Üç tarz-ı Alevilik

 Üç tarz-ı Alevilik

Alevilerin bugün kendi içlerinde yürüttükleri tartışmaların 

başlangıcı daha çok 1950’ler ve özellikle de 1960’ların 

sonundan itibaren hızlanan siyasi değişim ve dönüşümle 

yakından alakalıdır.

Yalçın Çakmak* 

Yunanlı yazar Nikos Kazancakis’in İncil’deki İsa anlatısını ters yüz ederek kaleme 

aldığı Günaha Son Çağrı romanını yazarın meraklısı birçok okur yakından bilir 

(roman, İsa’yı canlandıran Willem Dafoe’nin başarılı oyunculuğuyla The Last 

Temptation of Christ başlığıyla sinemaya da uyarlanmıştır). Burada romanın uzun 

uzadıya bir izahına girişmekten ziyade sadece birkaç örnekle yetineceğim.

İncil’deki anlatıya göre İsa’yı başkâhinlere ihbar ederek çarmıha gerilmesine neden 

olan kişi havarilerinden Yahuda İskariot, namı diğer Judas’tır (Bkz. Matta, 26: 14-

15; Markos, 14: 10-11; Luka, 22:3-6). Sonrasındaysa İsa Golgota (Kafatası) 

Tepesi’ne götürülerek, gerildiği çarmıhta can verir.

Kazancakis’in eserinde bu anlatı tamamen farklı bir şekilde kaleme alınır. Mealen 

devam edersek; İsa, tanrı tarafından şahsına yüklenen misyon gereği çarmıhta

ölmeyi bizzat istemekte ve bunun için de Hıristiyanlık’ta “hain” olarak yaftalanan 

Yahuda’ya kendisini ihbar etmesi için “yalvarmaktadır”. Devamındaysa, çarmıhta 

gerili durduğu esnada melek donuna girmiş şeytan tarafından kandırılarak buradan 

indirilir ve yaşlanıncaya kadar ömür süreceği Kudüs’e gelir. Böylece bundan sonraki 

yaşamında da iki eşi ve bunlardan da birçok çocuğu olur…

Uzun yıllardan sonra bir gün havarileri onu ziyarete gelecektir. İsa bunlar arasında en 

çok da Yahuda’yı gördüğü için sevinir. Fakat Yahuda İsa gibi sevinçli değildir. Derken 

İsa’ya hitaben bağırmaya başlar: “Hain!… ‘Beni ele ver, ele ver beni. Çarmıha 

gerilmem, sonra da dirilmem gerek, ancak o şekilde dünyayı kurtarabiliriz’ diye 

yalvardın ama kendin o çarmıhtan kaçıp gittin!… Korkak, kaçak, hain!” Bu sözler 

diğer havariler tarafından da tekrarlanır: “Korkak, kaçak, hain!” Yaşanan ve 

söylenenler İsa’yı derinden etkilemiş ve sonunda o da hain, kaçak ve korkağın biri 

olduğuna kanaat getirmiştir. Ama olan olmuş, geçmiş de geri getirilemezdir artık…

Derken İsa derin bir acıyla uyanır. Aslında bütün bu yaşananlar çarmıhta geriliyken 

gördüğü bir düşten ibarettir. Bu nedenle yaşadığı onca acıya rağmen bir korkak, 

kaçak ve hain olmadığı için vücudunu büyük bir sevinç kaplar. Evet, başarmıştır ve 

Kazancakis’in tabiriyle “her şey başlamıştı.”

Kazancakis’in bu son cümlesi bir bitişten ziyade başlangıca işarettir. Zira tam da 

bundan sonra İsa ve adı etrafındaki kültün inşasına başlanılır. Zaten İsa’nın 

yaşamına dair bütün bu anlatılar da ölümü sonrasında kaleme alınmamış mıydı!

Kazancakis romanındaki bu kurguyla aslında şunun mesajını verir: İsa’nın misyonu 

çarmıhta gerilerek ölmesidir! Zaten ötesi de düşünülemez. Çünkü Hıristiyanlık 

inancı “insanlığın kefareti” ve “çoban” kavramsallaştırması üzerinden İsa’ya bu 

rolü biçmiş, daha doğrusu bu anlatı üzerinden günümüze değin gelmiştir. Tıpkı 

Tevrat’taki Kefaret Günü (Yom Kippur) uygulamasındaki (Levililer, 16: 20-22), 

İsraillilerin tüm günahlarının bir keçiye yüklenerek kefaretleri karşılığında çöle 

gönderilmesi gibi.

