Soy 

insan soyunu yaratan güneｹ miti ve güneｹ tanrjsjyla, belli bir sjnjftan gelen insanlar 

arasjndaki -soy ve aile- iliｹkileri kayda deXer olgulardjr. Ama bu yalnjzca güneｹ

tanrjsjna özgü 'bir ayrjcaljk deXildir. Daha sonraki bölümlerde saptayacaXjmjz gibi 

herhangi bir kozmik bölge, -sular, yer, bitkiler- hiyerofanilerin diyalektiXi nedeniyle 

insan ,soyunu üretme iｹlevi kazanabilir; bu kozmik bölgelerden her birinde insan, 

mutlak gerçeklik ile yaｹamjn ve canlj varljklarjn kaynaXj olan ana rahmini 

özdeｹleｹtirilebilir. 

Güneｹ, dölleyici tanrjya ve "özel bir yaratjcjya" dönüｹür, bazj insan topluluklarjnjn, 

bazj ailelerin, bazj ｹeflerin ya da hükümdarlarjn tekeli altjna girer. ... Avustralya'da 

insanlar ve güneｹ arasjndaki iliｹkiler baｹka bir düzlemde de geçerlilik kazanabilir; 

insan erginleme törenleri aracjljXjyla güneｹle özdeｹleｹir. Adayjn baｹj kjrmjzjya 

boyaljdjr, saçlarjnj ve sakaljnj kazjtmjｹtjr, simgesel bir biçimde "ölür" ve ertesi gün 

güneｹle birlikte yeniden doXar; bu erginleme sahnesi, adayj Yaratjcjnjn oXlu güneｹ

kahramanj Grogoragalli'yle özdeｹleｹtirir. 

42. Hiyerofant ve Psikopomp Güneｹ (Hiyerofant :1. Özellikle Eski Yunanda kutsal sjrlarjn 

veya törenlerin resmi açjklayjcjsj; erginleyen veya yöneten rahip. 2. Kutsal sjrlarjn açjklayjcjsj; 

ezoterik bir ilkenin yorumlayjcjsj -Psikopomp : Ruhu ölüler alemine götüren rehber; yaｹayan bir 

kiｹinin ruhunun manevi rehberi) 

...erginlenecek adayj, Yüce VarljXjn oXlu güneｹ kahramanjyla özdeｹleｹtirmek 

isterler. Erginlenmeyle insan, bir biçimde Yüce VarljXjn OXlu olur; daha doXrusu, 

güneｹ olarak yeniden doXmak üzere ölüm "ayini"ni yaparak yeni den bu varljXa 

dönüｹür. ... Grogoragalli, erginliXe çoktan ulaｹmjｹ biri olarak, yani ölümü ve diriliｹi 

tanjmjｹ, "güneｹleｹmiｹ" biri olarak Yüce VarljXjn yanj sjra her ölünün ruhunu temsil 

eder. Böylece güneｹ, her sabah yeniden dirilen "ölümü n" ilk örneXi olur. 

Aydan farklj olarak güneｹ, ölmeden cehennemden geçme ayrjcaljXjna sahiptir. 

... ölümsüz olsa da güneｹ her gece ölüler kralljXjna iner; kimi zaman beraberinde 

insanlarj da götürür; ama güneｹ batarken bu insanlar ölürler; ama güneｹ aynj

zamanda cehennemde ruhlarjn rehberliXini yapar ve ertesi gün onlarj gün jｹjXjna 

ulaｹtjrjr. Güneｹin "ölüme götüren" psikopomp ve hiyerofant olarak ikili bir görevi 

22

vardjr. Bu çift yönlülükten Yeni Zelanda'da ve Yeni Hebrid☂lerde güneｹin batjｹjnj

izleyen kimsenin öleceXi inancj doXmuｹ tur. Güneｹ, peｹinden sürükler; ölülerin 

ruhlarjnj batjdaki "güneｹ kapjsjnda" psikopomp olarak nasjl kolayljkla 

yönlendiriyorsa, yaｹayanlarjn ruhlarjnj da aynj kolayljkla "içine çeker". ... 

Polinezya'daki öteki adalarda yerin en batj köｹesi, "ruhlarjn atladjXj yer" olarak 

adlandjrjljr. 

Kahraman ya da ergin ve doXal yolla ölen arasjndaki dikotomi, din tarihinde önemli 

bir yere sahiptir. 

Dünyanjn çeｹitli bölgelerinde, ｹeflerin doXrudan güneｹten geldiklerine 

inanjlmaktadjr; Polinezyalj ｹefler, Natchez ve inka topluluklarjnjn ｹefleri, Hitit krallarj

("Güneｹim" olarak nitelenirler) ya da Babil krallarj, ... ya da Hint krallarj "Güneｹ," 

"Güneｹin OXlu," "Güneｹin torunlarj" sjfatlarjna ya da adlarjna sahiptirler. 

43. Mjsjr Güneｹ Tapjmlarj

Mjsjr dini kadar hiçbir din güneｹ tapjmjnjn etkisinde kalmamjｹtjr. 

44. Klasik DoXuda ve Akdeniz'de Güneｹ Tapjmlarj

Güneｹ, Yunanistan'da, italya'da ancak ikinci sjrada gelir. Roma'da, güneｹ tapjmj, 

imparatorluXa, doXulu gnostikler aracjljXjyla girmiｹ ve imparatorlar tapjmjnjn yanj

sjra, bu imparatorlukta yabancj bir tapjm olarak oldukça yapay bir geliｹim 

göstermiｹtir. 

45. Hindistan: Güneｹin ÇeliｹikliXi 

Sükta Puruｹa'ya göre, güneｹ, kozmik dev Puruｹa'njn gözünden doXmuｹtur; öyle ki, 

ölünce insanjn bedeni ve ruhu kozmik deve, gözü ise güneｹe gitmektedir. 

... güneｹin, aynj din içinde bile, "çeliｹkili" demesek bile "farklj" düzlemlerde 

deXerlendirilebilmesidir: ÖrneXin Budha. Budha, ... Evrenin Hükümdarj niteliXiyle 

güneｹle özdeｹleｹtirilmiｹtir. ... Bununla birlikte Budizmde de tüm Hint mistik 

dinlerinde olduXu gibi, güneｹ, baｹrolde deXildir. 

46. Güneｹ Kahramanlarj, Ölüler ve Seçilmiｹler 

... insanlarj tekerleklere baXlama adeti, yjljn bazj akｹamlarj (kjｹ gündönümleri 

sjrasjnda) tekerleklerin kullanjlmasjnjn yasaklanmasj Avrupa'daki köy topluluklarjnda 

hala varljXjnj sürdüren adetlerdir (Fortuna, "çarkjfelek," "yjl çarkj" vb). ... tarih 

öncesi ritüel arabalarjn, güneｹin hareketini yinelemek için üretildiXini ve bugünün 

arabalarjnjn ilk örneXi olarak kabul edilebileceklerini belirtebiliriz. 

... özellikle Kuzey ülkelerinde, kjｹ gündönümüne doXru günlerin kjsalmasj, güneｹin 

bir gün söneceXi kaygjsjnj getirmektedir. ... Meksikaljlar, sürekli olarak güneｹe 

mahkumlarj adayarak, güneｹin sürekliliXini saXlamak isterler; çünkü kanjn, güneｹin 

tükenen enerjisini yenileyeceXine inanjrlar. 

Bu güneｹ kahramanlarjna Afrikalj çobanlarda (Hotantolar, Herrerolar, Masailer); 

Türk-MoXollarda (örneXin kahraman Gesser Han), Yahudilerde (ｸimｹon) ve özellikle 

de tüm Hint-Avrupa halklarjnda rastlarjz. 

23

IV. BÖLÜM

AY VE AYIN GiZEMi

47. Ay ve Zaman 

Güneｹ her zaman olduXu gibi aynj kaljr ve asla bir "oluｹum" içine girmez. Oysa ay, 

büyür, küçülür, kaybolur, tüm evrene hükmeden oluｹum, doXum ve ölüm yasasjna 

boyun eXer. insan gibi ayjn da duygusal bir "tarihi" var djr; çünkü insan gibi ayjn da 

ölümle noktalanan çöküｹ dönemi vardjr. Ay üç gece boyunca yjldjzlj gökte 

görünmez. Ama bu "ölümün" ardjndan yeniden doXuｹ gelir: "yeni ay". Ayjn 

karanljklara gömülmesi kesin bir son deXildir. 

Sürekli olarak ilk biçime geri dönmek, bu sonsuz döngüsellik, ayjn, yaｹamjn 

ritimlerini mükemmel bir biçimde temsil eden bir gök cismi olmasjna neden 

olmuｹtur. ... Ayjn evreleri, ancak çok sonra keｹfedilecek astronomik zamandan ayrj

bir zaman kavramjnjn oluｹmasjna neden olur. Buzul çaXjndan beri ayjn evrelerinin 

büyüsel anlamj ve erdemleri bilinmektedir. ... Zaman, her yerde ay evreleri 

aracjljXjyla ölçülür. Günümüzde avcjljk ve toplayjcjljkla geçinen bazj göçebe halklar 

hala ay takvimini kullanmaktadjrlar. ... Bu eski ölçümün Avrupa'daki halk 

inanjｹlarjnda izleri hala sürmek tedir; bazj bayramlar gece kutlanjr; örneXin Noel 

gecesi, Paskalya, Pentekost, Aziz Yuhanna Günü. 

Ayjn evreleri aracjljXjyla kontrol edilen ve ölçülen zaman "canlj" bir zamandjr. 

Sürekli biyokozmik bir görüngüye -yaXmur ya da batakljklar, tohumlar ya da adet 

dönemlerine- gönderme yapar. ... Ayjn ☜erdemlerini☝ kabul eden "ilkel zihniyet" bu 

görüngüler arasjnda, belli bir yakjnljk iliｹkisi kurar ya da bunlarj birbirine eｹdeXer 

kjlar. ... ilkel insan, gök cisminin dönemsel deXiｹim yasasjnj iç güdüsel olarak fark 

etmemiｹ olsaydj, bunlarjn yapjsal koｹutluklarj ya da iｹlevsel benzerlikleri 

keｹfedilemezdi. 

... bitkiler ölüm, yeniden doXum, jｹjk ve karanljk (kozmik bölgeler olarak kabul 

edilirler), doXurganljk ve bolluk düｹüncelerini çaXrjｹtjrjr vb. Tek yönlü ya da 

soyutlanmjｹ bir simge, amblem ya da etki yoktur. "Her ｹey birbirine baXljdjr," her 

ｹey birbiriyle ilgilidir ve kozmik yapjya sahip bir bütünün parçasjdjr. 

48. Ay Epifanilerinin Birbiriyle Dayanjｹmasj

Bu tür bir bütün elbette, incelemeyle ilerlemeye aljｹmjｹ bir zihniyetin 

kavrayabileceXi bir olgu deXildir. Modern insan sezgileriyle, herhangi kozmik bir 

gerçekliXin (yani kutsalljXjn) arkaik insanlarjn zihniyetinde uyandjrdjXj zengin 

ayrjntjlarj ve armoniyi anlayamaz. Eski insanlar için, bir ay simgesi (muska, 

ikonografik bir iｹaret) tüm kozmik düzl emlerde et kili olan ay güçlerini tümüyle 

belirleyip bünyesinde toplamakla kalmaz aynj zamanda ayinin etkisiyle insanjn 

yaｹam gücünü çoXaltarak, onu daha gerçek kjlarak ve ölümden sonra ona mutlu bir 

kader saXlayarak insanj bütün bu güçlerin bünye sinde yeniden oluｹturur. ... her 

arkaik dinsel eylemin (yani anlamlj her eylemin) ortaya koyduXu bütünleｹtirmeci 

niteliXi sürekli olarak vurgulamak durumundayjz. 

ilkel insanlarjn zihniyetinde oluｹan benzerlikler, simgeler aracjljXjyla yönlendirilirler; 

örneXin, ay ortaya çjkar ve kaybolur; sümüklüböcek boynuzlarjnj gösterir ve 

24

kaybeder; ayj mevsimsel olarak görünür ve kaybolur; Meksika'njn kadim dininde ay 

tanrjsj 'Tecciztecatl☂jn, bir sümüklüböceXin kabuXunun içinde temsil edildiXi gibi 

sümüklüböcek de, ay teofanisinin mekanj olur: Bir muska olur; ayj, insan soyunun 

atasj olur çünkü ayla aｹaXj yukarj aynj hayatj yaｹayan insan, ancak bu gök cisminin 

özünden ya da büyüsel gücünden yaratjlabilir. 

Ay hiyerofanilerinin bu kadar çok olmasjnjn nedenini bir kaç kelimeyle özetlemek 

istersek, belirli araljklarla yinelenen yaｹamj temsil ettikleri söylenebilir. Ayjn tüm 

kozmik, büyüsel ya da dinsel deXerleri onun varljk kipiyle açjklanjr, yani ay sürekli 

yenilendiXi için "canljdjr" ve tükenmez. Arkaik insanlarjn, ayjn kozmik kaderini 

keｹfetmeleri, antropolojinin temelini oluｹturur. insan ayjn "yaｹamjnj" keｹfeder; 

çünkü onun da yaｹamjnjn tüm canlj organizmalar gibi bir sonu vardjr; ama "yeni ay" 

aracjljXjyla yenilenme arzusunun ☜yeniden doXuｹ☝ umutlarjnjn gerçekleｹebileceXi 

inancjnj verir. 

Kutsal bir nesne, biçimi ya da yapjsj ne olursa olsun, mutlak gerçekliXin ortaya 

koyduXu ya da bu gerçekliXin bir parçasj olduXu için kutsaldjr. Her dinsel nesne her 

zaman bir ｹeyin, kutsaljn ☜vücut bulmasjdjr☝. Bunu, var olma mekanlarjyla -örneXin 

gök, güneｹ, ay, toprak vb- ya da biçimiyle (yani simgesiyle, örneXin spiral￾sümüklüböcek) ya da bir hiyerofaniyle (kutsallaｹmjｹ bir yer, bir taｹ; ayin aracjljXjyla, 

baｹka bir nesneyle ya da "kutsal" bir kiｹiyle temasj sonucunda "kutsanan" 

"kutsallaｹan" herhangi bir nesne) vücut bulur. 

DoXal olarak ay da ay olduXu için bir tapjma sahip olmamjｹtjr, kutsalj ortaya 

koyduXu için, yani ifade ettiXi tükenmez yaｹamla ve gerçeklikle, bünyesinde 

yoXunlaｹan güçle bir tapjma sahip olur. 

49. Ay ve Sular 

Belirli ritimlerin etkisi altjnda kaldjklarj (yaXmur, gelgit), canljlarjn büyümesini 

saXladjklarj için sular ayjn etkisi altjndadjr. "Ay sulardadjr" ve "yaXmur aydan gelir" 

bunlar Hint inanjｹlarjnjn belli baｹlj ana motiflerindendir. 

Tüm ay tanrjlarj, az ya da çok suyla ilgili niteli klere ya da iｹlevlere sahiptir. 

En eski zamanlardan beri, ay deXiｹtiXinde yaXmur yaXdjXj gözlenmiｹtir. 

Tufan, ayjn öldüXü üç günlük karanljk "ölüm" dönemine denk gelir. ... Tufan, 

yalnjzca yjpranmjｹ ve tükenmiｹ biçimleri yok eder, ama ardjndan her zaman yeni bir 

insan soyu ve yeni bir tarih doXar. 

50. Ay ve Bitkiler 

Ay, yaXmur ve bitkiler arasjndaki iliｹkiler, tarjmjn keｹfinden çok önce 

gözlemlenmiｹtir. 

Ay ile bitkiler arasjndaki organik baX, pek çok bereket tanrjsjnjn aynj zamanda ay 

tanrjsj olmasjna yol açacak kadar güçlü bir baXdjr. 

25

Afrika Pigmelerinde, Pe adjnj verdikleri ay, "üreme ilkesi ve bereket anasj" olarak 

kabul edilmektedir. Yeni ay bayramj, tamamen kadjnlara aittir, güneｹ bayramj da 

erkeklere aittir. Ayjn aynj zamanda "ruhlarjn sjXjnaXj ve annesi" olmasj nedeniyle 

kadjnlar, ayj kutlamak için kendilerini kile ve bitki özsularjna bularlar, böylece ruhlar 

ve ay jｹjXj gibi bembeyaz olur. ... ☜Yaｹayanlarjn Annesi☝ aydan, ölülerin ruhlarjnj

uzaklaｹtjrmasj, bereket vermesi, kabileye yeni çocuklar, baljk, av ve meyve 

getirmesi istenir. 

51. Ay ve Bereket 

Bitkiler gibi hayvanlarjn da, bereketli olmasj için aya gereksinimleri vardjr. ... 

boynuz yeni ayjn imgesinden baｹka bir ｹey deXildir; öküz boynuzlarjnjn, hilale 

benzedikleri için ay simgesi olduXuna kuｹku yoktur; bu nedenle iki boy filiz, gök 

cisminin mükemmel evrimini temsil eden tam hilali temsil ediyor olmaljdjr. 

Bazj hayvanlar, ayjn kaderini, biçimleriyle ya da varljklarjyla çaXrjｹtjrdjklarj için "ay 

simgesi ya da temsilcisi" olmuｹlardjr. ... kabuXunda bir gözüküp bir kaybolan 

sümüklüböcek; kjｹjn ortadan yok olan ve baharda yeniden ortaya çjkan ayj; suyun 

yüzeyinde bir görünüp bir kaybolan kurbaXa, ayda görünen ya da kavmin efsanevi 

atasj olan köpek, bir görünen bir kaybolan ve ayjn göründüXü günler kadar halkasj

olan (bu efsaneye Yunan geleneXinde de rastlarjz) ya da "tüm kadjnlarjn eｹi" olan ya 

da kabuk deXiｹtiren (yani dönem dönem kendini yenileyen, yani "ölümsüz" olan) 

yjlan vb. 

..ay tüm bereketin kaynaXjdjr ve adet dönemlerini düzenler. KiｹileｹtirildiXinde 

"kadjnlarjn efendisi" olur. Pek çok halk, ayjn, bir erkek ya da bir yjlan kjljXjna girip, 

kadjnlarjyla birleｹtiXine inanmjｹtjr, buna hala inananlar vardjr. Bu nedenle, örneXin 

Eskimolarda, genç kjzlar gebe kalacaklarj korkusuyla aya bakmazlar. Avustralyaljlar 

ayjn, Don Juan kjljXjnda yere inerek, kadjnlarj gebe bjraktjktan sonra terk ettiXine 

inanjrlar. Aynj mit, Hintliler arasjnda da çok yaygjndjr. 

Hindistan'da, çocuXu olmasjnj isteyen kadjnlar kobraya taparlar. 

Kuｹkusuz kadjnlarjn adet görmesi, ayjn kadjnlarjn ilk eｹi olduXu mitinin yayjlmasjna 

katkjda bulunmuｹtur. ... Yjlanjn erkek cinsel organjna benzerliXi yjlan-ay özdeｹliXini 

çürütmek bir yana doXrular. 

52. Ay, Kadjn ve Yjlan 

Kadjnla yjlan arasjndaki iliｹki çok anlamlj ve çok çeｹitlidir, ama hiçbir biçimde 

yalnjzca basite indirgenmiｹ bir cinsellik simgecilikle açjklanamazlar. Yjlanlarjn temsil 

ettiXi pek çok anlam vardjr ve bu özelliklerinin en önemlileri arasjnda "yenilenme" 

özelliXi kabul edilir. Yjlan "dönüｹen" bir hayvandjr. 

Yjlan, aydan geldiXi, yani "sonsuz" olduXu, yeraltjnda yaｹadjXj, ölülerin ruhlarjnj

(baｹka ｹeylerin yanj sjra) canlandjrdjXj için tüm sjrlarj bilir, bilgeliXin kaynaXjdjr ve 

geleceXi görür. 

Ulu Tanrjçanjn niteliklerinden biri olarak yjlan ay doXasjnj korur(döngüsel 

yenilenme) ve onu yer doXasjyla birleｹtirir. Belli dönemlerde ay yerle 

26

özdeｹleｹtirilmiｹtir; yer, yaｹayan tüm canljlarjn rahmi olarak kabul edilmektedir. ... 

Ulu tanrjçalar, ayla ve yerle ilgili pek çok özelliXi bünyelerinde birleｹtirmiｹlerdir. 

Ayrjca, bu tanrjçalarjn aynj zamanda cenaze tanrjçalarj olmalarj nedeniyle (ölüler 

yenilenmek ve yeni bir biçime kavuｹmak için ya yerin altjna giderler ya da aya 

giderler); yjlan bir cenaze hayvanj olmuｹ ve ölülerin, atalarjn ruhlarjnj

canlandjrmjｹtjr vb. 

53. Ay Simgeleri 

Yjlanjn bu çeｹitli simgeciliklerinden çjkan sonuç onun ayla ilintili kaderidir, yani onun 

bereket, yenilenme ve baｹkalaｹjmla ölümsüzlüXe kavuｹma güçleridir. 

YaXmur-ay-bereket -kadjn-yjlan -ölüm-yenilenme bütünüyle karｹjlaｹtjXjmjz gibi 

daha az parçalj baｹka bütünlerle de karｹjlaｹjrjz, örneXin yjlan-kadjn-bereket ya da 

yjlan-yaXmur-bereket ya da kadjn-yjlan-büyü vb gibi. Mitolojiler, bu ikincil 

☜merkezler☝ etrafjnda geliｹirler; bunlar en küçük parçada bile kendini hissettiren ilk 

özgün bütünü gölgede bjrakabilirler. 

Her kutsal nesne ve her simge gibi, 'sular ve yjlanlar hem kendisi hem de baｹka bir 

ｹey olma paradoksunu yaｹarlar; bu durumda hem su ya da yjlan, hem de aydjrlar. 

54. Ay ve Ölüm 

Ölüm, ... bir son deXil varljk düzleminin -genelde geçici olarak- deXiｹimidir. Ölü, 

baｹka bir yaｹam "biçimine" dahil olur. Bu nedenle, "ölümdeki yaｹam" ayjn ☜tarihiyle☝

deXerlenir ve geçerli kjljnjr ve tarjmjn keｹfiyle daha da ünlenen yer -ay eｹleｹmesiyle 

ölüler aya giderler ya da yenilenmek ve yeni varljXjna gerekli güçleri kazandjrmak 

için yere geri dönerler. Bu nedenle pek çok ay tanrjsj aynj zamanda yeraltj ve 

cenaze tanrjsjdjr. Pek çok inanjｹ ta ay ölüler ülkesi olarak kabul edilir. Kimi zaman

ölümden sonra ayda dinlenme hakkj yalnjzca siyasal ya da dinsel önderlere verilir. 

Plutarkhos'a göre insan üç öXeden oluｹur, beden (soma), ruh (psyche) ve akjl 

(nous); iyilerin ruhlarj ayda arjnjrken, bedenleri yerde, akjllarj güneｹte kaljr. 

Akjl-ruh ikiliXi, ölümden sonraki ay-güneｹ ikiliXiyle örtüｹür. ... Plutarkhos'a göre, 

insan iki kere ölür: ilki Demeter'in, ülkesi yeryüzünde, beden ... bütününden ayrjljp, 

toz olunca gerçekleｹir (bu nedenle Atinaljlar, ölülere "demetreioi" derler); ikincisi 

psyche, nous☂dan kopunca veya tözüyle karjｹjnca Persephone'nin ülkesi olan ayda 

gerçekleｹir. Ruh ayda kaljr, bir süre yaｹamjyla ilgili rüyalar görür ve anjlarj hatjrlar. 

iyiler beklemeden "tekrar emilirler"; hjrslj olanlarjn, intihar edenlerin ve bedenlerine 

düｹkün olanlarjn ruhlarj sürekli olarak yere çekilir ve onlarjn özümsenmesi uzun 

zaman aljr. 

Platon, ruhun ikiliXini ... ve sonra üçe ayrjldjXjnj kabul etmiｹtir. ... bizi ilgilendiren, 

ölülerin ruhlarjnjn ikametgahj olarak ay kavramjdjr ve bununla ilgili ikonlara Asur￾Babil, Fenike, Hitit, Anadolu oyma sanatjnda rastlamaktayjz ve bu kavramjn, daha 

sonra tüm Roma imparatorluXu'nda mezar anjtlarjnda yaygjnlaｹtjXjnj görmekteyiz. 

(Yarjm ay simgesi, cenazeyle ilgili bir simge olarak tüm Avrupa'da yaygjndjr.) 

27

55. Ay ve Erginleme 

Ölüm, kesin deXildir; çünkü ay kesin ölümü tanjmaz. 

Avustralya'daki erginleme törenlerinde, "ölü" (yani yeni ergin) ayjn karanljklardan 

çjkmasj gibi mezardan çjkar. 

56. Ay ☜Oluｹumunun☝ Simgeleri 

"Oluｹum" bir ay kuraljdjr. Ayjn dramatik anlarjnda gözlemlenmesi -doXmasj, 

dolunay haline gelmesi, kaybolmasj- ya da "bir bölünme," "bir sjralama" olarak 

görülmesi ya da kader aXlarjnjn örüldüXü "ip" olarak görülmesi tüm bunlar, halklarjn 

mitlerine ve kuramlaｹtjrma güçlerine ve kültürel seviyelerine baXljdjr. 

Hommel on ya da on iki i branice harfin ayjn evrelerini tanjmlandjXjnj göstermiｹtir 

(örneXin alef ☜boXa☝ anlamjna gelmektedir ve yeni ayjn simgesidir aynj zamanda 

ayjn evrelerinin baｹladjXj burç, iｹareti anlamjna da gelmektedir vb). ... Alfabenin 

harfleriyle ayjn evreleri arasjndaki en açjk ve en eksiksiz özdeｹleｹme Trakyalj

Denys'in incelemesinde yer almjｹtjr; burada sesli harfler dolunaya, yumuｹak 

sessizler yarjm aya (çeyreklere) ve sert sessizler yeni aya karｹjljk gelir. 

57. Kozmobiyoloji ve Mistik Fizyoloji 

Bu özdeｹleｹmeler yalnjzca sjnjflandjrma amacjyla kullanjlmazlar: insanjn ve 

kozmosun aynj tanrjsal ritim içinde bütünleｹmesi giriｹiminin ürünüdürler. Bunlarjn 

taｹjdjklarj anlam, öncelikle büyüsel ve soteriyolojiktir; insan, "harflerde" ve 

"seslerde" gizil olarak bulunan erdemleri özümseyerek bazj kozmik enerji 

merkezlerine dahil olur ve kendisiyle bütünlük arasjnda mükemmel bir uyum 

gerçekleｹir. 

insanjn kozmosla bütünleｹmesi, ancak güneｹ ve ay ritimleriyle bütünleｹerek, yani 

havadan ve gazdan oluｹan bedeninde ayj ve güneｹi "birleｹtirerek" gerçekleｹir. ... 

Tantra ve Hatha yoga okullarj, ay, güneｹ ve çeｹitli- merkezler ya da ''mistik'' 

arterler, kan ve ersuyu vb arasjnda kurulan bu karmaｹjk özleｹmeleri çok ileriye 

götürmüｹlerdir. Bu özdeｹleｹtirmelerin anlamj, öncelikle insanjn kozmik enerjiler ve 

ritimlerle dayanjｹmasjnj sonra da ritimlerin birleｹmesini, merkezlerin kaynaｹmasjnj

saXlamak ve aｹkjn mekanda kurtuluｹa ulaｹmaktjr, bu da ancak "biçimlerin" 

kayboluｹu ve ilk birliXin kuruluｹuyla gerçekleｹir. 

58. Ay ve Kader 

Ay, yaｹayan her ｹeyin efendisi ve bazj ölülerin rehberi olduXu için kaderi "örmüｹtür." 

Bazj mitlerde ayjn, büyük bir örümcek olarak betimlenmesi rastlantj deXildir. ... 

Yaratmak demektir; örümceXin aXjnj da dokuduXu ipliXi kendinden üretmesi gibi 

kendi özünden ortaya çjkarmaktjr. 

59. Ayla ilgili Metafizikler 

... ortaya koyduXumuz ay hiyerofanileri ｹu temalarla sjnjflandjrjlabilir: a) bereket 

(sular, bitkiler, kadjn; mitsel "ata"); b) dönemsel yenilenme (tüm ay hayvanlarjnjn 

ve yjlanjn simgesi; ayjn neden olduXu bir su felaketinden saX kalan "yeni insan"; 

erginleme ölümleri ve yeniden diriliｹleri vb); c) "zaman" ve "kader" (ay "ölçer," 

kaderi "dokur," birbirinden ayrj kozmik düzlemleri ve ayrjk gerçeklikleri "baXlar"); d) 

28

aydjnljk-karanljk karｹjtljXjyla (dolunay-yeniay; "üst dünya" ve "alt dünya; "düｹman 

kardeｹler;☝ iyilik ve kötülük) ya da var olmak-yok olmak, gizil-görünür uç 

noktalarjyla (☜gizil☝ olanlarjn "simgeleri; karanljk gece, karanljk, ölüm, tohum ve 

larva) ortaya konan deXiｹim. Tüm bu temalarda ortak düｹünce, karｹjtljklarjn, 

"oluｹumlarjn'" art arda gelmesiyle, iki karｹjt ucun koｹullarjnjn birbiri ardjna 

gerçekleｹmesiyle (varljk-yokluk; biçimler-gizil durumda olanlar; ölüm-yaｹam vb) 

oluｹan ritimdir. 

Eski Çin'in bu kültürel baXlamjnda, aydjnljk-karanljk simgeleri birbirini tamamlayjcj

simgelerdir; baykuｹ karanljXjn simgesidir ve jｹjXjn simgesi sülünün yanjnda yer aljr. 

Ayjn insana, kendi kaderini açjkladjXj söylenebilir: ayjn yaｹamjnda insan kendini 

"görür" ve kendisini bulur. Bu nedenle ay simgeleri ve mitolojisi duygusaldjr; aynj

zamanda teselli edicidir çünkü ay hem ölüme ve berekete hem de drama ve 

erginlemeye hükme tmektedir. 

V. BÖLÜM

SULAR VE SU SiMGELERi

60. Sular ve Tohumlar 

Asljnda su, bütün potansiyel ve üretken güçleri temsil eder; sular tüm varoluｹun 

kaynaXj, fons ve origo'dur. 

Suya batma, ilk biçime geri dönüｹü, yeniden yaradjljｹj, doXumu simgeler; çünkü 

suya batma, biçimlerin biçimlerini kaybediｹidir ve varoluｹ öncesindeki ayrjｹmamjｹ

olanla yeniden bütünleｹmektir; sudan çjkjｹ, biçimin ilk kez djｹa vurulduXu yaradjljｹ

eyleminin tekrarjdjr. 

Tüm imkanlarj kendi bünyesinde barjndjrjr, mükemmel bir akjcjljXa sahiptir, her 

ｹeyin geliｹimini saXlar ve aya benzetilir veya doXrudan ayla özdeｹleｹtirilir. Ayjn ve 

suyun ritimleri aynj kaderi paylaｹjr, tüm biçimlerin düzenli araljklarla görünüp 

kaybolmasjnj yönetir, evrene döngüsel yapjsjnj kazandjrjr. 

Su, neolitik vazolarjn üstünde w\ iｹaretiyle betimlenirdi; asljnda bu iｹaret akarsu 

karｹjljXj olarak da kullanjlan en eski Mjsjr hiyerogliflerindendir. 

61. Suyla ilgili Kozmogoniler 

Su, tüm yaｹam düzlemlerinde hayatjn ve büyümenin kaynaXjdjr. ... her evren 

ifadesinin öncülü ve desteXidir. 

62. Hylogenie'ler (hylo (madde, evrendeki her ｹeyi oluｹturan ilk madde)+genie (cin)) 

Su, evrenin tüm potansiyel ini ve tüm tohumlarjnj içinde barjndjXj rahim olduXu için, 

insan türünün ya da özel bir jrkjn sudan çjktjXjnj anlatan mitleri ve e fsaneleri 

rahatljkla açjklayabiliyoruz. 

Cinsellikle ilgili kozmogoni simgelerinde; gök, yeri yaXmur aracjljXjyla kucaklar ve 

döller. ... Ama topraktan, bitkilerden ve taｹtan doXum mitleri gibi mitlerin ve 

inanjｹlarjn ardjnda aynj temel düｹünce yatmaktadjr: Yaｹam, yani gerçeklik, kozmik 

29

bir özde bulunmaktadjr ve bu özden doXrudan ya da simgesel araçlarla tüm canljlar 

türemiｹtir. Deniz hayvanlarj özellikle baljklar (ki bunlar aynj zamanda cinsel 

simgelerdir) ve deniz canavarlarj, kutsalljk amblemleridirler; çünkü suda 

yoXunlaｹmjｹ mutlak gerçekliXi temsil ederler. 

63. "Hayat Suyu" 

Kozmogoni simgesi v e tüm tohumlarjn taｹjyjcjsj olan su, büyüsel bir maddedir ve 

her derde devadjr; iyileｹtirir, gençleｹtirir ve yaｹamj sonsuz kjlar. Suyun ilk örneXi 

☜hayat suyu☝dur. 

64. Suya Daldjrma SimgeciliXi 

Suyla arjnma da aynj özelliklere sahiptir; suda, her ｹey "erir" her "biçim" parçalanjr, 

her ☜geçmiｹ☝ tarih olur; geçmiｹte olan her ｹey suya battjktan sonra yok olur gider; 

hiçbir biçim, hiçbir "iｹaret," hiçbir "olay", varljXjnj sürdüremez. insanlar açjsjndan, 

suya batmanjn ölümle eｹdeXer bir anlamj vardjr ve kozmik düzlemde dünyayj yaｹam 

kaynaXj okyanusun içinde e riten felaketle (tufan) eｹdeXerdir. Her tür biçimi 

parçaladjXj, her geçmiｹi sildiXi için suyun arjndjrma, yeniden oluｹturma ve yeniden 

doXurma özelliXi vardjr; çünkü suya batan he r ｹey "ölür," suya batan kiｹi, tjpkj

günahsjz bir çocuk gibidir, geçmiｹi yoktur) ☜yeni☝ bir yaｹama baｹlayabilir, yeni bir 

aydjnljXjn eｹiXindedir. 

Su, arjndjrjr ve yeniler; çünkü "geçmiｹi" siler, ilk baｹtaki bütünlüXü ♠yalnjzca bir an 

için de olsa- yeniden kurgular. ... Yjkanmak, suçtan arjndjrjr, ölülerin varljXjndan 

kaynaklanan kötülükle ri temizler, deliliXi geçirir, günahlarj da fiziksel ya da ruhsal 

bölünmeyi de giderir. En önemli dinsel adetlerin köke ninde yer almaktadjr ve 

böylece insanjn kutsaljn idaresine girmesini saXlamjｹtjr. Tapjnaklara girmeden önce 

ve kurban törenlerinden önce yjkanjljr. 

27 Mart Frigyalj ana tanrjça Kybele'nin "hamam" günüdür. 

Kurakljktan kurtulmak ve yaXmur yaXdjrmak için, üzerinde isa imgesi bulunan bir 

haçjn ya da bir Meryem Ana heykelinin suya batjrjlmasj ritüeli, XIII. yüzyjldan beri 

Katolikler tarafjndan uygulanmaktadjr ve ruhbanjn direniｹine raXmen XIX. ve XX. 

yüzyjla kadar devam etmiｹtir. 

65. Vaftiz 

Suya daldjrmanjn, arjnma ve yenilenme aracj olarak görülmesinden oluｹan dinsel 

simge, Hjristiyanljk tarafjndan kabul edilmiｹ ve pek çok dinsel deXerle 

zenginleｹtirilmiｹtir. Aziz Yuhanna, vaftizden, bedendeki hastaljklarjn iyileｹmesini 

deXil ruhun kurtuluｹunu ve günahlarjn affediliｹini anlamjｹtjr. ... Hjristiyanljk'ta vaftiz 

en önemli ruhsal arjnma aracjdjr; çünkü vaftiz suyuna batma, isa'njn gömülmesini 

temsil eder. ... Simgesel olarak suya batan insan ölür, sonra yeniden doXar, arjnjr, 

yenilenir; tjpkj mezarjnda canlanan isa gibi. "Babanjn yüceliXi sayesinde Mesih nasjl 

ölümden dirildiyse, biz de yeni bir yaｹam sürmek üzere vaftiz yoluyla O☂ nunla 

birlikte ölüme gömüldük. EXer Onunkine benzer bir ölümde O☂ nunla birleｹtiysek, 

Onunkine benzer bir diriliｹte de O☂ nunla birleｹeceXiz." 

30

66. Ölünün SusuzluXu 

Su "ölünün susuzluXunu giderir," onu eritir ve tohumuyla somutla ｹtjrjr, su ☜ölüyü 

öldürür☝ ve onun insan olarak kaderine kesin olarak son verir. ... Çeｹitli ölüm 

anlayjｹlarjnda ölü, kesin olarak ölmez, yalnjzca ilk varljk biçimine bürünür; bu bir 

geri dönüｹtür, bir son deXildir. Kozmik devreye dönüｹ ya da kesin kurtuluｹ

beklentisindeki ruh, acj çeker ve bu acj, genelde susuzlukla ifade edilir. 

Susuzluk da soXuk da acjyj, dramj ve kaygjyj ifade eder. Ölü, insanljXjn kaderinin acj

bir biçimde son bulmasjndan oluｹan durumunda uzun süre kalamaz. Su ve içece k 

sunma törenlerinin amacj da bu acjyj "dindirmektir," yani ölünün, suyun içinde 

"tamamen erimesiyle" yeniden oluｹumunu saXlamaktjr. 

67. Mucize ve Kehanet Pjnarlarj

Suyun bu dinsel çok yönlülüXü, tarihte pjnarlar, nehirler ve jrmaklar çevresinde 

geliｹen pek çok tapjm doXurmuｹtur. 

Su tapjmlarj -özellikle iyileｹtirici güçleri olduXu kabul edilen kaynaklarjn, termal 

kuyularjn, tuz ocaklarjnjn tapjmlarj- hayranljk verici bir sürekliliXe sahiptirler. Hiçbir 

din devrimi bu tapjmlarj yok edememiｹtir; halkjn inancjyla beslenen su tapjmj

ortaçaXda bu tapjmlar aleyhine açjlan yok etme kampanyalar jna karｹjn sonunda 

Hjristiyanljk tarafjndan hoｹgörüyle karｹjlanjr. ... Su tapjmlarj böylece neolitik 

çaXdan, günümüze kadar varljXjnj sürdürmüｹtür. 