Tabii ne İsa’nın tarihte gerçekten yaşayıp-yaşamadığı ne de çarmıhta gerilerek ölüp-

ölmediği tartışmalarına hiç girmiyorum. Bu, olayı daha çetrefilli bir hale sokuyor. 

Önemli olan da bu değil zaten. Esas mesele, milyarlarca Hıristiyan’ın İsa karakteri 

üzerinden oluşturduğu ve yine kendilerinin inandığı bir ortak bellek ve inanca sahip 

olmalarıdır. Onu çekip alırsanız, Hıristiyanlıkta büyük bir değer kaybı ya da belki 

Hıristiyanlığın kendisi de kalmaz! Kalır mı yoksa? Şimdilik bu sorudan hareketle 

Alevilik ve Hz. Ali konusuna bir geçiş yapabiliriz. Tabii okuyucu diğer konuya 

geçerken şu realiteyi özellikle göz ardı etmemeli: Bütün din ve inançlarda merkezi 

sembolik figürler üzerinden gerçekleştirilen mitik bir kurgu vardır. Bu nedenle gerçek 

tarih de mitolojiye transfer edilir! 

ALİ, UTANÇ VE SAHİPLENME

Evet, Ali! Kimileri onu tanrı, tanrının yeryüzündeki tecessümü, kutsal ruh, velayet 

mührü; kimileriyse sadece Hz. Muhammed’in amcasının oğlu, kızı Fatma’nın eşi, 

torunları Hz. Hasan ve Hüseyin’in babası, ehl-i beytin bir mensubu ve son halife 

olarak görüyor. Kısa tuttuğumuz bu liste daha da uzatılabilir…

Bu bakımdan Ali’nin kendisi kadar çocuklarıyla birlikte maruz kaldıkları ecelsiz 

ölümleri de dikkat çekicidir. Kendi Kûfe Cami’sinde hançerlenirken, büyük oğlu Hasan 

eşi tarafından zehirlenmiş ve diğer oğlu Hüseyin de aile efradıyla Kerbela’da hazin bir 

şekilde öldürülmüştür. Bütün bu dramlar da Ali ve ailesi etrafında yüzyıllarca 

oluşturulan anlatıların (özellikle Ali ve Hz. Hüseyin’den ötürü Kerbela) önemli birer 

kült haline gelmesine vesile olmuştur. Ki bu ölümlerin kendisinden de ya doğrudan ya 

da dolaylı olarak Muaviye ve oğlu Yezid sorumludur.

Yaşanan acılara karşı alınan pozisyon, Muaviye ve hanedanlığını kabul ettikleri 

için Sünni, Ali ve aile efradının hakkını savundukları için de Şia/Şii olarak 

adlandırılan, İslam tarihindeki ilk büyük kırılmayı yaratmıştır. Tabii bu Sünnilerin, Ali 

ve çocuklarının öldürülmesini tasvip ettikleri anlamına gelmiyor. Yaşanan bu 

ayrışmada İslam’ı kendi tekellerinde gören Arap milliyetçiliğine karşı geliştirilen 

reflekslerin de büyük payı olur. Bu da ilk defa, başını mevalinin çektiği -ekseriyeti de 

İranlılardan oluşan, İslam öncesi kadim İran inançlarına vurgu ve geri dönüşü 

savunan “Şuubiyye”isimli bir hareketi doğurmuştur.

Hüseyin ve aile efradının ölümüne neden olan hadisenin geri planında bir şey daha 

vardır: Kûfelilerin ihaneti! Üstelik sadece Hüseyin’e de değil babasına da bunu 

yapmışlardır. Öyle bir ihanet ki günümüzde dahi hâlâ mâh-ı Muharrem’de Şiilerin 

bilinçaltına kazınmış bir travmayla tezahür ediyor: Hüseyin ve ailesini yarı yolda 

bırakmanın verdiği utançla kendilerine zarar verme! Şiilerce doğrudan böyle 

adlandırılmasa da çektirdikleri acıyı motive eden etkenler arasında söz konusu 

ihanetin rolü de vardır. Bu durumla, yukarıda ifade edildiği gibi, İsa’nın ödediği kefaret 

ya da Yahudilerin “günah keçisi” inancı arasında bir analoji kurabiliriz: “Hz. Hüseyin 

Şiiler adına kefaret ödemiştir!”

İrvin Cemil Schick, “Hz. Ali ve Devası Levhaları” makalesinden

Bu nedenle özellikle de Ali ve oğlu Hüseyin etrafında inşa edilen kültün –ki başını da 

Şia ve batıni “gulât-ı Şia” çeker- bu denli dallanıp budaklanması üzerinde zikredilen 

hadiselerin büyük bir etkisi olacaktır. Özellikle bizzat Şiiliğin kendi içindeki bu 

ayrışmanın Ali ve adı etrafındaki inançsal anlatıları çeşitlendirdiği görülür. Tabii 

burada anlatılar üzerinden inşa edilen propagandalara muhatap toplumsal kesimlerin 

bahse konu bu anlatıları kendi gerçeklerine nasıl uyarlayıp, tevarüs bıraktıkları da 

önemlidir. Bu da Ali ve Kerbela kültlerini giderek zenginleştirip, çeşitlendiren bir unsur 

olacaktır. İşte tam da bu noktada bahis konusu yapılan bu kültlerin her bir toplulukça 

nasıl absorbe edilip, sahiplendiği çok önemlidir. Çünkü hiçbir topluluk bir anda kuru 

bir propaganda ile inancını değiştirmez. Bunun için propagandanın mahiyeti kadar, 

buna maruz kalan toplulukların da sosyal ve psikolojik olarak buna ne kadar hazır 

oldukları önemlidir. Bu bakımdan özellikle İslam’ın yükselişiyle paralel Ortadoğu ve 

Orta Asya steplerine kadar yayılan Arap milliyetçiliğine duyulan tepkiler, karşılık 

olarak Ali ve ehl-i beyt odaklı bir İslam inancının gelişimine imkân sunacaktır. Yerel 

motifli bu İslam öncesi ve dışı inançların yeni İslam inancıyla hemhâl olması 

sonucunda da ortaya yeni dini yorumlar çıkmıştır. Zaman içerisinde İslami renk bu 

inançların görünürdeki baskın unsuru olsa da geri planda hâlâ yerel inançlar mahallî 

düzeyde belirginliğini koruyacaktır.

Anadolu ve Alevilik bağlamında konuşursak, 19’uncu yüzyılın ikinci yarısındaki 

Kızılbaş-Alevilik içi tartışmalara kadar bu harmoni muhafaza edilmiş ve esas itibarıyla 

da geleneksel Aleviliğin 1950’lerde kentlere arzı endamıyla farklı bir hüviyete 

bürünmeye başlamıştır. İşte Alevilerin bugün kendi içlerinde yürüttükleri tartışmaların 

başlangıcı da daha çok 1950’ler ve özellikle de 1960’ların sonundan itibaren hızlanan 

siyasi değişim ve dönüşümle yakından alakalıdır.

BAHÇE SİZİNSE, GÜL KİMDENDİR?

Cumhurbaşkanı Erdoğan, başbakan sıfatı ile yaptığı bir konuşmasında İmam

Şafii’den ilhamla (Ali’yi sevenlere Şii diyorlarsa, ben de oldum Şii) şunları dile 

getirmişti: “Eğer Alevilik Hz. Ali’yi sevmekse, ben dört dörtlük bir 

Aleviyim. Çünkü Hz. Ali efendimizi çok seviyorum. Sevgililer sevgilisinin damadı. 

Dördüncü halife. Cengaver. Ben onu nasıl sevmem. O nasıl yaşıyorsa ben de onun

gibi yaşamaya gayret ediyorum. Ama Aleviyim diye ortaya çıkıp Hz. Ali’nin yaşam 

şeklinden uzak olanlara söyleyecek hiçbir şeyim yok.”