68. Su Epifanileri ve Tanrjlarj

69. Nympha'lar 

Bazj yerlerin küçük "tanrjçalarj olarak tanjnan nympha'lar, herkes tarafjndan 

bilinirler ve bir tapjma sahiptirler, kurban kabul ederle r. 

Asljnda varljXjnj sürdüren daha çok, hem parçalayan (nympha'larjn "büyüsüyle" 

deliren ve kiｹiliXini kaybedenler) hem doXuran, hem öldüren hem de yaｹam veren 

suya karｹj duyulan korkuyla karjｹjk iki yönlü bir çekim duygusudur. 

70. Poseidon, Aegir vb 

Su tanrjlarjn en üstünde Poseidon y er almaktadjr. ... Kozmosun Kronos' un oXullarj

arasjnda bölüｹülmesinin ardjndan Poseidon'un payjna okyanuslar düｹer. Homeros, 

Poseidon'dan deniz tanrjsj olarak söz eder; sarayj, okyanusun dibindedir ve simgesi 

üç çatallj zjpkjndjr (deniz canavarlarjnjn diｹlerinden yapjlmadjr). ... Poseidon, aynj

zamanda yer sarsjntjlarjnjn tanrjsjdjr ve Yunanljlar yer sarsjntjsjnj su erozyonuyla 

açjklar. Denizden kopup gelen dalgalar kjyjlara vurur ve yer sarsjntjlarj oluｹur. 

71. Su Hayvanlarj ve Amblemleri 

Ejderha ve yjlan... ritmik yaｹamjn simgesidir; çünkü ejderha, yaｹamla uyum içindeki 

dalgalanmalarjyla yaｹamj besleyen ve uygarljklarj doXuran suyun ruhunun 

simgesidir. 

Ejderha-yjldjrjm-bereket üçlüsü eski Çin metinle rinde çok sjk karｹjmjza çjkar. 

31

72. Tufan Simgesi 

Tufan inanjｹlarjnjn hepsinde, insanljXjn suyun altjnda kalmasj ve yeni bir insan 

jrkjnjn ve yeni bir dönenlin kuruluｹu düｹüncesi vardjr. 

Su, yaradjljｹjn öncülüdür ve su, yarattjXj her ｹeyi, yeniden yaratabilmek için düzenli 

olarak yutar böylece bunlarj "arjndjrjr" ve yeni gizil yönler katarak yaradjljｹj her 

defasjnda zenginleｹtirir, yeniden yaratjr. insanljk, belirli dönemlerde, günahlarj

nedeniyle su altjnda kalarak yok olur. Ama insanljk hiçbir zaman tamamen yok 

olmaz, yeni bir biçimde yeniden doXar; ama hala aynj kaderi, bir gün sularjn altjnda 

yok olup gitme kaderini taｹjmaktadjr. 

EXer "biçimler" suyun içinde eriyip giderek yeniden canlanmazlarsa, yaratjcj

güçlerini kaybederler ve böylece tamamen yok olup giderler. "Kötülükler" ve 

"günahlar" insanljXjn biçimini bozar; tohumdan ve yaratjcj güçlerinden yoksun kalan 

insanljk, söner, kjsjr ve yjpranmjｹ kaljr. Alt insan biçimlerine yavaｹ bir dönüｹün 

yerine, tufan, sularjn içinde kalarak anljk bir yok oluｹ getirir; böylece "günahlar" 

arjndjrjljr ve suyun içinde yeni ve canlj bir yaｹam doXar. 

73. Sentez 

Kjtalarjn su altjnda kalmasj (Atlantis) ya da tufan kavramjyla -belli bir araljkla 

tekrarlanan kozmik olay- ruhun "ikinci ölümü" (cenaze törenlerinde su ve içecek 

sunma "nem" ve cehennemdeki leimon vb) ya da vaftiz edilenin ayinsel "ölümü" 

kavramlarj örtüｹmektedir. Bununla birlikte, ister kozmik düzlemde ister insan 

düzleminde olsun, sular altjnda kalma kesin bir yok o luｹ deXil, geçici bir yeniden 

bütünleｹme sürecidir ve bu sürecin ardjndan yeni bir yaradjljｹ, yeni bir yaｹam ve 

yeni bir insan doXar. 

Temsil ettiXi dinsel görüｹ ne olursa olsun suyun iｹlevi her zaman aynjdjr: bütünü 

parçalar, biçimleri yok eder, "günahlardan arjndjrjr" hem canlandjrjr hem arjndjrjr. 

Suyun kaderi, yaratjljｹjn öncülü olmaktjr ve sonra bu yaratjljｹj yutmaktjr. ... Suyla 

arjnma ve yjkanma ritüelinin amacj yaratjljｹjn meydana geldiXi zamanj ... 

canlandjrmaktjr; dünyanjn ya da ☜yeni insanjn☝ doXumunun simgesel tekrarlarjdjrlar. 

VI. BÖLÜM

KUTSAL TAｸLAR: EPiFANiLER, iｸARETLER VE BiÇiMLER

74. Kratofani Olarak Taｹ

Maddenin sertliXi, saXlamljXj ve dayanjkljljXj ilkel insanjn dinsel anlayjｹjnda bir 

hiyerofanidir. Hiçbir ｹey, eksiksiz gücüyle, görkemli bir kayadan veya çarpjcj bir 

ｹekilde dikili duran granit bir bloktan daha doXrudan, daha özerk, daha soylu veya 

daha huｹu verici deXildir. Her ｹeyden önce, taｹ vardjr. Her zaman olduXu gibi kaljr 

ve varljXjnj sürdürür; daha da önemlisi taｹ çarpar. 

ilkel insanjn inancj, her zaman, taｹjn bütünleｹtirdiXinden, ifade ettiXinden farklj bir 

ｹeye yönelik olmuｹtur. Bir kaya parçasj ya da bir çakjl taｹj belli bir dinsel saygj

görür, çünkü bir ｹeyi temsil eder ya da canlandjrjr; çünkü bir yerlerden gelmektedir. 

Kutsal oluｹu özellikle bu bir ｹeye ya da bir yere baXljdjr) varljXjyla ilgili deXildir. 

insanlar taｹlara, olduklarjndan farklj bir ｹeyi temsil ettikleri sürece tapmjｹlardjr. ... 

32

Tapjm özelliklerine sahip olmuｹ taｹlarjn çoXunun araç olarak kullanjlmjｹ olmasjdjr: 

Belli ｹeyleri elde etmek, bunlara sahip olmak için kullanjlmjｹlardjr. Dinden daha çok 

büyüyle ilgilidirler. Kökenlerine ya da biçimlerine baXlj olarak bazj kutsal deXerler 

kazanmjｹ olmalarjna karｹjn taｹlar, tapjmjn nesnesi deXil aracj olmuｹtur. 

Bronz çaXjndaki "mezar bekçisi" taｹlar, mezarlarjn yanjna dikilirdi; böylece mezar 

dokunulmazljk kazanjrdj. Taｹ; hayvanlara, hjrsjzlara ama özellikle de ☜ölüme☝ karｹj

koruma saXlardj; çünkü taｹ nasjl bozulmadan kalabiliyorsa ölünün ruhu da 

daXjlmadan sonsuza kadar varljXjnj sürdürebilirdi. 

75. Mezar Megalitleri 

DoXal yollardan olmayan bir ölüm, sinirli, kjzgjn ve piｹmanljkla dolu bir ruh 

demektir. Yaｹam ani bir biçimde son bulduXunda ölünün ruhunun, toplum içindek i 

hayatjna devam etmek isteyeceXi düｹünülür. ÖrneXin Gondlarda yjldjrjm çarpmasj, 

kaplan saldjrjsj ya da yjlan jsjrmasj sonucunda biri öldüXünde, öldüXü yere taｹ

yjXjljrdj; buradan her geçen, ölünün ruhunun rahat uyumasj için oraya bir taｹ

kayardj (bu gelenek bugün Avrupa'njn bazj bölgelerinde örneXin Fransa'da hala 

devam etmektedir. ... Bhillerde mezar anjtlarj doXal yoldan ölmemiｹ kimseler için ya 

da ｹefler, büyücüler ve savaｹçjlar için, "güçlülerin" ruhlarjnjn huzuru için, kjsacasj

yaｹamlarj boyunca bir biçimde "gücü" temsil etmiｹ ya da bu güce "ölümle rinin zorlu 

olmasj" sonucu onu "yakalamjｹ" kiｹiler için dikilirdi. 

Böylece mezar taｹj, ölüme karｹj yaｹamj koruyan bir araç halini almjｹtjr. Ruh taｹa 

"yerleｹir," . ... Bir taｹa "hapsedilen" ruh, yalnjzca olumlu bir yönde hareket etmek 

zorunda bjrakjljr: üretkenlik. ... "taｹlar, atalarjn taｹlaｹmjｹ ruhlarjdjr," ... Burada söz 

konusu olan ☜taｹlaｹmjｹ bir ruh☝ deXil, bu ruhun geçici ya da simgesel bir 

"ikametinin" somut bir temsilidir. ... ruh, tanrj, totem, boy ne olursa olsun tüm bu 

kavramlarjn asljnda tek bir temsilcisi vardjr bu da taｹtjr. 

76. Bereket Taｹlarj

Sonuç olarak taｹ, somut varljXjyla bir tapjma sahip deXildir, ona baXlj tapjmlar; 

onda canlanan ruha ve onu kutsayan simgey e yöneliktir. Taｹ, kaya, dikilitaｹ, 

dolmen, menhir vb temsil ettikleri ruhsal güç sayesinde kutsal olmuｹlardjr. ... 

Salem'deki (Güney Hindistan) kjsjr kadjnlar, onlarj dölleyebilecek atalarjn içinde 

bulunduXuna inandjklarj dolmenlere, çeｹitli adaklarda (çiçekler, haｹlanmjｹ pirinç, 

sandal aXacj) bulunduktan sonra "bu taｹa sürtünürlerdi. 

77. "Kayma" 

"Kayma" olarak bilinen adet çok yaygjndjr: Genç kadjnlar, çocuklarj olmasj için, 

kutsanmjｹ bir taｹ boyunca kayarlar. Yine çok yaygjn baｹka bir adet de "sürtünme" 

adetidir; sürtünme adetini genelde saXljk nedenleriyle özellikle de kjsjr kadjnlar 

uygular. 

Bu adetlerin çoXunun kaynaXjnda -bunu daha önce belirttik- taｹla ya da bir kayayla 

temas edildiXinde kjsjr kadjnjn doXurganlaｹacaXj inancj vardjr. 

33

78. Delik Taｹlar: "Gök Gürültüsü Taｹlarj" 

Hindistan'da bu halka taｹlar güneｹ simgeleriyle açjklanjrlar. Ruhun, ☜öteki tarafa☝

geçebildiXi (kaçabildiXi) dünya kapjsjyla, ... özdeｹleｹtirilmiｹlerdir. 

Pek çok bölgede gök taｹlarj üretkenliXin simgesi olarak görülür. ... taｹjn, belli bir 

dinsel deXere sahip olmasjnjn nedeni geldiXi yerdir: Taｹ, kutsal ve çok bereketli bir 

yerden gelmektedir. YaXmur yaXdjran gök gürültüsüyle gökten düｹmüｹtür. 

79. Göktaｹlarj ve Beytel'ler 

Kabe☂deki Hacerü'l-esved ve Friglerin Ulu Anasj Kybele'nin Kartaca savaｹlarj

sjrasjnda Pessinus'tan Roma'ya getirilen figüratif olmayan imgesi en tanjnan 

göktaｹlarjdjr. Bunlarjn kutsalljklarj, öncellikle gökten gelmelerinden 

kaynaklanmaktadjr. Ama aynj zamanda tam bir yeryüzü tanrjçasj olan Ulu Ananjn 

imgeleridirler. ... Kabe dünyanjn merkezi olarak kabul edilmektedir. Kabe, yalnjzca 

dünyanjn merkezi olmakla kalmaz , Kabe'nin üstünde göXün merkezinde "GöXün 

Kapjsj" bulunmaktadjr. Bu kapj, Kabe'nin gökten düｹerken açtjXj deliktir ve bu 

delikten yer, gökle temas kurmaktadjr. Buradan axis mundi (dünyanjn ekseni) 

geçmektedir. 

Kjsa bir süre önce yapjlan araｹtjrmalar, islamiyet'ten önceki dönemde Araplarjn, 

Yunanljlarjn ve Romaljlarjn "Tanrjnjn evi" anlamjna gelen ve Sami kökenli bir kelime 

olan baytili diye adlandjrdjklarj bazj taｹlara taptjklarjnj ortaya koymuｹtur. ... Ama 

kutsal taｹ putlar hiçbir zaman taｹ olduklarj için kutsalljk kazanmamjｹ, tanrjsal bir 

varljXjn tezahürü olduklarj ölçüde tapjmlarjn nesnesi olmuｹlardjr. 

80. Taｹ Epifanileri ve SimgeciliXi 

... taｹ, bir iｹaretten, bir "evden," bir teofaniden ibarettir. Tanr j, taｹta tecelli eder, ya 

da baｹka ritüellerde taｹta Tanrjnjn varljXjna tanjk olunur ve bir anlaｹma imzalanjr. 

Bu "tanjkljk" halkjn gözünde tanrjnjn taｹta tecellisidir; seçkinlerin gözünde taｹjn, 

tanrjsal varljXa dönüｹtürülüｹüdür. 

Musa'njn tektanrjcj1jXjnda seçkinler, tanrjsal varljXjn iｹareti ile herhangi bir nesnede 

reenkarnasyonunun bir biriyle karjｹtjrjlmasjna karｹj uzun süre mücadele etmiｹlerdir. 

... Burada karｹj karｹjya olduXumuz, tek tanrj inancjyla putperestlik arasjndaki bir 

mücadele deXil, iki teofani, dinsel deneyimin iki dönemi arasjnda mücadeledir: Bir 

yanda maddeyi tanrjyla özdeｹleｹtiren ve göründüXü yer ve biçim ne olursa olsun 

ona tapan eski anlayjｹ öte yandan seçkinlerin deneyimine dayanan, tanrjnjn varljXjnj

kutsal mekanlarda (tapjnak, kilise vb) ve Musa'njn bazj ritüellerinde arayan ve bu 

varljXjn inananjn vicdanjnda da belirmesi için uXraｹan anlayjｹ vardjr. Genelde, eski 

tapjma ait nesneler ve biçimler, dinsel anlamlarjnda ve deXerlerinde meydana gelen 

deXiｹikliklerden sonra yeni din tarafjndan kabul edilirler. Yaygjn inanjｹa göre, 

Musa'njn On Emrini yazdjXj tabletlerin muhafaza edildiXi Ahit SandjXj'nda, önceleri 

Tanrjnjn varljXjyla kutsanmjｹ bazj dinsel taｹlar vardj. Reformcular, bu tür nesneleri, 

onlarj yeni cin sisteminde deXerlendirdikten ve onlara farklj bir içerik yükledikten 

sonra kabul etmiｹlerdir. Asljnda her tür biçim, baｹlangjçtan günümüze gelirken 

deXiｹir; iｹaret ve tanrj arasjndaki karjｹjkljk halk inanjｹlarjnda ciddi boyutlara varjr ve 

bu tür karjｹjkljklarj önlemek için dinin seçkinleri, iｹaretleri (biçimli taｹlar, heykeller 

vb) ya yok etme ya da anlamlarjnj deXiｹtirme (Ahit SandjXj) yoluna gitmiｹlerdir. 

34

81. Kutsal Taｹ, Omphalos, Dünyanjn Merkezi 

82. iｹaretler ve Biçimler 

... belli bir tapjmjn nesnesi olan her tür taｹ, her zaman, insanj aｹan ｹeyleri ifade 

etmiｹtir. 

Pausanias'a göre "Zamanda oldukça geriye gittiXimizde, bütün Yunanljlarjn, 

heykellere deXil iｹlenmemiｹ taｹlara taptjklarj görülmüｹtür." Hermes'in, uzun ve 

karjｹjk bir tarihi vardjr: yol kenarlarjna korunmak ve savunulmak için dizilen taｹlara 

hennai adj verilirdi; daha sonra, erkeklik organj tasvirinden oluｹan ve bir insan 

kafasj taｹjyan bir sütuna hermes adj verildi ve bir tanrj tasviri olarak kabul edildi. 

Böylece, Homeros öncesi dinde ve literatürde bildiXimiz "kiｹi" olmadan önce 

Hermes, basit bir taｹ teofanisiydi. ... Hermes'in insan biçimine bürünüｹü, Helen 

imgeleminin bir ürünüdür ve insanlarjn, er ya da geç tanrjlarj ve kutsal güçleri 

kiｹileｹtirme eXiliminin bir sonucudur. ... Böylece Hermes taｹla bir olmaktan 

kurtulmuｹ; insan görünümüne kavuｹmuｹ, teofanisi mitleｹmiｹtir. 

VII. BÖLÜM

TOPRAK, KADIN VE DOWURGANLIK

83. Yeryüzü Ana 

Gökle yerin evliliXi ilk kutsal evliliktir; tanrjlar da kendi aralarjnda evlenmiｹlerdir ve 

insanlarda onlarjn ardjndan zamanjn baｹlangjcjnda gerçekleｹen her ｹeyi taklit 

ettikleri gibi aynj kutsal ciddiyetle tanrjlarj taklit etmiｹlerdir. 

Yerle, yeryüzü tanrjlarjyla ve Ulu Anayla ilgili pek çok inanjｹ, mit ve ritüel günümüze 

kadar ulaｹmjｹtjr. Bir anlamda kozmosun temelini oluｹturan yer, dinsel açjdan pek 

çok simgeye, anlama ve boyuta sahiptir. "Var olduXu," kendini ve baｹka varljklarj

ifade ettiXi, bahｹettiXi, ürettiXi ve her ｹeyi baXrjna bastjXj için topraXa tapjljr. 

84. ilksel Çift: Gök ve Yer 

Pek çok mitolojide, gök yüce tanrj, yerde onun eｹi olarak tasvir edilir. ilkel dinlerde 

hemen hemen her zaman göXe rastlarjz. 

85. Yer Hiyerofanilerinin Yapjsj

Kozmogoniyle ilgili mitolojilerde yer, kökeni oluｹtursa da genelde edilgen bir 

roldedir. ... Yerin ilk kez dinsel bir deXer kazanmasj "belli belirsiz" olmuｹtur; asljnda 

yere kutsalljXjnj veren yer katmanj olmamjｹ, çevresindeki kozmik ortamda kendini 

gösteren tüm hiyerofanileri -toprak taｹlar, aXaçlar, sular, gölgeler vb- tek bir 

bütünde topladjXj için kutsalljk kazanmjｹtjr. ... ☜kozmos; kutsal güçlerin zenginliXinin 

ambarj.☝ ... Yerin üstündeki her ｹey bir bütündür ve birlik oluｹturur. 

Üreme eyleminin fizyolojik özelliklerini keｹfetmeden önce insanlar gebeliXi çocuXun 

annenin karnjna girmesi olarak açjklarlardj. Kadjnjn karnjna girenin bir cenin mi -o 

güne kadar maXaralarda, yarjklarda, kuyularda ve aXaçlarda yaｹayan bir cenin￾yoksa bir tohum mu ya da bir "ata ruhu" mu vb oldu Xu bu noktada hiç önemli 

deXildir. Önemli olan çocuklarjn bir baba tarafjndan yapjlmadjXj, geliｹimlerinin belli 

35

bir döneminde kadjnjn, yaｹadjXj ortamda bulunan bir nesneyle ya da bir hayvanla 

temasj sonucu karnjna girdikleri inancjdjr. 