Cumhurbaşkanının dile getirdikleri bugün Aleviler içinde bir kesim tarafından aynen 

kabul edilip, ‘Alevilik nedir?’ sorusuna cevap olarak sunulmakta. Dolayısıyla 

Erdoğan’ın söz konusu manada Alevi olmasında hiçbir beis yok! Evet, Ali, Hz. 

Muhammed’in damadı, dördüncü halife, Allah’ın aslanı (Haydar) adıyla bir cengâver 

ve dini yaşamıyla da örnek bir karakter. Zikredilen Aleviler de bundan ötürü 

merkezlerine Ali’nin tüm bu kimliklerini alıp bir Alevi tanımı yapmakta ve bunun 

dışındaki tüm açıklamaları “tekelci” bir anlayışla reddetmektedir.

Söz konusu durum Ali’nin örnek karakteri üzerinden ön plana gelen dini hususlardaki 

hassasiyetine de bir gönderme taşıyor. Tabii bunda son dönemlerde Aleviler içindeki 

İran ve Şii hareketliliğin Alevi dedelerini İran’a götürülerek “gezdirmesinin” düşük de 

olsa bir payı yok değil. Bu doğrultudaki diğer bir kesime göreyse “kılınmış namazları, 

alınmış abdestleri” söz konusu olmayıp, namaz ve oruç gibi İslam’ın şartları da yerine 

getirilmektedir. Bunlar da daha çok ya Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi baskıların 

yoğun olarak yaşandığı yerlerde ikamet edenler ya da çeşitli diyaloglar sonucu Sünni 

İslam’a entegre olanlardır (örneğin yatılı okullarda okuyanlar, cemaatlerle ilişkiye 

geçenler ve Sünniler arasında azınlık durumuna düşenler gibi). Tabii çeşitli tasavvufi 

etkileşimler sonucu, az da olsa değişim ve dönüşüm yaşayanlar da var.

Diğer bir kesim ise –ki bunlar genel Alevi nüfusu içerisinde büyük bir çoğunluktur- Hz. 

Ali’nin inanç içerisindeki yerini reddetmeden, Hak-Muhammed-Ali ilkesini temel alarak 

inancını yaşayan Alevilerden oluşur. Bu grup hem daha seküler bir dünya görüşüne 

sahip hem de geleneksel Aleviliği modern dünya içerisinde dizayn etmeye 

çalışmaktadır. Yukarıda bahsedilen ilk kesim Alevilerden farklı olarak, Sünni İslam’ın 

şartlarına da pek riayet etmezler. Söz konusu durum daha çok kendi inanç ve

geleneklerinden devralınan mirasa dayanır ki, o da İslam’ın özünü bizzat kendilerinin 

temsil ettiğine yönelik paylaştıkları inançlarından kaynaklanır. Durum böyle olunca da 

Sünniliğin İslam tezahürleri “yanlış”, referans gösterdiği Kur’an gibi kaynaklar da 

“tahrif” edilmiş olarak görülür.

Bahse konu miras yerel özgüllükler taşımakla birlikte (yol bir sürek bin bir) Sünniliğin 

zihniyet dünyası ve pratiklerine sergilenen karşıtlık bağlamında ortaklaşır. Yani bir 

kere “namazları kılınmış, oruçları da tutulmuştur.” Bundan ötürü camiye gidilmez, 

Ramazan orucu da tutulmaz. Bunlar da daha çok Hz. Ali’nin camide öldürüldüğü ve 

Kur’an’ın tahrif edildiği ileri sürülerek gerekçelendirilir.

Söz konusu kesimin önemli bir diğer özelliği de inanç içerisindeki mitik ve menkıbevi 

anlatıların en had safhada olmasıdır. Zira kitabi Sünni geleneğin dile getirdiği “Tanrı, 

Muhammed, Ali” anlatısı ve bu unsurlara yüklenen anlamlar da farklılık gösterir. Bu 

nedenle Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ifade ettiği gibi inançlarını “sadece Ali’yi 

sevmeye” indirgemezler. Evliya ve ocak kültü diğer Alevilere nazaran daha güçlü 

olduğu için lokal unsurlara yapılan referanslar da kuvvetlidir. Mezkûr durum da ister 

istemez grup içi Alevilerle ortak paydaların etrafında birleşmelerinin yanı sıra gündelik 

yaşamda mahalli inançlarını ön plana getirmelerine olanak sunar. İşte Aleviliğin 

çeşitliliği de esas itibarıyla burada saklıdır. O nedenle bu yerel çeşitliliğe halel 

getirilmesi doğrudan Aleviliğin kendisine yapılan bir müdahale olarak algılanır. 