Erkek, yaratjljｹta bir rol oynamaz. Baba, yalnjzca toplumsal olarak çocuklarjn 

babasjdjr, biyolojik olarak çocuklarjn oluｹumunda bir rolü yoktur. insanlarj birbirine 

baXlayan annedir ve bu baX bile çok zayjf bir baXdjr: Ama insanlar, yaｹadjklarj

ortama, modern ve dinsel olmayan bir zihniyetin çok zor anlayabileceXi bir baXla 

baXljdjrlar. Bunlar, mecazi anlamda deXil somut olarak "vatan topraXjnjn 

çocuklarjdjrlar." Su hayvanlarj aracjljXjyla (baljk, kurbaXa, timsah, kuXu vb) 

doXarlar, kayalarda, uçurumlarda ve maXaralarda biterler, sonra büyüsel bir olayla 

annelerinin karnjna girerler; doXum öncesi yaｹamlarj, suda, kristallerde, taｹlarda ve 

aXaçlarda baｹlamjｹtjr. ... Ermeniler, yerin ☜insanlarjn geldiXi ana karnj☝ olduXuna 

inanjrlar. Perulular, daXlardan ve taｹlardan geldiklerine inanjrlar. Baｹka halklarda 

çocuklarjn, maXaralardan, yarjklardan ve kaynaklardan geldiXine inanjljr. 

insan baba ancak evlat edinmenin tüm özelliklerine sahip bir ritüelle çocuXu 

meｹrulaｹtjrjr. Çocuklar, öncelikle "bulunulan yere" aitti rler, yani çevredeki mikro 

kozmosun bir parçasjdjrlar. Anne onlarj baXrjna aljr; onlarj "toplar" ve onlara insan 

biçimini verir. Böylece insanjn çevresindeki ortamla, mikro kozmo sla kurduXu 

dayanjｹmanjn ve baXjn; zihinsel geliｹimin belli bir evresinde bulunan ya da daha 

doXrusu zihninde insan yaｹamjnj biçimlendirmeye yeni yeni baｹlayan insan 

açjsjndan neden bu kadar önemli olduXu anlaｹjlmaktadjr. 

86. Yeraltjnjn AnaljXj

Bir ana tanrjça ya da bir bereket tanrjçasj olmadan önce yer, bir ... Anadjr. 

Altay halklarj da otlarj yolmanjn büyük günah olduXuna inanjrlardj, çünkü onlara 

göre yeryüzü, otlar yolunurken , tjpkj saçlarj ya da sakalj yolunan bir insan gibi acj

çekerdi. 

87. insanjn Topraktan Çjkjｹj

Çocuk, babasj tarafjndan havaya kaldjrjljr; bu, çocuXu tanjdjXjnj ve kabul ettiXini 

gösterir. 

... hem bir güç hem bir ☜ruh☝ hem de doXurganljk kaynaXj olarak görülen, Yeryüzü 

Ana kavramj. 

Mordovlar bir çocuk evlat edinmek istediklerinde çocuXu içinde koruyucu tanrjça 

Yeryüzü Ananjn olduXuna inandjklarj bir çukura koyarlar. Bunun anlamj, çocuXun 

evlat edinilmesi için yenide n doXmasj gerektiXidir ve bu yeniden doXum, çocuXu 

evlat edinen annenin doXumu canlandjrmasjyla deXil (Rumenlerde olduXu gibi) 

çocuXun gerçek annesinin, yani topraXjn baXrjna verilmesiyle gerçekleｹtirilir. 

ÇocuXu, kozmik öXelerin -su; rüzgar, yer- insafjna bjrakma, "sunma," kadere karｹj

bir tür meydan okumadjr. Yere ya da suya emanet edilen çocuk, öksüzdür ve 

ölebilir; ama eXer ｹansj varsa insanüstü bir konuma da yükselebilir. Kozmik öXelerin 

korumasjndaki terk edilmiｹ çocuk genelde bir kahramana, bir azize ya da bir krala 

36

dönüｹür. Onun yaｹam öyküsünü veren efsane, doXumlarjndan hemen sonra terk 

edilen tanrjlar mitinin bir tekrarjndan baｹka bir ｹey deXildir. 

88. Yeniden DoXum 

Yeryüzü Anaya baXlj baｹka bir ritüel de, ölülerin gömülmesidir. Yetiｹkinler 

öldüklerinde yakjljr, ama çocuklar gömülür. Böylece Yeryüz ü Ananjn baXrjna geri 

dönüp yeniden doXabilirler. Manu yasalarjna göre iki yaｹjndan küçük çocuklar 

öldüklerinde gömülürler; yakjlmalarj yasaktjr. Kuzey Amerika'da Huronlar ölü 

çocuklarj yollarjn altjna gömerler böylece çocuklar bu yoldan geçen kadjnlarjn içine 

girerek yeniden doXabilirler. ... Çocuklarjn canlj canlj gömülerek Yeryüzü Anaya 

adandjklarj yerler de vardjr, örneXin Grönland'da, baba gerçekten hasta olduXunda 

çocuk gömülür, isveç'te veba salgjnj sjrasjnda iki çocuk canlj canlj gömülmüｹtür, 

Mayalar da kurakljk baｹ gösterdiXinde bu tür kurban adaklarjnda bulunurlardj. 

Aynj biçimde, çocuk doXar doXmaz topraXa yatjrjljr böylece gerçek annesinin onu 

tanjmasj ve kutsalljXjyla korumasj saXlanmak istenir. ... Günah iｹleyen, topraXjn 

içine yerleｹtirilmiｹ bir fjçjya ya da kazjnmjｹ bir çukura girer ve buradan çjktjXjnda 

☜annesinden ikinci kez doXmuｹ☝ olur. 

89. Homo-Humus 

ÇjkardjXjmjz ortak sonuç, ye rin anne olduXudur, yani özünden canlj yaratjklar 

çjkardjXjdjr. Yer "canljdjr," çünkü üretkendir. Yerden çjkan her ｹey yaｹam doludur ve 

yere dönen her ｹey yeniden yaｹam bulur. ... Yaｹam, yerin rahminden çjkmak, ölüm 

ise bir anlamda "yuvaya" dönüｹtür. Vatan topraXjna gömülme isteXi kendi topraXjna 

duyulan bu mistik aｹkjn, bu kendi yuvasjna dönme ihtiyacjnjn kutsal olmayan 

biçimidir. 

Canlj biçimler baｹ döndürücü bir hjzda ortaya çjkjp yok olurlar. Ama hiçbir yok oluｹ

kesin deXildir: canljlarjn ölümü yalnjzca -gizli ve geçici- bir durumdur; canlj türleri, 

suyun yere tanjdjXj süre boyunca asla yok olmazlar. 

90. Kozmobiyolojik Dayanjｹma 

Bir canlj biçimi sudan çjktjXj andan itibaren, suyla arasjndaki organik baX kopar; ön￾biçimle biçim arasjnda bir kopukluk oluｹur. Yerin çjkardjXj biçimler ve yer söz 

konusu olduXunda bu baX hiç kopmaz. Canlj biçimler, yerden geçici olarak koparlar; 

çünkü dinlenmek, yeniden güçlenmek ve sonunda yeniden gün jｹjXjna çjkmak için 

yere geri döneceklerdir; çjktjklarj rahimle her zaman dayanjｹma içinde olurlar. 

Suç kutsal ｹeylere olan hakarettir; çünkü dökülen kan, yeri "zehirlemesi" nedeniyle 

tüm yaｹam düzlemlerinde çok ciddi sonuçlar doXurabilir. 

91. Tarla ve Kadjn 

Çok uzun bir süre .... Yunanljlar ve Romaljlar ekili tarla ile rahmi, tarjm ile doXumu 

özdeｹleｹtirmiｹ1erdir. Bu özdeｹleｹtirmeye pek çok uygarljkta rastljyoruz; bu 

özdeｹleｹtirme hatjrj sayjljr sayjda inanjｹa ve ayine konu olmuｹtur. 

92. Kadjn ve Tarjm 

Tarjmjn, kadjnlarjn bir buluｹu olduXu doXrudur. Av peｹindeki ya da sürülerin 

gözcülüXündeki erkek hemen hemen her zaman evinden ayrjdjr. Kadjn, sjnjrlj ama 

37

keskin gözlem yeteneXiyle doXa olaylarjnj, tohumun dökülüｹünü, büyümesini, 

meyve veriｹini gözlemler ve aynj süreci yapay olarak tekrarlamayj dener. 

93. Kadjn ve Tarla 

Kadjnla ekilmiｹ topraXjn özdeｹleｹtirilmesine pek çok toplumda ve Avrupa halk 

inanjｹlarjnda rastlarjz. ... islam metinlerinde, kadjn "tarla," "baX" olarak adlandjrjljr. 

Kuran'da, "Kadjnlarjnjz sizin tarlanjzdjr," denir. 

Bugün pek çok ilkel halk, hala topraXjn daha bereketli olmasj için üreme organlarjnjn 

tasvirlerinden oluｹan pek çok muska kullanmaktadjr. 

94. Sentez 

Ona inananlarjn gözünde her tanrj, bir bütündür; öteki tüm dinsel figürlerin yerini 

aljr, tüm kozmik bölge lerde hüküm sürer. Ama çok az tanrj, yer gibi, bir bütün olma 

hakkjna ve yetkinliXine sahiptir. 

VIII. BÖLÜM

BiTKiLER: YENiLENME AYiNLERi VE SiMGELERi

95. Bir Sjnjflandjrma Denemesi 

Tarjm törenlerini bir kenara ayjrdjktan sonra uygun bir formülle, "bitki tapjmlarj" 

olarak adlandjrabileceXimiz bütün içinde ｹu sjnjflandjrmayj yapabiliriz: 

(a) En eski dinsel mekanlarda (Avustralya, Çin, Hindiçini ve Hindistan, 

Fenike ve Ege) etkili bir mikrokozmos oluｹturan tüm taｹ-aXaç-sunak tapjmlarj 

(b) Kozmosun imgesi ol arak aXaç (Hindistan, Mezopotamya, iskandinavya, 

vb); 

(c) Kozmik teofani olarak aXaç (Mezopotamya, Hindistan, Ege); 

(d) Ulu Tanrjçayla ya da su simgeciliXiyle (Yakｹa örneXin) iliｹkili olan ve 

ölümsüzlük kaynaXjyla (Hayat AXacj) özdeｹleｹtiren, tükenmez bereketin ve 

mutlak gerçekliXin, yaｹamjn simgesi olarak aXaç; 

(e) Dünyanjn merkezi ve evrenin dayanaXj olarak (Altayljlarda, 

iskandinavyaljlarda vb) aXaç; 

(f) AXaçlar ve insanlar arasjndaki mistik baXlar (insan doXuran aXaçlar; insan 

atalarjn ruhlarjnjn toplanma yeri olarak aXaç; aXaçlarjn evliliXi; erginleme 

törenlerinde kullanjlan aXaçlar vb) 

(g) Bitkilerin yenilenmesinin, ilkbahar ve yeni yjljn yeniden doXumu olarak 

aXaç (örneXin mayjs aXacj). 

Tükenmez hayat ölümsüzlükle eｹdeXer olduXu için aXaç-kozmos, bir baｹka seviyede 

☜ölümsüz hayat☝ aXacjna dönüｹebilir. Tükenmez hayat, ilkel ontolojide mutlak 

gerçeklik kavramjnjn ifadesi olduXundan, aXaç bu gerçekliXin simgesine ("dünyanjn 

merkezi") dönüｹebilir. 

96. Kutsal AXaç 

ilkel dinsel inanjｹlarda aXacjn (daha doXrusu bazj aXaçlarjn) gücü temsil ettiXi 

kesindir. ... Bu nedenle tam bir "aXaç tapjmjndan" söz, edilemez . Bir aXaç hiçbir 

zaman yalnjzca kendisi için kutsalljk kazanmaz her zaman onun aracjljXjyla "ortaya 

38

konulan," "anlamlandjrdjXj" ve "simgelediXi" ｹey adjna bir tapjma sahip olur. Büyülü 

ya da ｹifalj aXaçlar... 

AXaç, kutsal güçlerle yüklüyse dikey olduXu, yerden bittiXi, yapraklarjnj kaybedip 

yeniden kazandjXj, kendini sayjsjz kez yenilediXi (☜ölür☝ ve "yeniden dirilir"), süslü 

ve güzel olduXu içindir. AXacjn "biçimine"olduXu kadar "biyolojik özelliklerine" de 

baXlj tüm bu nitelikle r, aXacjn kutsalljXjnj doXrulayan niteliklerdir. ... Ama ilkel 

zihniyette, aXaç evrendir ve evren olmasjnjn nedeni onu yinelemesi ve onu 

"simgelemekle" birlikte varljXjnj da taｹjmasjdjr. 

97. Mikrokozmos Olarak AXaç 

98. Tanrjnjn AXaçta ikameti 

99. Kozmik AXaç 

Hint geleneXi en eski metinle rine göre her zaman kozmosu, dev bi r aXaç olarak 

tasvir etmiｹtir. Upaniｹad'larda, bu düｹünce çok açjk bir biçimde belirlenmiｹtir: 

Evren, kökleri göXe uzanan, dallarjyla tüm dünyayj saran "baｹ aｹaXj" durmuｹ bir 

aXaçtjr (bu imgenin, güneｹ jｹjklarjnjn yansjmasjnj belirttiXini de hatjrlayaljm: ☜Dallarj

aｹaXjya uzanjr, kökleri göXe uzanjr, böylece düｹer jｹjklarj üstümüze☝) 

"AXacj köklerinden kesmek" insanj kozmostan ayjrmak, onu "duyu nesneleri"nden 

ve ☜eylemlerinin meyvelerinden☝ yaljtmak demektir. ... dallarj yüce elementlerdir, 

yapraklarj duyu nesneleridir, güzel çiçekleri, iyi ve kötü acj ve zevk meyveleridir. Bu 

ezeli Brahma-AXacj tüm canljlarjn yaｹam kaynaXjdjr. Marifet silahjyla bu aXaç 

kesilirse ve böylece Ruh'ta zevk aljnjrsa artjk geri dönülmez. 

100. Baｹ AｹaXj Çevrilmiｹ AXaç 

Mesudi, bir Saba geleneXinden: söz eder; bu gelenekte de Platon'un, insanjn, kökleri 

göXe, dallarj yeryüzüne inen baｹ aｹaXj çevrilmiｹ bir bitki olduXu yolundaki iddiasjnj

paylaｹjljr. Aynj geleneXe, ezoterik ibrani öXretisinde de rastlarjz: ☜Hayat AXacj, 

yukarjdan aｹaXjya doXru uzanjr ve o her ｹeyi aydjnlatan güneｹtir.☝ islam 

geleneXinde de "Mutluluk AXacj" vardjr; kökleri göXe uzanjr ve dallarj yeryüzüne 

yayjljr. 

Aynj geleneXe izlanda ve Finlandiya halk inanjｹlarjnda da rastlar. Japonlar, her yjl 

bir bitki tanrjsj için bir öküz kurban ederler ve bu sjrada, sunaXjn yanjna, kökleri 

havada, dallarj aｹaXjda bir aXaç konulur. Avustralya'njn Wiradyuri ve Kamilaroi 

kabilelerinde, büyücülerin, baｹ aｹaXj diktikleri büyülü bir aXaç vardjr. 

101. Yggdrasil 

Yggdrasil, tam bir kozmik aXaçtjr. Kökleri, yerin derinlerine kadar iner, burada 

devlerin kralljXj ve cehennem vardjr. 

102. Bitki Epifanileri 

ｸifalj otlar güçlerini aldjklarj kozmik ilk örnek yüzünden çocuklarjn doXumunu 

kolaylaｹtjrjr, erkeklik gücünü artjrjr, zenginlik ve bereketi garantilerler. 

39

Tanrjnjn bir aXaçta tecelli etmesinin en ilgi çekici örneXi, Asur☂daki ünlü alçak 

kabartmadadjr. Bu kabartmada, tanrj, bir aXaçtan çjkar biçimde gövdesinin üst 

kjsmjyla betimlenmiｹtir. ... tanrjnjn niteliklerinden biri olarak kabul edilen keçi, 

aXacjn yapraklarjnj yiyerek beslenmektedir. 

103. Ölü Tanrjçalar ve Bitkiler 

Bir bitki simgesiyle tanrjçanjn bir arada, betimleniｹi, aXacjn arkaik mitolojideki ve 

ikonografideki anlamjnj doXrular: kozmik bereketin tükenmez kaynaXj. 

iki simgeyi -su ve bitki- birbirine baXlayan baXlarj çözümlemek kolaydjr. Suda, her 

türden tohum bulunur. Bitki ♠köksap, çalj, lotus çiçeXi- kozmosun tezahür etmesini 

ve biçimlerin ortaya çjkjｹjnj ifade eder. Hindistan'da, kozmik imgelerin, lotus 

çiçeXinden türediklerini görmek ilginçtir. 

104. ikonografik Simgecilik 

☜Dolu vazo☝ baｹka alanlarda da bulduXumuz bir simgedir ve her zaman "hayat 

bitkisiyle" ya da bazj bereket amblemleriyle baXlantjljdjr. ... ☜Dolu vazo☝ genelde bir 

tanrj ya da yarj-tanrj tarafjndan taｹjnjr, ama asla bir insan tarafjndan taｹjnmaz. 

105. Ulu Tanrjça-Hayat AXacj

Aynj temaya, Altay halk inanjｹlarjnda da rastljyoruz:Yedi dalj bulunan Hayat 

AXacj'njn altjnda "Yjllar tanrjçasj"bulunmaktadjr. 

Sümerlilerin "yaｹam" için kullandjklarj iｹaret bir asma yapraXjdjr. Bu mucize bitki, 

Ulu Tanrjçaya adanjr. Ana Tanrjça, baｹlangjçta "asma ana" ya da ☜asma tanrjça☝

olarak adlandjrjlmjｹtjr. ... Odysseus'daki nympha Kalypso'yla özdeｹleｹtirir. Kalypso 

gibi Siduri de genç bir kjz görünümündedir; peçe takmaktadjr ve üzüm salkjmlarj

taｹjmaktadjr; dört kaynaXjn çjktjXj bir yerde oturmaktadjr. 

Üzümler ve ｹarap, uzun süre boyunca bilgeliXi simgelemiｹlerdir. Kozmik Asma, 

kozmik aXaç, bilgi-kefaret aXacj Mandeizmde ｹaｹjrtjcj bir tutarljljkla varljXjnj

sürdürür. ｸarap bu inanjｹa göre, jｹjXjn, bilgeliXin ve safljXjn cisimleｹmesidir. ... Bu 

asmadan, insanlarjn susuzluXunu gideren kutsal nehirler çjkar; jｹjXjn asma, göXü 

kapladjXj ve üzüm taneleri yjldjzlar olduXu için kozmik bir aXaç olarak kabul 

edilmiｹtir. 

Bulunduklarj yer; yaｹam, gençlik ve ölümsüzlük kaynaXjnjn bulunduXu "dünyanjn 

merkezidir" AXaçlar, sürekli yenilenme halindeki evreni temsil eder; evrenin 

merkezinde, ebedi hayat ya da bilgi aXacj hangisi olursa olsun her zaman bir aXaç 

vardjr. 

106. Bilgi AXacj

Cennetin ortasjnda, Hayat AXacj ve iyiliXi ve KötülüXü Bilme AXacj vardjr ve Tanrj, 

Adem'e Bilgi AXacj'njn meyvelerinden yemeyi yasaklamjｹtj; "Çünkü ondan yediXin 

gün kesinlikle ölürsün," demiｹti. 

Adem'e ve Havva'ya Bilgi AXacj'njn meyvesini yemeleri için jsrar eden yjlan, onlara 

bu aXacjn meyvelerinin ölümü deXil tanrjsalljXj getireceXini söyler. "'Kesinlikle 

40

ölmezsiniz; çünkü Tanrj biliyor ki, o aXacjn meyvesini yediXinizde gözleriniz açjlacak, 

iyiyle kötüyü bilerek Tanrj gibi olacaksjnjz. 

107. Hayat AXacj'njn Bekçileri 

Canavarla mücadelenin baｹka bir anlamj daha vardjr: erginleme. insan "kahraman" 

olabilmek ve ölümsüz olmak için "sjnamalardan" geçmelidir. Yjlanj ya da canavarj

yenemeyen Hayat AXacj'na, yani ölümsüzlüXe ulaｹamaz. 

108. Canavarlar ve Griffonlar

Yjlan baｹka geleneklerde de, her zaman Hayat AXacj'njn yanjndadjr. 

Griffonlar ya da canavarlar kurtuluｹa Hayat AXacj'na ya da onun simgelerinden 

birine giden tüm yollarj gözetlerler. 

-kjsacasj kutsalj cisimleｹtiren, güç, yaｹam ve her ｹeyi bilme yeteneXi bahｹedebilen 

her simgeyi- korurlar. 

109. AXaç ve Haç 

Hayat AXacj, ölüleri dirilten, hastalarj iyileｹtiren ya da gençleｹtiren vb tüm mucizevi 

bitkilerin ilk örneXidir. 

Gerçek haçjn yapjldjXj tahta, ölüleri diriltmektedir ve imparator Konstantin'in annesi 

Helena, onun peｹine düｹer. ... Hjristiyan ikonografisinde haç, genelde bir Hayat 

AXacj olarak betimlenir. 

110. Gençleｹme ve Ölümsüzlük 

Ölümsüzlük ve gençlik bitkisi," Hindistan'da ve Sami kültüründe farklj algjlanjr. 

Samiler, ölümsüzlük ve ölümsüz bir yaｹam arzulamjｹlardjr; Hintliler, gençleｹtiren ve 

yenileyen bitkinin peｹindedirler. 

Yaｹamj seven ve varoluｹu selamlayan Hintli, bunu sonsu za kadar korumak istemez 

yalnjzca uzun süre genç kalmak ister. Öte yandan -özgürlüXünü kazanmak isteyen 

ve varljXjnjn sonsuza kadar devam etmesini arzulamayan- bilgenin ve mistiXin 

istediXi ölümsüzlük deXildir; bilge ve mistik, kozmo stan kesin olarak kopup 

ayrjlmayj ve ruhunun sonsuz bile olsa belli bir zaman diliminde kalmasjnj deXil, 

mutlak özerkliXe kavuｹmasjnj ister. ... Elma iskandinavya mitolojisinde, gençleｹtirici 

ve yenileyici meyvedir. 

Mitin manevi yön üyle, efsane, batjl inanç ve gelenek yönü ayrjdjr. Halk ve seçkinler 

yenileyen ya da ölümsüzlük veren bitki mitini tamamen farklj biçimlerde 

yorumlarlar. ... Her tür mucize bitki temasjnjn ardjnda bugün bizim keｹfettiXimiz 

aynj merkezi temadjr: Hayat AXacj; ulaｹjlmaz bir yerde ya da "merkezde" bulunan 

ve yalnjzca seçilmiｹlerin meyvelerinden tadabildiXi mucize bir aXaçta cisimleｹen 

gerçeklik, kutsalljk ve yaｹam. 

41

111. ｸifalj Otlarjn Arketipi 

Hindistan☂da Kapitthaha otu iktidarsjzljXa iyi gelir, çünkü Gandharvalar (Hint 

mitolojisinde, bitkilerden iyi anlayan, her derdin devasj somanjn koruyucusu varljklar) Varuna'ya 

erkeklik gücünü verirken onu kullanmjｹtjr. 

Eski insanlar için, atlarjn tedavi edici güçlere sahip olmalarjnjn nedeni, ilk kez 

tanrjlar tarafjndan keｹfedilmiｹ olmalarjdjr. 

112. Axis Mundi Olarak AXaç 

113. insanjn Bitkiden Türemesi Miti 

Miao topluluklarj, atalarj olduXuna inandjklarj bir bambuya taparlar. ... Melburn 

çevresindeki Avustralya kabileleri, ilk insanjn bir mimozadan doXduXuna 

inanmjｹlardjr. Hindiçin'de çok yaygjn bir mite göre, insanljk bir tufan sonucunda yok 

olur, yalnjzca mucize eseri bir balkabaXjnjn içine saklanan bir kjz ve erkek kardeｹ

kurtulur. istememelerine karｹjn, evlenirler ve genç kjz dünyaya bir balkabaXj getirir; 

bir daXa ve ovaya serpilen tohumlarjndan insan soyu doXar. 

Hayatjna aniden son verilen bi r insanjn yaｹamj bir bitkide devam eder; bu bitki, 

kesildiXi ya da yakjldjXj zaman, tekrar insan biçimini al an bir hayvanjn ya da baｹka 

bir bitkinin doXumuna neden olur. Bu insanjn yaratjcjljk ve varljXjnj ifade etme 

olanaklarjnj kullanabilmesi için, yaｹamjnjn, tamamen tükenmesi ge rekmektedir; ani 

olarak varljXjna son verildiXinde baｹka bir biçimde varljXjnj devam ettirir; bitki, 

meyve, çiçek. 

Bazj halklar, ata ruhlarjnjn bazj aXaçlarda bulunduXuna ve buralardan annelerinin 

karnjna embriyon biçiminde girdiklerine inanjrlar. Çin'de her kadjnjn bir aXaca 

karｹjljk geldiXine inanjljr; aXaç ne kadar çek meyve verirse kadjnjn da o kadar çok 

çocuXu olur. 

"GerçekliXin" ve "gücün" kaynaXj ve temeli insan deXil bitkidir. insan, yeni bir bitki 

kipliXinin geçici görünümüdür. Ölürken, ya da daha doXrusu insanljk durumunu terk 

ederken aXaca -"tohum" ya da ☜ruh☝ olarak- dönüｹür. 

114. Bitkilere Dönüｹme 

Yaｹamjn iki düzlemi arasjndaki çevrim iki gruba ayjrabileceXimiz efsane ve 

masallarda sjk sjk karｹjmjza çjkar: a) Öldürülen bir insanjn bir çiçeXe ya da bir 

aXaca dönüｹmesi; b) Bir meyve ya da bir tohum aracjljXjyla mucizevi bir biçimde 

döllenme. 

115. insan ve Bitki iliｹkileri 

Mecklenburg'da, yeni doXmuｹ bebeXin plasentasjnj, küçük bir meyve aXacjnjn dibine 

gömerler; Endonezya'da, plasentanjn gömüldüXü yere bir aXaç dikerler. Her iki 

gelenekte de, aXacjn büyümesiyle insanjn büyümesi arasjnda mistik bir dayanjｹma 

olduXu ifade edilir. ... Papular, bir aXacj kestiklerinde kendilerinin de öleceXini 

düｹünürler. Dolgan ｹamanlarj büyü uXraｹjlarj için ilk çaXrjlarjnj aldjklarjnda bir aXaç 

dikerler; öldüklerinde bu aXaç kesilir. Öteki Altay halklarjnda ｹamanjn yaｹamjnjn 

42

aXaca baXlj olduXuna inanjljr. ... Avrupa'da, veliaht prens doXduXunda bir jhlamur 

aXacj dikilir. 

116. Hayatj Yenileyen AXaç 

ibraniler, gayri meｹru çocuklarj "otlarjn çocuklarj" olarak adlandjrjrken, Rumenler, 

onlara "çiçek çocuklarj" der. 

117. AXaçlarjn EvliliXi 

118. Mayjs AXacj

Kjsacasj varolan her ｹey, canlj ve yaratjcj olan her ｹey, sürekli yenileniyorsa bitki 

simgeleriyle ifade edilir. Kozmos, bir aXaç biçimiyle temsil edilir; çünkü aXaç gibi 

düzenli olarak kendini yeniler. ilkbahar, yaｹamjn dolayjsjyla insanjn yeniden 

doXuｹudur. 

ingiltere'de 1 Mayjs'ta gençler ya da küçük kjzlar, baｹlarjnda dallardan ve 

çiçeklerden oluｹan taçlarla, ｹarkjlar söyleyip hediyeler isteyerek ev ev dolaｹjrlardj. 

... Bu geleneXin olduXu her yerde (isveç, iskoçya, Pireneler ve Slav ülkeleri) "mayjs 

direXi" etrafjnda yapjlan bir dansla sona eren toplu halk eXlenceleri için bir fjrsat 

verir. Baｹ rollerde genelde çocuklar ve gençler vardjr. Bu, bir bahar bayramjdjr, ama 

bu türden her kutlama orjiye benzer bir ｹeye dönüｹebilir. 

Kilisenin tüm direniｹine karｹjn "mayjs bayramj" varljXjnj sürdürür. En derin 

toplumsal dönüｹümler bile, bu geleneXi yok edememiｹ, yalnjzca adj deXiｹmiｹtir. 

Perigord'da ve baｹka birçok yerde mayjs aXacj, Fransjz Devrimi'nin simgesi olur; 

"Özgürlük AXacj" adjnj aljr, fakat köylüler, atalarjndan kalan bir aljｹkanljkla, bu 

aXacjn etrafjnda dans ederler. 1 Mayjs, günümüzde özgürlük ve iｹçi bayramj olarak 

kutlanmaktadjr; modem anlayjｹa göre, bu bayram, tüm geleneksel toplumlarjn 

ortak ülküsü; toplum refahjnjn geliｹmesi ve iyileｹtirilmesi mitinin bir parçasjdjr. 

119. "Kral" ve "Kraliçe" 

120. Cinsellik ve Bitkiler 

121. Bitkileri Temsil Eden Tasvirler 

Bazj bölgelerde, bitkilerin temsilci si ve güç kaynaXj Mayjs Kralj'nj "öldürme" ayini 

vardjr. ... Pilsen civarjnda(Çekoslovakya) Kral, otlar ve çiçekler giymiｹ olarak ortaya 

çjkar ve yargjlandjktan sonra atla kaçmaya çaljｹjr; yakalanmazsa bir yjl daha "Kral" 

olarak kalma hakkj vardjr; aksi durumda boynu vurulur. 

122. Ritüel Yarjｹmalar 

123. Kozmik Simgecilik 

Tüm bu halk ayinlerinin ortak paydasj bir bitki simgesi aracjljXjyla kozmik bir olayjn 

(bahar ya da yaz) kutlanjｹjdjr. Bir aXaç, bir çiçek, bir hayvan herkese gösterilir, bir 

aXaç törensi bir ｹekilde süslenir ve bir tören alayjyla dolaｹtjrjljr ya da bu bir aXaç 

deXilse bir odun parçasjdjr, bir adam veya bir kukla yapraklarla kaplanjr; kimi 

43

zaman ölümle ya da yeniden diriliｹle ilgili dövüｹler, yarjｹmalar, dramatik sahneler 

gerçekleｹtirilir. Bütün insanlarjn yaｹamj bir an için bir aXaçta ya da bir bitki 

tasvirinde, kozmik bir olayj -baharj- temsil eden ya da kutsayan basit bir simgede 

odaklanjr. 

Bitki ayinlerini yaratan baharjn geliｹi deXildir. ... Ama canlandjrjlan temsiller 

baｹlangjçtaki yapjyj korurlar: yenilenmenin ilksel hareketinin yeniden 

gerçekleｹtirilmesidir. 

124. Sentez 

Bitki hiyerofanilerinin neredeyse sjnjrsjz zenginliXiyle kafamjz karjｹmamaljdjr. Bu 

hiyerofanilerin zenginliXi ve çeｹitliliXi tutarlj bir yapjya sahiptir. Bu olgularj gözden 

geçirirsek kozmik aXaç ile mayjs aXacj tören alayj arasjndaki temel fark, kozmik bir 

ideogram ile bir ayin arasjndaki koｹullarjn farkljljXjndan ibarettir. ... Ama tüm bu 

formüller, aynj "gerçeXi" ifade eder: Bitki, yaｹayan gerçekliXin ifadesidir ve kendini 

sürekli yenileyen yaｹamjn tezahürüdür. ... bitki, kendisinden farklj bir ｹeyi temsil 

ettiXi ölçüde yani kutsalj ortaya koyduXu ve canlandjrdjXj sürece- bir hiyerofanidir. 

Bir aXaç yada bir bitki, bir bitki ya da bir aXaç olarak kutsalljk kazanmaz: aｹkjn bir 

gerçekliXin bir parçasj olduXu için, bu aｹkjn gerçekliXi temsil ettiXi için kutsalljk 

kazanjr. Herhangi bir bitki ku tsanjnca, aｹkjn olur; kutsalljk diyalektiXine göre, parça 

(aXaç, bitki) bütünün temsilidir (kozmos, yaｹam), kutsal olmayan bir nesne bir 

hiyerofaniye dönüｹebilir. 

Ama asla aXaçlar ya da bitkiler üzerinde yoXunlaｹmjｹ bir tapjm, bir "bitki dini" 

olmamjｹtjr. ... Her ne kadar bazj tanrjlarjn bitkisel epifanileri varsa da, tanrjlarj, bir 

bitki hiyerofanisine indirgemek çok zordur. ... Bir "bitki tanrjsjnjn" ne olduXunu daha 

iyi anlamak için öncelikle bir ☜tanrjnjn☝ ne olduXunu iyice anlamak gereklidir. 

IX. BÖLÜM

TARIM VE BEREKET TAPIMLARI

125. Tarjm Ayinleri 

ilkel insan için, temel her faaliyet gibi tarjm da basit bir topraXj sürme tekniXi 

deXildir. Yaｹamla doXrudan ilgisi olan ve tohumda, ekili tarlada, yaXmurda, bitki 

ruhlarjnda var olan yaｹamjn çoXalmasjnj saXlayan tarjm, her ｹeyden önce bir 

ritüeldir. 

Tarjm toplumlarjnjn dinsel deneyimlerinde zamanjn ve mevsimlerin öneminin altjnj

çizmekle baｹlamaljyjz. Çiftçi, yalnjzca saygj duyduXu mekan olarak kutsal bir varljkla 

-bereketli toprakla, tohumda faaliyet gösteren güçlerle, tomurcuklar ve çiçeklerle￾ilgili deXildir, aynj zamanda yaptjXj iｹ belli bir zaman döngüsüyle , mevsimlerle 

yönlendirilir. 

126. Kadjn, Cinsellik, Tarjm 

TopraXjn bereketiyle kadjnlarjn yaratjcj güçleri arasjndaki bu mistik baX "tarjmcj

zihniyet" diyebileceXimiz zihniyetin en temel güdülerinden biridir. 

44

Tarjmjn geliｹmesiyle erkek giderek daha da büyük bi r önem kazanmjｹtjr. Kadjn ekili 

tarlayla özdeｹleｹince erkek kendisini, onu dölleyen tohumla bir hissetmiｹtir. 

127. Tarjmsal Sungular 

Tjpkj kurban törenlerinde ya da herhangi bir dinsel törende olduXu gibi topraXj

iｹlemeye baｹlamadan önce ritüel olarak arjnmjｹ olmak gerekir. ... Tohum ekme 

zamanjyla hasat zamanjnjn aynj öneme sahip olmasj bir rastlantj deXildir: tohum 

ekmek ve hasat, tarjmsal faaliyetin en yoXun iki dönemidir. 

Bu kurbanlar ve sungular kim ve ne içindir? ... Fakat hasadjn baｹarjsj sayjsjz güce 

baXljdjr ve bu güçlerin kiｹileｹtirilmesi ve sjnjflandjrjlmasj konusunda belli bir 

karjｹjkljk olduXu gerçektir. 

128. Hasadjn "Gücü" 

Bir tarlanjn son baｹaklarjnj biçmeme adeti çok y aygjndjr. 

Aynj nedenle, bir aXacjn son meyveleri toplanmaz, koyunl arjn sjrtjnda bir tutam 

yapaXj bjrakjljr... Bu gelenek -tüketilen ama asla tamamen yok olmayan kendi 

büyüsüyle kendini yenileyen "güç" kavramjndan türemiｹtir. 

129. Mitolojik Kiｹileｹtirmeler 

130. insan Kurban Etme 

Frigyaljlar muhtemelen hasat döneminde insan kurban ediyorlardj; bazj kaljntjlara 

göre, bu kurban adeti, DoXu Akdeniz'in bazj bölgelerinde de yaygjndj. 

131. Aztekler ve Kondlarda insan Kurbanj

Meksika'daki Azteklerde ... üç ay sonra, ekin olgunlaｹtjXjnda, yeni mjsjr tanrjçasj

Xilanen'i temsil eden genç kjzjn kafasj kesilir; ... Altmjｹ gün sonra, hasat bitince yine 

bir insan kurban edilir. Tanrjça Toci'yi ☜Annemiz☝ (kullanjm için hasat edilen mjsjrjn 

tanrjçasj) temsil eden bir kadjnjn boynu vurulur ve derisi yüzülür. Rahip, bu deriyi

giyer ve baldjrdan aljnan bir parça deri mjsjr tanrjsj Cinteotl'un tapjnaXjna götürülür; 

burada, baｹka biri bu deriden kendine maske yapar . ... Baｹka Amerika kabilelerinde 

örneXin Pavnilerde kurban edilen genç kjzjn gövdesi parçalanjr ve parçalarj tarlalara 

gömülürdü. 

Tarjmla ilgili insan kurbanlarjmj en iyi örnek, Bengal'deki bir Dravid kabilesi olan

Khondlarjn, XIX. yüzyjljn ortalarjnda gerçekleｹtirdikleri insan kurbanlarjdjr. 

Kurbanlar, yeryüzü tanrjçasj Tari Pennu ya da Bera Pennu'ya adanjr ve Meriah 

olarak bilinen kurban ya ailesinden satjn aljnjr ya da kendileri de kurban olan anne 

ve babadan doXmuｹtur. Kurbanlar, belli dönemlerdeki bayramlarda ya da

olaXanüstü durumlarda gerçekleｹtirilir, ama kurbanlar her zaman gönüllüdür . ... 

Kurban etme çeｹitli biçimlerde olur: Afyonla uyuｹturulan Meriah baXlanjp kemikleri 

kjrjljr ya da boXulur ya da parçalara ayrjljr ya da kor ateｹ üzerinde yavaｹ yavaｹ

yakjljr vb. 

132. Kurban ve Yeniden DoXum 

Bir ☜gücün☝ yenilenmesini amaçlayan her tür drama ya da ayin, ab initio (baｹlangjçtan 

beri) meydana gelmiｹtir ve ilksel ve yaratjcj eylemin yinelenmesidir. ... hasatta 

45

kendini djｹa vuran gücün yenilenmesi için insan kurban etmek, önce tohumlara can 

veren bu ilk yaradjljｹjn tekrarjnj amaçlar. ... Kurbanjn ritüel olarak parçalanan 

bedeni, parçalarjndan tohumlar çjkan ilk mitolojik varljXjn bedeniyle örtüｹür. 

133. Hasat Sonu Ritüelleri 

134. Ölüler ve Tohumlar 

Tarjm iki farklj düzlemde ölülerin, alanjna girer. ilk düzlem, yeryüzüyle 

dayanjｹmadjr; ölüler tohumlar gibi gömülürler, yalnjzca, onlarjn eriｹebildikleri bir 

boyuta geçerler. ikinci düzlem olan tarjm, büyüyerek kendini yeniden üreten 

yaｹamjn, bereketin üstün bir aracjdjr ve ölüler bu yeniden doXumun, yaradjljｹ

çevriminin ve tükenmez bereket gizemiyle özel olarak cezbedilir. Yeryüzünün 

rahmine gömülen tohumlar gibi ölüler de yeni bir suret içinde yaｹama dönecekleri 

anj beklerler. 

ｸölen, bu yaｹam enerjisinin toplanmasjnj temsil eder; bu nedenle tüm aｹjrjljklarjyla 

ｹölen, ölülerin anjlmasj için olduXu kadar, tarjm bayramlarj için de vazgeçilmezdir. 

Hatta eskiden ziyafetler, ölü:nün mezarjnjn yanjnda verilirdi; böylece ölünün onun 

yanj baｹjnda gerçekleｹen bu yaｹam enerjisinden. faydalanmasj saXlanjrdj. 

Yjlan, tam bir ölüm hayvanjdjr, hasadj korur. Baharda, ekim dönemlerinin 

baｹlangjcjnda, hasadj koruyup kanamasj için ölülere kurbanlar verilir. 

135. Tarjm ve Cenaze Tanrjlarj

Eski Yunanistan'da, ölüler de tahjllar gibi piｹmiｹ toprak kaplara konulurlardj. 

Kadim Hindistan'da hasat döneminde ölüler ritüel olarak yakjljr ve aynj zamanda 

hasat bayramj kutlanjrdj. 

136. Cinsel Yaｹam ve Tarlalarjn Bereketi 

Tüm topluluXun bir arada gerçekleｹtirdiXi ｹey, en iyi sonuçlarj verir. Kadjnjn üretken 

olmasj tarlalarjn üretken olmasjnj saXlar; aynj zamanda bitkinin bolluXu kadjna 

hamile kalmada yardjm, eder. ... Kritik hasat zamanj yaklaｹtjXjnda ve arpa bitmeye 

baｹladjXjnda batj Afrikalj halklardan Eweler orjiler aracjljXjyla felaketlere karｹj ürünü 

korumak için önlemler aljrlar. Pek çok genç kjz, gelin olarak piton tanrjya sunulur. 

Kutsal evlilik, tapjnakta tanrjnjn temsilcileri ve rahipler tarafjndan gerçekleｹtirilir ve 

bu biçimde kutsanan gen ç kjzlar ya da eｹler sunaXjn ortasjnda bu kutsal fahiｹeliXe 

bir süre daha devam ederler. Kutsal evliliXin tarlalarj verimli kjlmak ve sürüleri 

çoXaltmak için olduXu söylenir. 

Çin'de gerçekleｹen de budur, genç kjzlar ve genç erkekler, baharda toprak üzerinde 

birleｹirler, böylece evrenin tohum vermesini saXlayarak, yaXmur yaXdjrarak ve 

tarlalarj bereketli kjlarak kozmik üremeye katkjda bulunduklarjnj düｹünürler. 

137. Orjinin Dinsel iｹlevi 

Orjiler genellikle kutsal evliliklerle örtüｹürler. Tanrjsal bir çiftin birleｹmesi, sjnjrsjz bir 

eXlence, coｹku ve üretkenlik nedenidir. ... Oraon halkj, mayjs ayjnda, güneｹ

tanrjsjyla yeryüzü tanrjçasjnjn evliliXini kutlarken rahip kendi karjsjyla herkesin gözü 

46

önünde birleｹir ve ardjndan son derece ｹatafatlj bir orji baｹlatjljr. ... insanlar 

tanrjlarj taklit etmekten daha iyi bir ｹey yapamazlar; özellikle bu taklit tüm dünyanjn 

refahjnj, bitkilerin ve hayvanlarjn kaderini etkileyecekse. Kutsalljk söz konusu 

olduXunda aｹjrjljXjn belli bir yeri ve önemi vardjr. ... Orjiler kutsal yaｹam enerjisin 

yayjlmasjnj saXlar. Pek çok bölgede, kadjnlar, kurakljk dönemlerinde, tarlalarda 

çjrjlçjplak koｹarlar böylece göXün erkekliXini uyandjrmak ve yaXmur yaXdjrmak 

isterler. 

Romaljlarjn Floralia'sjnda (27 Nisan) gençler çjrjlçjplak sokaklarda dolaｹjrlar ya da 

Lupercalia törenlerinde, genç erkekler genç kadjnlara dokunarak onlarj üretken 

kjlarlar ya da Hintlilerin en önemli bitki bayramj Holi'de her ｹey serbesttir. 

HinduIar, Bali bayramj sjrasjnda, ensest iliｹki djｹjnda her tür cinsel birleｹmeyi 

olaXan sayarlardj. 

138. Orji ve Yeniden Bütünleｹme 

Tohumlar nasjl topraXa karjｹjyor, parçalanjyor ve ｹekillerini yitirip baｹka bir ｹeye 

dönüｹüyorlarsa (filizlenme), insanlar da orjilerde bireyselliklerini yitirmekte ve tek 

vücut olmaktadjrlar. Böylece, "biçimin" ve "yasanjn" olmadjXj tüm duyularjn 

kaynaｹmasj gerçekleｹmektedir. ... Bir anlamda, orji insanj tarjm düzlemine çeker. 

insan; kurallarj, sjnjrlarj ve bireyselliXi ortadan kaldjrarak, toprakla ve geceyle ilgili 

deneyimlere kendini açarak, yeni bir bitkide doXmak üzere kendi biçimini yitirip 

topraXjn içinde parçalanan tohumlarjn durumuna geçmeyi baｹarjrlar. 

Dahasj orjiler, yaradjljｹtan önceki mistik kaosu yeniden canlandjrarak, yaradjljｹjn 

tekrar edilmesini saXlar. 

Yaradjljｹ kaosa düzen getirir. Orjilerle (Karnavallar, Satürnalya -17 Eylül☂de kutlanan 

Satürn festivali-) kjrjlan günlük hayat örüntüsünde yaｹamjn, etkinlik ve uyku, doXum 

ve ölüm arasjnda gidip gelen bir tüm olarak, kaostan doXup bir felaket veya ... bir 

"büyük çözülme" ile ona geri dönen bir yaradjljｹ döngüsü olarak görüldüXünü 

anlayabiliriz. 

139. Tarjmsal Mistisizm ve Kurtuluｹ

Hiçbir ｹey çaba harcamadan baｹarjlamaz, insan hayatjnj yalnjzca çaljｹarak, yani 

hayatjn kurallarjna uyarak, ilksel eylemleri tekrarlayarak kazanabilir. Tarjm 

toplumlarjnjn insanlarjnjn bitkilerin hayatjna iliｹkin deneyimlerinden yola çjkarak 

kendileri için oluｹturduklarj umutlar, en baｹjndan eyleme, harekete yöneliktir. insan 

belirli bir hareket tarzjnj izler, belirli modellere göre davranjrsa yenilenmeyi umabilir. 

Eylem ve ayin, vazgeçilmez koｹullardjr. 

insan binlerce yjldjr bitkisel yaｹamjn belirli araljklarla yenilendiXini gözlemlememiｹ

ye bundan insan ve tohumun dayan jｹmasj sonucunu çjkarmamjｹ olsaydj, ölümle ve 

ölümden sonra yenilenme umuduna sahip olamayacaktjr. 

Tarihin yönünü belirleyen ne nüfusun artjｹj ne de yiyecek bolluXu idi; tarihin yönünü 

belirleyen insanjn bu keｹifle birlikte geliｹtirdiXi zihniyettir. insan, tahjllar aracjljXjyla 

gördüklerinden, onunla uXraｹjrken öXrendiklerinden, tohumun. topraXjn altjnca 

47

kendi hüviyetini yitirdiXine tanjk olarak anladjklarjndan belirleyici bir ders 

çjkarmjｹtjr. Tarjm insana organik yaｹamjn asli bir bütün olduXunu öXretir; kadjnla 

tarla, cinsel iliｹkiyle topraXj tohumlama arasjndaki yaljn analojiler ve hayatjn 

ritmikliXi, ölümün bir geri dönüｹ olduXu gibi daha ileri zihinsel sentezler bu esinden 

kaynaklanmjｹtjr. Bu sentezler, insanljXjn geliｹiminde çok temel bir yere sahiptir ve 

ancak tarjmjn keｹfiyle mümkün olabilmiｹtir. Kurtuluｹ umudunun en öneml i 

temellerinden birisi, tarih öncesi tarjm mitiyle ortaya çjkmjｹtjr: toprakta gizlenen 

tohum gibi ölüler de yeni bir suret içinde yaｹama geri dönebileceklerini umut 

edebilirler. ... insan tarladaki çiçek gibidir. 

X. BÖLÜM

KUTSAL MEKANLAR: TAPINAK, SARAY, "DÜNYANIN MERKEZi"

140. Hiyerofaniler ve Yineleme 

Sonuç olarak, kutsal mekan düｹüncesi, mekana bir sjnjr çizerek, onu çevresindeki 

kutsal olmayan mekandan soyutlayarak kutsam jｹ olan ilksel hiyerofaninin 

yinelenmesi düｹüncesi üzerine kuruludur. 

Tarihin en eski dönemlerinden beri hürmet gösterilen kayalar, kaynaklar, maXaralar 

ve ormanlar farklj biçimlerde bugünün Hjristiyan toplumlarj tarafjndan da kutsal 

kabul edilirler. ... Kutsal mekan "seçiminin" tamamen insana bjrakjldjXjnj düｹünmek 

kutsal mekanlarjn sürekliliklerini açjklanamaz bir duruma getirebilir. 

141. Mekanjn Kutsanmasj

Asljnda, mekan asla insan tarafjndan "seçilmez", yalnjzca onun tarafjndan 

☜keｹfedilir☝; baｹka bir deyiｹle kutsal mekan insana kendini ｹu ya da bu biçimde 

gösterir. 

Bir yerde fare ya da karjnca olup olmamasj kesin bir hiyerofani iｹareti olarak 

sayjlabilir. Kimi zaman, evcil bir hayvan, örneXin bir boXa serbest bjrakjljr; birkaç 

gün sonra, bu boXa aranjr ve bulunduXu yerde kurban edilir; ｹehrin kurulacaXj yer 

olarak bu nokta seçilir. 

Kutsal mekanj çevreleyen taｹtan bir daire, ya da duvar en eski mabet 

yapjlarjndandjr. ... Çit yalnjzca, sjnjrlan içindeki kratofaniyle ya da hiyerofaniye 

iｹaret etmez; ayrjca, bilmeden bu mekana girerek baｹjnj belaya sokabilecek kutsal 

olmayan kiｹiyi koruma amacjna da hizmet eder. Kutsal, kendisiyle temas kuran 

kiｹinin, her dinsel eylemin gerektirdiXi "hazjrljklarj" yapmamasj durumunda 

tehlikelidir. ... TapjnaXjn ya da evin eｹiXinin ritüel önemi. 

ｸehirleri çevreleyen surlar için de aynj durum geçerlidir: bu surlar askeri amaçlarla 

kurulmalarjnjn yanj sjra büyüsel bir savunma aracjdjrlar. ... Hindistan'jn kuzeyinde, 

salgjn hastaljk döneminde, ｹehrin etrafjna bir daire çizilir ve bu dairenin hastaljk 

cinlerinin ｹehre girmesine engel olduXu söylenir. 

142. Kutsal Mekanjn "inｹasj" 

Kilin harcjna katjlan su, ilksel suyla özdeｹleｹtirilir; sunaXjn temellerini oluｹturan kil, 

yeryüzü; yan duvarlar ise, atmosferdir vb. Öte yandan, suna Xjn inｹasj, zaman ile 

48

simgesel bütünleｹmeye, onun he r sunakta ☜maddeleｹmesini☝ ifade eder. Ateｹ

sunaXj, bir yjldjr... Geceler, onu çevreleyen taｹlardjr ve bu taｹlarjn sayjsj 360 

tanedir, çünkü yjlda 360 gece vardjr; gündüzler, yajuｹmati kiremitlerdir bunlarjn 

sayjsj 360 tanedir, çünkü yjlda 360 gündüz vardjr. Sunak böylece kutsal olmay an 

zamandan ve mekandan tamamen ayrj bir mistik zaman ve bir mekanda var olan 

mikrokozmosa dönüｹür. Bu açjdan bakjldjXjnda, sunaXjn inｹasjna asljnda evrenin 

doXumunun bir tekrarj olduXu söylenebilir. 

Aynj kozmogoni anlayjｹjna, Tantracj okullarjnda mandala'njn yapjmjnda da 

rastlanjr. Mandala'njn sözcük anlamj ☜daire☝dir. ... Mandala☂njn ne olduXuna gelince, 

bir kare içine çizilmiｹ, eｹmerkezli ya da eｹmerkezli olmayan dairelerden oluｹur. 

Herhangi bir yeni insan yerleｹimi de, dünyanjn yeniden kuruluｹudur. Nihai olacaksa, 

gerçek alacaksa yeni yerleｹim ya da yeni ｹehir, inｹa ritüeli aracjljXjyla "evrenin 

merkezi"ne yönlendirilmek zorundadjr. Pek çok geleneXe göre, dünya bir da 

geliｹmelidir. ... Roma'njn ilk modelinin bi r daire içine yerleｹtirilmiｹ bir kare olmasj

büyük olasjljktjr: Son derece yaygjn daire ve kare geleneXi bize bunu 

düｹündürtmektedir. 

143. "Dünyanjn Merkezi" 

Genel bir bakjｹ açjsjyla deXerlendirmek amacjyla bu simgelerin, üç ana ve 

tamamlayjcj unsur etrafjnda topladjXjnj söyleyebiliriz: 

1. Dünyanjn merkezinde, yerle göXün birleｹtiXi "kutsal daX" bulunmaktadjr; 

2. Her tapjnak ya da saray ve biraz daha geniｹ bakarsak her kutsal ev "kutsal 

daXla" özdeｹleｹtirilir ve böylece "merkez" olur; 

3. Axis mundi☂nin geçtiXi yerler olarak kutsal ｹehir ya da tapjnak, gök, yer ve 

yeraltjnjn birleｹtiXi bir yer olarak görülür. 

DoXudaki her ｹehir dünyanjn merkezinde bulunmaktadjr. ... Mezopotamya 

ziggurat1arj, kozmik daXlardjr. ... Buraya tjrmanan hacj, Dünyanjn Merkezine 

yaklaｹjr ve üst katjna çjkmjｹ bir hacj, baｹka bir gök alemine geçer, kutsal olmayan 

mekanj aｹarak "saf topraklara" girer. 

islam inançlarjna göre, dünyanjn en yüksek yeri Kabe'dir; çünkü kutup yjldjzj, onun 

göXün merkezinin tam altjnda olduXunu göstermektedir. 

Merkez kavramj, bünyesinde pek çok unsuru barjndjrjr. ... Kozmolojik gelenekler, 

merkez simgeciliXini embriyolojiden aljnan terimlerle açjkladjklarj da olur: Kutsal 

olan, dünyayj bir embriyon gibi yarattj. Embriyonun göbekten çjkmasj gibi Tanrj da 

dünyayj göbeXinden baｹlayarak yaratmaya baｹladj ve yaratjljｹ buradan baｹka 

yerlere yayjldj. 

Cennet, "yerin göbeXidir" ve bir Süryani geleneXine göre ☜bütün daXlardan daha 

yüksek bir daXjn☝ üzerine kuruludur. 

144. Kozmik Örüntüler ve inｹa Ayinleri 

Eｹik, iki mekanj ayjran sjnjrdjr; ev dünyanjn merkezine denktir. ... Konutun biçimi 

deXiｹtiXinde (örneXin Orta Asya'njn hayvancjljkla geçinen çoban toplumlarjnda) ve 

49

evin yerini yurt aljnca, orta direXin dinsel ve mitolojik iｹlevini, duman çjkjｹj için 

tepede açjlan delik yerine getirir. Kurbanjn sunulacaXj zamanlarda yurdun içine 

tepesindeki açjkljktan djｹarjya çjkan bir aXaç yerleｹtirilir. Kurban aXacjn yedi dalj, 

göXün yedi katjnj simgeler. 

Hindistan'da bir evin inｹasjna karar verildiXi zaman, müneccim, dünyayj taｹjyan 

yjlanjn kafasj üzerine konulacak temel taｹjnj seçer. Duvarcj ustasj, belirlenen yere 

kazjk çakar ve böylece yeraltjndaki yjlanjn "kafasjnj" sabitleyerek deprem olmasjnj

engellemiｹ olur. 

145. "Merkez" SimgeciliXi 

Pek çok mitolojide ve efsanede var olan kozmik aXaç (yedi dalj, göXün yedi katjyla 

örtüｹür) evreni simgeler. 

146. "Cennet Özlemi" 

XI. BÖLÜM

KUTSAL ZAMAN VE EBEDi YENiLENME MiTi

147. Zamanjn ÇeｹitliliXi 

Kutsal zaman, kutsal olmayan zamandan farkljdjr; fakat dahasj kutsal olmayan 

zamanjn hesaplanmasj, modern toplumdan mj, yoksa ilkel toplumdan mj

bahsettiXimize göre deXiｹir. 

Dayaklarda beｹ ayrj zaman olduXunu ortaya koymuｹtur; bu zamanlar, aynj gün 

içinde bile deXiｹebilmektedir; örneXin pazar günü: 

1. Güneｹin doXuｹu bir iｹe baｹlamak için en iyi zamandjr. Bu saatte doXan 

çocuklar mutlu olurlar; ama günün bu saatinde ava ve baljXa gitmemeli ya da 

yolculuXa çjkmamaljdjr. Aksi halde her eyleminiz baｹarjsjzljkla sonuçlanjr; 

2. Sabah saat dokuz: uXursuz andjr, bu saatte baｹlanan hiçbir ｹey baｹarjya 

ulaｹamaz; bununla birlikte bu saatte yola çjkarsanjz eｹkjyalardan korkmanjza 

gerek yoktur; 

3. ÖXle: bol talihli ☜zaman☝, 

4. ÖXleden sonra saat üç: savaｹ zamanj düｹmanlarj eｹkjyalar, avcjlar, baljkçjlar 

için ｹanslj, yolcular için talihsiz zaman; 

5. Güneｹin batjｹj: kjsa süren ☜talihli zaman.☝

148. Hiyerofanik Zamanjn BitiｹikliXi ve BirliXi 

149. Dönemsel Tekerrür-Ebedi ｸimdiki Zaman 

150. Mitsel Zamanjnjn Yeniden Baｹlatjlmasj

Mitsel zamanjn (ya da kutsal zamanjn, dinsel-büyüsel zamanjn, hiyerofanik 

zamanjn) iki temel özelliXini sayabiliriz: 1. Tekrar edilebilirlik (bu durumda, anlamlj

her eylem bu zamanj yeniden üretir); 2. Her tür olasjljXjn ötesinde bulunmasjna, bir 

anlamda sonsuzlukta olmasjna, yani tarih üstü olarak kabul edilmesine karｹjn bu 

kutsal zamanjn, tarihte bir "baｹlangjcj", yani tanrjnjn bu dünyayj yarattjXj ya da 

düzenlediXi bir an, uygarljXj getiren kahramanjn ya da atanjn eyleme baｹlandjXj bir 

an olmasj vb. 

50

... ilkel insanjn, etkinliklerin (örneXin tarjm, gelenek ve görenekler, cinsel yaｹam, 

kültür vb) anlamlj ve yararlj olduXuna inanmasj için bunlarjn, tanrjlarjnjn, uygarljXj

getiren kahramanlarjnjn ya da atalarjnjn ilk eylemlerinin tekrarlarj olmalarj

gerekmektedir. Modern insanjn gözünde ☜tarihsel,☝ yan tek ve yeri doldurulamaz 

olarak nitelenen her ｹey, ilkel insan için önemsizdir, çünkü mitsel-tarihsel bir öncülü 

yoktur. 

151. Dönemsel Olmayan Tekerrürler 

152. Zamanjn Yenilenmesi 

Orji aynj zamanda ☜karanljXa☝ geri dönüｹ, ilksel kaosun oluｹturulmasj demektir ve 

bu nedenle tüm yaradjljｹjn, düzenli biçimlerin her tür tezahürünün öncü lüdür. ... 

Belirli dönemlerde gerçekleｹen törenlerde orjinin düzenlenmesi, yaradjljｹjn yok 

oluｹuyla geçmiｹin de yok edilmesi isteXini ortaya koyar. "Biçimlerin birbirine 

karjｹmasj," toplumsal düzeninin alt üst oluｹuyla (Satürnalya'da, köle efendi, efendi 

köle olur; Mezopotamya'da, kral tahttan indirilir ve aｹaXjlanjr vb), karｹjtljklarjn 

örtüｹmesiyle (evli kadjna orospu muamelesi yapjlmasj vb), tüm kurallarjn ihlal 

edilmesiyle ifade edilir. Zincirden boｹalma, tüm yasaklarjn kalkmasj, tüm 

karｹjtljklarjn örtüｹmesi tek bir amaca hizmet eder, dünyanjn -toplum onun bir 

kopyasjdjr- yok oluｹu ve baｹlangjcjn (kaosun) ve sonun (tufanjn ya da ekpyrosis'in, 

yani kjyametin) mitsel anjnjn, ilksel illud tempus'un yeniden oluｹturulmasjdjr. 

153. Yaratjljｹjn Yjlljk Tekrarj

Yjljn sonunda gerçekleｹtirilen Karnavaljn kozmik anlamj, her zaman kaosun ardjndan 

kozmosun yeniden yaratjlmasjdjr. Bu dönemsel törenler, yaradjljｹjn simgesel olarak 

tekrarlanmasjdjr. 

Tanrjnjn üç anahtarj vardjr: yaXmur, doXum ve ölülerin yeniden dirilmesi. 

iranljlarjn yeni yjlj Nevruz, hem Ahura Mazda bayramj (ilk ayjn ☜Hürmüz gününde☝

kutlanjr) hem de dünyanjn ve insanjn yaratjldjXj gündür. Nevruz'da yaradjljｹ

tekrarlanjr. ... Nevruz gecesi, sayjsjz ateｹ ve jｹjk yakjljr, tanrjlara içki sunulur suyla 

yjkanarak arjnjljr böylece gelecek yjl bol yaXmur yaXmasj saXlanmaya çaljｹjljr. 

154. Yaratjljｹjn Belirli Olaylara BaXlj Olarak Tekrarlanmasj

Asljnda, her yeni hükümdar, yeni bir dönem demektir. Toplumun tarihinde hatta 

evrenin tarihinde yeni bir dönemdir. 

155. Mutlak Yenilenme 

XII. BÖLÜM

MiTLERiN MORFOLOJiSi VE iｸLEVi

156. Kozmogoni Mitleri-Örnek Mitler 

Bir Hint metafizik metni olan Brhadaranyaka Upaniｹad'da erkek çocuXun dünyaya 

getirilmesi ritüeli anlatjljr. Üreme eyleminin kutsal evliliXe dönüｹümü söz konusudur. 

insan çifti kozmik çiftle özdeｹleｹtirilir; koca karjsjna "Ben göXüm sen yersin" der. 

157. Kozmogonik Yumurta 

51

158. MitIerin Ortaya Koyduklarj

Herakleitos "Tanrj, gün ve gece, yaz ve kjｹ, savaｹ ve barjｹ, doygunluk ve açljktjr; 

tüm karｹjtljklar Tanrjdjr," demiｹtir. 

159. Coincidentia Oppositorum ♠ Mitsel Örüntü 

Tüm mitlerin ortaya konuluｹu iki yönlüdür: Mitler bir yandan aynj ilkeden türeyen ... 

iki tanrjsal kiｹiliXin iki karｹjt niteliXini; diXer yandan tanrjlarjn derin yapjlarjndaki 

coincidentia oppositorum☂u yani tanrjlarjn yüce gönüllü ve korkunç, yaratjcj ve 

yok edici, güneｹ ve yjlan biçiminde (baｹka bir ifadeyle fiil ve kuvve halinde) vb 

oluｹlarjnj ortaya koyar. 

Hintli ya da Çinli zahit, bilge ya da "mistik," yaｹam deneyiminden ve bilincinden tüm 

"aｹjrjljklarj" ayjklamaya, yani tam bir belirsizlik ve tarafsjzljk hali kazanmaya, 

böylece zevke ve acjya karｹj duyarsjzlaｹmaya vb, kjsacasj özerk olmaya çaljｹjr. 

160. Tanrjsal Erdiｹi Miti 

Kozmik bereket tanrjlarjnjn çoXunun hermafrodit ya da bir yjl diｹi bir yjl erkek 

olduklarjnj hatjrlatmakla yetinelim. ... Pek çok bitki tanrjsj (örneXin Attis, Adonis, 

Dianysos) ve Ulu Tanrjçalar (Kybele gibi) çift cinsiyetlidir. Avustralya dini gibi en 

eski dünya dinlerinde de ilk tanrj erdiｹidir ve örneXin Hindistan'da olduXu gibi en 

geliｹmiｹ dinlerde bile tanrj, erdiｹi olarak betimlenir. ... Hintli tüm cinsel mistisizmde 

insanjn kemale ermesinin, onun ☜tanrjsal eｹiyle,☝ yani erdiｹisiyle özdeｹlemesine 

baXlj olduXu inancj hakimdir. 

Çinlilerde hermafrodit bir Yüce Tanrj vardjr, hem karanljk hem jｹjk tanrjsjdjr; simge 

olarak tutarljdjr çünkü karanljk ve jｹjk tek bir gerçeXin iki farklj yönüdür. 

161. Erdiｹi insan Miti 

Pek çok inanjｹ, ☜ilk insanjn,☝ atanjn, hermafrodit olduXunu ileri sürer ve daha 

sonraki mitolojik deXiｹkeler ☜ilksel çiftlerden☝ söz eder. ... Adem bile, Hahamlarjn 

yorumlarjna göre, kimi zaman erdiｹi olarak karｹjmjza çjkar. Havva'njn doXuｹu, 

sonuçta tek bir hermafrodit varljXjn iki ayrj varljXa -diｹi ve erkek- ayrjlmasjdjr. 

Hermafrodit tanrj ve çift cinsiyetli "ata" (veya "ilk insan") miti, "mükemmel insan" 

olmanjn koｹulu olarak kabul edilen baｹlangjçtaki durumun dönemsel yenilenmesini 

amaçlayan toplu törenlere model oluｹturmaktadjr. Avustralyalj genç erkeXi ya da 

genç kjzj hermafrodite döndürmeyi amaçlayan erkek ve kadjn sünnetleri djｹjnda, 

kjljk deXiｹtirme törenlerinin hepsinin, aynj ｹeyin küçük versiyonlarj olduXunu 

söyleyebiliriz. Hindistan'da, Fars'ta ve Asya'njn bazj bölgelerinde, ☜kjljk deXiｹikliXi☝

töreni, tarjm bayramlarjnjn çok önemli bir parçasjdjr. Hindistan'jn bazj sjnjr 

bölgelerinde, erkekler kendisi de erdiｹi olan bitki tanrjçasjnjn bayramjnda yapay 

göXüsler taｹjrlar. 

Kjsacasj, insan zaman zaman (bir an için bile ol sa) mükemmel insan olma 

gereksinimini hisseder; bu mükemmel insan olma halinde her iki cinsiyet, yan yana 

var olur; tjpkj iki cinsiyetin öteki niteliklerle ve diXer tüm sjfatlarla bir arada tanrjda 

var olmasj gibi. Kadjn giysileri giymiｹ bir erkek, kadjn olmaya çaljｹmaz; görünüｹte 

52

kadjn gibidir ama asljnda bir an için iki cinsiyeti bünyesinde birleｹtirir ve tüm 

kozmosu anlayabilecek bir duruma bürünür. ... Bir kez daha geçmiｹi, "tarihi" yok 

etme ve yeni bir yaradjljｹla yeni bir yaｹama baｹlama isteXiyle karｹj karｹjyayjz. "Kjljk 

deXiｹtirme" ritüeli, "orji" ritüeliyle benzer özellikler taｹjmaktadjr: hatta ☜kjljk 

deXiｹtirmenin☝ genelde orji sjrasjnda gerçekleｹtiXini söyleyebiliriz. Bununla birlikte, 

bu ayinlerdeki en ｹaｹjrtjcj deXiｹimler bunlarjn asjl anlamjnj bozamamjｹtjr: cennetteki 

☜ilk insanla☝ yeniden bütünleｹmek. Tüm bu ayinler, erdiｹi tanrj mitlerini model 

almaktadjrlar. 

Asljnda insanjn, aｹk eylemiyle "erdiｹi" nitelikler kazandjXj söylenebilir; çünkü aｹk 

iliｹkisinde her iki cins, karｹj cinsin ☜özelliklerine☝ (zarafetle, teslimiyetle ve 

fedakarljkla vb) eriｹip onu fetheder (ｹefkat, boyun eXiｹ, aｹjk erkeXin fedakarljXj vb). 

162. Yenileme, inｹa, Erginleme Mitleri vb 

163. Mitin Yapjsj: Varuna ve Vrtra 

Kozmogoni miti her biçimde ve çeｹitli bakjｹ açjlarjnda "doXru," uygulanabilir ve 

kullanjlabilirdir. Bu konuda, gerektiXinde "ruhsal gücüyle" ve "büyüsüyle" baXlayjcj

olan, evrenin hakimi çok güçlü gök tanrj Varuna mitini ve yapjsjnj örnek verebiliriz. 

Ama kozmik yönüyle daha karmaｹjk bir tanrjdjr Varuna: Yalnjzca gök tanrj deXil 

daha önce de gördüXümüz gibi ay ve su tanrjsjdjr da. ... Varuna'da "karanljk" gücün 

aXjr bastjXj bir yön vardjr. ... Varuna'njn bu "karanljk" yönü yalnjzca "karanljk gök" 

olarak göksel anlamda aljnmamaljdjr, daha geniｹ bir anlamda, kozmik ve 

metafiziksel anlamda düｹünülmelidir; gece, potansiyel bir güçtür, tohumdur, 

tezahür etmemiｹ alandjr. 

Bir yandan gece (örtülü olan), su (potansiyel, tohum), "aｹkjnljk" ve "edilginlik" (gök 

ve yüce tanrjlara özgü) nitelikleri öte yandan her türden "baXlayjcjljk" özellikleriyle 

sularj "tutan" ☜durduran☝ ya da ☜hapseden☝ Vrtra'yla hem mitolojik hem de 

metafiziksel bir dayanjｹma gösterir. Kozmik düzlemde Vrtra da bir "baXlayjcj"djr. ... 

Mitin en önemli iｹlevlerinden birinin, doXrudan bilince olduXu kadar çok çeｹitli ve 

karmaｹjk anlayjｹlara da hitap eden pek çok ☜gerçeklik☝ düzlemini belirlemek ve 

meｹrulaｹtjrmak olduXunu söyleyebiliriz. Her ikisinin de amacj, bireysel düzlemde 

olduXu kadar kozmik düzlemde de yaｹamj durdurmak, ölümü getirmektir. 

164. "Örnek Tarih" Olarak Mit 

Öteki din ve büyü iｹlemlerinin yanj sjra mit insanj zamansjz bir dünyaya sokar. ... 

Herhangi bir ayini gerçekleｹtiren kimse, kutsal olmayan zamanj ve mekanj aｹar, 

aynj biçimde, bir mitte anlatjlan olayj ☜taklit eden☝ ya da yalnjzca bu miti dinleyen 

(bunu paylaｹan) kimse de kutsal olmayan gelecekten uzaklaｹjr ve Büyük Zamana 

geçer. 

 

Modern bakjｹ açjsjyla, mit (ve tüm dinsel den eyimler) tarihi ortadan kaldjrjr. Ama 

mitlerin çoXunun; ... meydana gelen ｹeyleri aktardjXj için, insanlarjn içinde 

yaｹadjklarj toplumun ve toplumun içinde bulunduXu kozmosun örnek tarihini 

oluｹturduXunu söylemeliyiz. Kendileri bir "tarih" olmayan kozmogoni mitleri gi bi 

deXildirler. ... ☜tarih☝ deXildir; söz konusu olan tekrarlanabilen (döne msel olarak ya 

da deXil) ve bu tekrarla anlam ve deXer kazanan bir örnek tarihtir. 

53

Mitlerin tarihsel örnekler olma iｹlevleri, hassas bir konudur. Çünkü ilkel insan, mitte

aktarjlan olayjn "kanjtlarjnj" gösterme gereksinimi duyar. 

Mitin doXru olduXunu kanjtlama ihtiyacj tarihin ve "tarih" belgelerinin" eski 

zihniyetteki yerlerini anlamamjzj kolaylaｹtjrmaktadjr. ilkel insanjn, gerçekten 

meydana gelmiｹ olaylara, özellikle de çevresinde geliｹen olaylara verdiXi önemi, 

ruhunun "gerçek olana" duyduXu iｹtahj, "olana" duyduXu ilgiyi ortaya koyar. 

165. MitIerin Bozulmasj

ÖrneXin, Kutlular Adasj ya da Yeryüzü Cenneti miti, yalnjzca dindjｹj zihniyetin 

imgelemini meｹgul etmekle kalmamjｹ, deniz keｹifleri yüzyjljna kadar denizcilik 

bilimini de etkilemiｹtir. Hemen hemen tüm deniz ciler, tamamen ekonomik nedenleri 

olanlar bile (Hindistan yolu), deniz seferine çjkarken Kutlular Adasjnj ya da Yeryüzü 

Cennetini keｹfetmeyi de ister. ... Fenikelilerden Portekizlilere tüm büyük coXrafya 

keｹiflerin arka planjnda bu cennet ülkeyi bulma rüyasj vardjr. Tüm yolculuklarjn, 

araｹtjrmalarjn, keｹiflerin manevi bir anlamj, kültürler oluｹturma gayesi mevcuttur. 

iskender☂in Hindistan'a yolculuXu hala anlatjlan bir hikayeyse bunun nedeni, tarihin 

mitle karjｹmasj sonucu, insanoXlunun hiç vazgeçmediXi bir rüyaya ☜efsane bir yeri☝

keｹfetme ihtiyacjna cevap vermesidir. 

Cennet özlemi, modern insanjn en sjradan eylemlerinde bile varljXjnj

sürdürmektedir. ... ilkel maneviyat, bir eylem olarak ya da insanjn gerçekten 

baｹardjXj bir ｹey olarak deXil, onda özerk deXerler oluｹturan bir özlem olarak 

varljXjnj sürdürür: bilim, sanat, toplumsal kuram vb. 

XIII. BÖLÜM

SiMGELERiN YAPISI

166. Simgesel Taｹlar 

Dinle ya da büyüyle ilgili olup da ｹu ya da bu biçimde belli bir simgesellik taｹjmayan 

olguya çok ender rastlarjz. ... Kuｹkusuz dinle ya da büyüyle ilgili her olgu bir 

kratofani, hiyerofani veya bir teofanidir. ... Ama pek çok taｹ, dolaylj bir hiyerofani 

ya da kratofani aracjljXjyla, yani onlara dinsel ya da büyüsel bir deXer atfeden bir 

simge aracjljXjyla dinsel ya da büyüsel bir özellik kazanabilmektedir. 

Ama bir beytel☂in (kutsal taｹ putlar), ya da omphalos'un, aｹkjn bir gerçekliXi (Merkez) 

ifade ettiXi ve bu gerçekliXi kutsal olmayan mekana dahil ettiXi ölçüde ☜merkez☝

simgesi olduklarjnj belirtmeliyiz. Hata bazj delik taｹlar, yalnjzca biçimlerinin 

çaXrjｹtjrdjXj simgeler (güneｹle ilgili ya da cinsel simgeler nedeniyle kutsalljk 

kazanjrlar. 

Yeｹimtaｹj, eski Çin simgelerinde oldukça önemli bir yere sahip "deXerli bir taｹtjr." 

Toplumsal düzende, hükümdarljk ve güç demektir; tjpta, her derde devadjr ve 

bedenin yenilenmesi için yutulur; aynj zamanda ruhlarjn besini olduXu söylenir ve 

Taocular, bu taｹjn, ölümsüzlük verdiXine inanjrlar. ... Altjn gibi yeｹim taｹj da yang 

içerir ve kozmik enerji merkezine dönüｹür. 

54

Metafiziksel olarak ☜kozmolojik☝ anlamdan "estetik" kullanjma doXru düｹüｹ, tek 

baｹjna üzerinde durulmasj gereken ilginç bir olgudur. ... inciye neden büyüde , tjpta 

ya da cenaze törenlerinde özel anlamlar yüklenmiｹtir? Çünkü inci "Sulardan'" 

çjkmjｹtjr, ☜aydan doXmuｹtur☝ yin ilkesini temsil etmektedir, çünkü tüm 

yaratjcjljXjyla diｹiliXin simgesi olan bir deniz kabuXunun içinde bulunmaktadjr. ... 

inci içinde biçimlendiXi sularjn üretkenlik gücüyle donanmjｹtjr; ☜aydan doXduXu☝ için 

büyülüdür ve bu nedenle kadjnlarjn süsü olmuｹtur; deniz kabuXunun taｹjdjXj cinsel 

simgesellik, onun gerektirdiXi tüm özellikleri inciye atfetmiｹtir; ceninle incinin 

benzerliXi, inciye cinsel üremeyle ve cinsellikle ilgili özellikler yüklemiｹtir. ... Bu üçlü 

simgesellikten (ay, su, kadjn) incinin büyüyle, tjpla, cinsellikle, ölümle ilgili özellikleri 

türemiｹtir. 

inci, Hindistan☂da her derde devadjr; kanamalara, sarjljXa, deliliXe, zehirlenmeye, 

göz hastaljklarjna, frengiye vb iyi gelir. 

167. Simgelerin Önemlerini Yitirmeleri 

Görülüyor ki incinin deXerli olmasjnjn nedeni onu kuｹatan simgelerdir. ... incinin 

simgelerinin "kökeni," deneysel deXil kuramsal ve metafizikseldir. Bu simgeler, daha 

sonra yorumlanmjｹ ve çeｹitli biçimlere ☜uyarlanmjｹlardjr☝; sonuç olarak batjl inançlar 

doXmuｹ ve bugün, incinin temsil ettiXi ekonomik ve estetik deXerler ortaya 

çjkmjｹtjr. 

Lapis lazuli, lacivert taｹj, Mezopotamya'da belli bir öneme sahiptir ve kutsalljXjnj

kozmolojik anlamjna borçludur: yjldjzlj geceyi ve ay tanrjsj Sin'i temsil eder. . 

Tüm taｹlar ve tüm madenler "canljdjr" ve cinsiyetleri vardjr; yalnjzca yaｹamlarj daha 

durgundur ve cinsiyetleri daha belirsizdir; uyuｹuk bir ritimle topraXjn baXrjnda 

"yetiｹirler"; çok azj "olgunluXa eriｹir"; örneXin Hintliler, elmasa olgun anlamjna 

gelen pakva adjnj verirler, buna karｹjn kristal, kaccha☂djr yani ☜ham☝djr. 

 

Pek çok bölgede, deXerli, taｹlarjn, yjlanlarjn ya da ejderhalarjn baｹjndan düｹtüXüne 

inanjljr. ÖrneXin, elmasjn zehirli olduXuna inanjljr ve dudaklara deXdirilmemesi 

gerektiXi söylenir çünkü yjlanlarjn boXazjndan çjkmjｹtjr. ... DeXerli taｹlarjn yjlanlarjn 

salgjsjndan türediXine olan inanç, Çin'den ingiltere'ye kadar uzanan, oldukça geniｹ

bir bölgeye yayjlmjｹtjr. 

Bu efsanelerin... kökeni, "Hayat AXacj"na, kutsanmjｹ bir yere veya kutsal bir 

maddeye veya mutlak deXerlere (ölümsüzlük, sonsuz gençlik, iyilik ve kötülük bilgisi 

vb) bekçilik eden "canavarlar"la (yjlanlar, ejderhalar) ilgili kadim mitlerdir. ... Bu 

eski mitoloji temasjnjn, birtakjm bozulmalardan, deXiｹim ve rasyonelleｹtirme 

sürecinden geçmesiyle, hazinelerle, büyülü taｹlarla ve mücevherlerle ilgili pek çok 

mit türemiｹtir. Hayat AXacj ya da altjn elmalj aXaç ya da altjn post -mutlak bir 

gerçekliXi i simgelerler (altjn=zafer=ölümsüzlük)- topraXa gömülü bir altjn 

"hazinesidir" ve ejderhalar ya da yjlanlar tarafjndan korunur. 

... elmas -güç, bozulmazljk, jｹjk, erkeklik gücünün ko zmik ifadesidir- bir maden 

olarak tüm bu özleri canlandjrdjXj için kutsalljk kazanjr. ... ｹifalj ve büyülü taｹlarjn 

55

çoXu, yjlanlarla ilgili olsunlar ya da olmasjnlar, zamanla metafiziksel bir temaya ♠

☜ölümsüzlük amblemlerinin koruyucu canavarj yjlan temasjna☝- indirgenen baｹlangjç 

miti dolayjsjyla yjlanla iliｹkilidirler. 

168. Çocuksulaｹtjrma 

... çocuksulaｹtjrma sürecinin tüm belirtilerini göstermektedir. Bu süreç pek çok 

yoldan iｹleyebilir. Bunlardan en yaygjn olan ikisini ele alaljm: 1. "EXitimli sjnjflarjn" 

paylaｹtjXj bir simge, ilk anlamjnj yitirerek alt toplumsal katmal arda kullanjlmaya 

baｹlanjr; 2. Simge, çocuksu bir yaklaｹjmla ele aljnjr, yani tamamen somutlaｹjr ve ait 

olduXu sistemden kopar. 

Afrika'njn ekvator bölgesinde, ... bir Bamba kabile reisi, antilop ocibi'nin yalnjzca 

geceleri otladjXjnj anlatjr. Bu hayvan, gündüzleri uyur ya da geviｹ getirir; olduXu 

yerden hiç kjmjldamaz. Bu aljｹkanljk, yerlilerin antilobu sabitlik simgesi yapmalarjna 

neden olmuｹtur. Yeni bir kasaba inｹa edildiXinde toplu olarak antilop eti yiyenlerin, 

baｹka bir yere gidemeyeceklerine, hep burada kalacaklarjna inanjljr. 

Simge, tutarlj ya da bozulmuｹ tüm toplumlarda önemli bir yere sahiptir. iｹlevi 

tartjｹjlmazdjr: bir nesneyi ya da bir eylemi, kutsal olmayan bir deneyimin gözünde 

bu eylemin ya da bu nesnenin olmayacaXj bir ｹeye dönüｹtürür. 

169. Simgeler ve Hiyerofaniler 

Pek çok iｹaretin ya da nesnenin bir tanrjnjn epifanisiyle ya da "biçimiyle" (süs, takj, 

tanrj iｹaretleri; onlarjn taktjXj nesneler vb) bütünleｹtikleri için deXer ve kutsalljk 

kazandjklarj görülmektedir. Ama tüm simgeler bundan ibaret deXildir; tanrjnjn 

tarihsel "biçiminin" öncülü olan simgeler de vardjr; örneXin bitki, ay, güneｹ, ｹimｹek 

ve bazj geometrik desenlerden oluｹan simgeler (haç, beｹgen, eｹkenar dörtgen, 

gamalj haç vb). Bu simgelerin pek çoXu Mezopotamya'njn dinsel tarihinde yer alan 

tanrjlar tarafjndan özümsenmiｹtir: Ay tanrjsj Sin'in çarpj iｹareti, ｸamaｹ'jn güneｹ

diski vb. 

Bu saptamalardan pek çok hiyerofaninin, simgeye dönüｹebileceXi sonucunu 

çjkarabiliriz. Ama simgelerin insanljXjn din ve büyü tarihinde oynadjklarj önemli rol 

hiyerofani1erin simgeye dönüｹmesinden kaynaklanmaz. Simge bir hiyerofani yi 

geliｹtirdiXi ya da onun yerini aldjXj için önemli deXildir; hiyerofaninin oluｹum sürecini 

devam ettirebildiXi özellikle de gerektiXinde kendisi de bir hiyerofani olabildiXi, yani 

baｹka hiçbir "ifadenin" ortaya koyamayaca Xj kutsal ya da kozmolojik bir gerçekliXi 

ortaya koyduXu için önemlidir. 

Bir hiyerofaninin dinsel deneyim içinde bazj kopukluklarj önceden varsaymasjna 

karｹjn (çünkü ｹu ya da bu biçimde kutsalla kutsal olmayan arasjnda bir kopukluk 

oluｹur ve birinden ötekine sürekli bir geçiｹ vardjr; bu da din yaｹamjnjn ☜özünü☝

oluｹturur), simge, insanjn sürekli olarak kutsalla dayanjｹma içinde bulunmasjnj

saXlar (ancak bu, insanjn bir an için bilincine varabildiXi karmaｹjk bir dayanjｹmadjr). 

170. Simgelerin TutarljljXj

Daha kesin bir dille ifade edersek "simge" terimi; ancak bir hiy erofaniyi devam 

ettiren ya da baｹka bir dinsel büyüsel biçim yoluyla (ayin, mit, tanrjsal biçim vb) 

56

ifade edilemeyen bir ｹeyi "ifｹa eden" simgeler için kullanjljr. Daha geniｹ anlamda 

bakarsak, (herhangi bir nesnede ☜somutlaｹan☝ büyüsel-dinsel, gücü bir biçimde 

"simgeleyen") en basit kratofaniden belli bir bakjｹ açjsjyla tanrjnjn insanda 

enkarnasyonu mucize sinin "simgesi" olarak görülen isa'ya kadar her ｹey simge 

olabilir ya da simge rolünü üstlenebi lir. 

Etnoloji, din tarihi ve felsefe, "simgenin" her iki anlamjnj da kabul eder ve daha önce 

de saptadjXjmjz gibi her iki anlam, tüm insanljXjn din ve büyü deneyimine 

dayanmaktadjr. 

Suya batjrmanjn taｹjdjXj simgelerin (vaftiz, tufan, "Atlantis' in batmasj"), suyla 

arjnma simgesinin (vaftiz, cenaze törenlerinde ölüyü yjkama), kozmogoni simgesinin 

(sular, "lotus" ya da "ada" vb) tutarljljklarj, bize, oldukça eklemli bir "sistemle" karｹj

karｹjya olduXumuzu göstermektedir; küçük ölçekli olsa da ancak bir simge (örneXin 

tufan veya vaftiz) yoluy la daha kesin bir ｹekilde ifｹa edilir ve tüm hiyerofanilerde 

gösterilse de yalnjzca tam olarak su simgeciliXinde ifｹa olunur. 

Duruma göre gök simgeleriyle, toprak simgeleriyle, su, güneｹ, uzay, zaman 

simgeleriyle karｹj karｹjya kalmaktayjz. ... Çünkü bir simge, sizin onu anladjXjnjzla ya 

da anlayamadjXjnjzla ilgilenmez, her tür deXiｹime karｹjn sürekliliXini saXlar ve bir 

kere gözden kaybolsa bile, binlerce yjl önce kaybolan ama sonra yeniden 

"keｹfedilen" tarihöncesi simgeler gibi, özünü sürekli korumaya devam eder. 

... günümüz "ilkellerinin," suya batjrma ayininin, bir tufana ya da bir kjtanjn 

okyanusa gömülmesine gönderme yaptjXjnj ve her iki durumun da "eski bir biçimin" 

suyun içinde eriyip "yeni biçimi n" doXmasjnj iｹaret ettiXini anlayjp anlamamalarj

gerçekten önemli deXildir. 

Simgenin belli baｹlj özelliklerinden biri, ortaya koyduXu anlamlarjn eｹ zamanlj

oluｹudur. ... ÖrneXin, "karanljk-jｹjk" ikilisi, kozmik "günle" kozmik "geceyi," 

herhangi bir biçimin ortaya çjkjp kaybolmasjnj, ölümü ve yeniden diriliｹi, Kozmosun 

yaradjljｹjnj ve yok oluｹunu, gizli olanla açjk olanj vb aynj anda ifade eder. ... Çin'de, 

bir insanjn taｹjdjXj yeｹim taｹlarjnjn, renkleri, sayjsj ve diziliｹi bu kimseyi, kozmosla 

ya da mevsimlerle uyum içine sokmakl a kalmaz bu kimsenin "kimli Xini" de ortaya 

koyar; örneXin genç bir kjz mj, evli mi ya da dul mu olduXu, hangi toplumsal sjnjfa 

ait olduXu ve hangi aileden geldiXi, nereli olduXu ve niｹanljsjnjn ya da eｹinin 

gurbette olup olmadjXj vb ortaya çjkar. 

Bu nedenle simge, belli bir topluluXa ait kiｹilerin, anlayabildiXi bir "dildir." Bu "dil," 

simgeyi taｹjyan kimsenin toplumsal sjnjfjnj "tarihsel" ve ruhsal durumunu ve 

toplumla ve kozmosla iliｹkilerini aynj düzeyde ifade eder. ... Kjsacasj, insanlarjn 

üzerinde taｹjdjXj simgeler, insanj, bir yandan kozmosla öte yandan ait oldu Xu 

toplulukla uzlaｹtjrjr; bu topluluktan herhangi biri, yalnjzca simgelere bakarak bu 

kiｹinin asjl kimliXini kavrar. Pek çok anlamjn eｹzamanlj olarak ifade edilmesi, 

kozmosla uyum, toplum içinde saydamljk; tüm bu iｹlevler, aynj niyeti aynj eXilimi 

ortaya koyarlar. Her ｹey tek bir amaca yöneliktir: parçanjn, yani kozmostaki ve 

toplum içindeki insanjn, sjnjrlarjnjn kaldjrjlmasj ve bunun daha 'geniｹ' bir birlikle 

57

toplumla ya da evrenle (asjl kimliXinin ve toplumsal durumunun aç jkljXj ve kozmik 

ritimlerle kurduXu uyum sayesinde) bütünleｹmesi. 

171. Simgelerin iｹlevleri 

Simgeye dönüｹen bir nesne, hiyerofaninin kutsalj bütünüyle cisimlendirmesi ve tek 

baｹjna tüm kutsalljXj ifade etmesi gibi, bütünle örtüｹmek ister. ... Bütünle örtüｹme 

isteXi, "bütünü" bir sisteme dahil etme eXilimi, çok yönlülüXü tek bir "duruma" 

indirgeyerek onu olabildiXince saydamlaｹtjrma çabasj olarak görülmelidir. 

Bu "baXlama" ve "çözme'" simgeleri, insanjn evrendeki sjnjrlj konumunu ortaya 

koyar; bu konumu, baｹka hiçbir hiyerofani bu biçimde ortaya koyamaz; hatta 

insanjn kozmostaki konumunun bilincine ancak bu baX simgeleriyle vardjXjnj ve onu 

kendine tutarlj bir biçimde açjklayabildiXini ileri sürebiliriz. 

172. Simgelerin MantjXj

Bu noktada, "simgelerin mantjklj" olduXunu daha doXrusu "simgelerin," hangi 

nitelikte ya da hangi düzlemde olursa olsunlar her zaman tutarlj ve düzenli olduXunu 

belirtmeliyiz. Simgenin mantjXj, din tarihi alanjnjn djｹjna çjkar ve felsefenin alanjna 

taｹar. ... bilinçaltj kurgular olarak adlandjrjlan kurgular (rüyalar, fanteziler, imgeler) 

bir yandan yükselme ayinlerine ve mitlerine öte yandan yükselmeni n metafiziXine 

tamamen uyan bir yapjya ve anlama sahiptirler. 

Din tarihinin hemen hemen her alanjnda bizim çocuksuluk olarak nitelediXimiz bir 

olguya, arketipin "basit" taklidi olgusuna rastlamaktayjz. ÇocuksuluXun hiyerofanileri 

sonsuza kadar uzatmak istediXini saptamjｹtjk: Baｹka bir deyiｹle kutsalj herhangi bir 

parçaya oturtmak istediXini, yani olabildiXince bütünü basit bir parçanjn içine 

yerleｹtirmek istediXini saptamjｹtjk. ... çocuksuluk, her zaman kolaycjljk, mekaniklik 

hatta yapayljk etiketi taｹjr. 

Simge, ayrjk düzlemleri ve görünüｹte indirgenemez gerçeklikleri özümser, 

özdeｹleｹtirir ve birleｹtirir. Dahasj, din ve büyü deneyimi, insanjn kendisinin de 

simgeye dönüｹmesini saXlar. ... Kozmik mitler ve tüm ayinler ilkel insanjn varoluｹsal 

deneyimleri olarak kabul edilebilirler; ilkel insan kaybolmamjｹtjr, bir mite 

karjｹtjXjnda ya da bir ayine dahil olduXunda "var olan" olarak kendini unutmamjｹtjr; 

aksine, kendini bulmuｹ, kendini anlamjｹtjr çünkü bu mitler ve bu ayinler 

makrokozmik olaylarj anlatjrlar, yani insanlarla ilgili, yani ☜varoluｹsal☝ olaylarj

aktarjrlar. ilkel insan için, gerçekliXin tüm düzlemleri, mükemmel bir geçirgenliXe 

sahiptir öyle ki, onun yaldjzlj bir gecede hissettiXi heyecanla modern insanjn en 

"özel" en kiｹisel deneyimi tamamen aynj duygu düzlemindedir; ve bu nedenle, ilkel 

insanjn özerk varljXj, simge sayesinde, günümüz insanjnjn, uygar insanjn parçalj ve 

yabancjlaｹmjｹ deneyimine indirgenemez. 

58

SONUÇ

Kutsalj tanjmlamanjn en basit yolu hala kutsalj, kutsal olmayanla kjyaslamaksa da 

... Geliｹmiｹ düzeydeki bazj dinsel deneyimler, tüm, evreni kutsalla 

özdeｹleｹtirmektedirler. 

Bir din adamjnjn ideali, yaptjXj her ｹeyin bir ayin havasjna sahip olmasj baｹka bir 

deyiｹle kurban olarak görülme sidir. Tüm eski ya da geleneksel toplumlarda, imanjn 

kanjtj, her insan için bu türden bir adama eylemi ne katjlmaktjr. Bu açjdan 

bakjldjXjnda her eylem dinsel eyleme dönüｹebilir, aynj biçimde her kozmik nesne, 

bir hiyerofaniye dönüｹebilir. 

Bununla birlikte, karｹjt bir eXilim de gözlemlenir: kutsala direniｹ. ... Bu direniｹ, 

insan, kendini tam bir kutsalljk isteXiyle karｹj karｹjya bulduXunda ve büyük bir karar 

almaya itildiXinde daha açjk bir biçimde ortaya çjkar: kutsal deXerleri tamamen ve 

geri dönüｹü olmadan kabul etmek ya da onlara karｹj daha mesafeli bir davranjｹ

sergilemek. 

Kutsala direnmek, varoluｹçu metafizik için özgünlükten kaçjｹla aynj anlama 

gelmektedir. 

BaXdaｹtjrmacjljXa din tarihinin her aｹamasjnda rastlamaktayjz. Yakjn tanrjsal 

biçimlerle özdeｹleｹtirilmemiｹ, uzun bir özümseme sürecinden geçmemiｹ ne bir 

toprak ruhu nede bir kavim tanrjsj vardjr. ... Böylece din tarihini bir baｹtan öbür 

baｹa kat eden bir olgu ortaya çjkmaktadjr: her tür din olgusu, geliｹebilir, arjnabilir, 

güzelleｹebilir; örneXin bir kavim tanrjsj yeni bir epifani aracjljXjyla tek tanrjlj bir 

dinin Tanrjsj, sjradan bir taｹra tanrjçasj, Evrenin Anasj olabilir. 

Temel dinsel tavjrlarjn, insanjn, evrendeki konumunun bilincine vardjXj andan 

itibaren ilk ve son kez belirlenmiｹ olmasj, "tarihin" dinsel deneyim açjsjndan hiç bir 

sonuç doXurmayacaXj anlamjna gelmez. Aksine, insanjn yaｹamjyla, - maddi yaｹam 

da dahil - ilgili her ｹeyin dinsel deneyimde bir yankjsj vardjr. Av, tarjm, madencilik 

vb tekniklerinin bulunuｹu, insanjn günlük yaｹamjnj deXiｹtirmekle kalmamjｹ ruhsal 

dünyasjnj da zenginleｹtirmiｹ hatta belli bir ölçüde geliｹtirmiｹtir. ... Zerdüｹt 

tarafjndan geliｹtirilen dinsel devrimin temel öXelerinden biri, kanlj kurban törenlerini 

reddetmesidir. Bu davranjｹjn arkasjnda, tüm nedenlerin yanj sjra, hayvancjljktan 

tarjma geçen bir toplumun ekonomik çjkarlarj yatmaktadjr. Ama bu tarihsel olay 

Zerdüｹt tarafjndan dinsel bir bakjｹ açjsjyla yorumlanmjｹtjr: onun sayesinde kanlj

kurban törenlerinin kaldjrjlmasj, ruhsal bir disiplin ve ruhun yükselme araçlarjndan 

biri olmuｹtur; bu tür kurban törenlerinin reddi, tapma eylemine yeni bir bakjｹ açjsj

getirmiｹtir; kjsacasj, tarihte gerçekleｹen bir olay, yeni bir dinsel deneyim 

yaｹanmasjna ve yeni ruhsal deXerler kazanjlmasjna neden olmuｹtur. Ama bunun 

tam tersi yönde geliｹmeler de yaｹanabilir. 

Tarih, yeni dinsel deneyimler getirse veya var olan deneyimleri felce uXratsa da 

dinsel deneyim gereksinimini yok edememiｹtir.