Hakeza bütün bu çeşitliliklerin yok sayılıp, tek bir potada eritilerek birleştirilmesi de bir 

o kadar tepki uyandıracaktır. Burada birleştirmeye duyulan tepkiden kasıt; hak 

talepleri ekseninde örgütlü ve de merkezi bir Alevi hareketinden ziyade, Aleviliğin 

doğrudan kendileri dışındakilerce tanımlanması ve gerek içeriden gerekse dışarıdan 

olmak üzere, söz konusu inançsal çeşitliliğin tek bir merkezden kontrolüne

soyunulmasıdır. Ama tek bir şartla: Ali’siz ve İslam dışı Aleviliğin düşünülemeyeceği!

Alevilik içerisinde “kategorize” edebileceğimiz bir diğer kesim de inancı daha sol, 

milliyetçi ve Marksist teoriden okuyanlardır. Bu zümrenin esas itibarıyla yer yer bir 

önceki kesimle örtüştükleri hususlar yok değildir. Fakat “Hz. Ali ve İslam” 

konusundaki okumalar iki kesim arasında büyük bir yarılma yaratmaktadır. Söz 

konusu kesim içinde Aleviliği, Ali’yi uzak tutarak sosyal ve sınıfsal temeli üzerinden 

okuyanlar olduğu gibi, bununla ilişkili olarak, İslam dışılığı üzerinden izaha kalkışanlar 

da söz konusudur. Hatta bu İslam dışılık hususundaki Marksist okumanın, son

dönemlerde Kürt milliyetçiliği eksenli geliştirilen Alevilik izahları ve kısmi olarak da 

bazı Türk milliyetçilerinin Şamanizm merkezli İslam karşıtı refleksleriyle uyuştuğu 

söylenebilir. Meseleye Kürt milliyetçiliği üzerinden yaklaşan Alevilerin, yıllardan 

beridir Türk milliyetçiliğince Alevilik üzerinde gerçekleştirilen tahribatlara yönelik haklı 

eleştirileri söz konusu olsa da nihayetinde bu kesimin de Aleviliği sadece Ortadoğu 

merkezli inançlarla (Zerdüştlük, Maniheizm, Ezidilik gibi) izaha kalkışması tartışmaya 

açıktır. Çünkü Türk milliyetçiliği gibi bunlar da “özcülükle” maluldür. Bahse konu 

zümrenin zihinsel ve toplumsal dayanakları da dönemin Türk milliyetçilerince İslam’ın 

Kürt bilincinin karartılmasında kullanılmasına duyulan tepki ve kahir ekseriyetinin

özellikle sol ve Marksist bir gelenekten gelmesine dayanır. Burada Cumhuriyet 

dönemi Alevi katliamlarında (Dersim, Maraş, Çorum, Sivas) Türk milliyetçiliğinin 

İslami referansları yoğun bir şekilde kullanmasının etkisi de söz konusudur. 

Dolayısıyla “siz Müslüman değil, kâfir, dinsiz ve rafızi Kızılbaşlarsınız” diyerek her 

defasında tepelerine kakılan Aleviler “evet değiliz” diyerek başlarını kaldırmıştır!

Ali ve İslam karşıtlığını elbette ki sadece söz konusu saiklerden ibaret görmüyorum. 

Ama bu Alevi gençlerin 1960’ların sonlarından itibaren sol ile olan tanışıklıklarıyla 

şekillenen Marksist sermayeleri, şimdilerde daha çok Aleviliğin İslam dışılığı ve 

önceliği hususundaki araştırmalara vakfedilmiş bulunmakta. Böyle olunca da “Ali’siz 

Aleviliğe” paralel “İslam dışı bir Alevilik” izahı da ortaya çıkıyor. Hatta bir dedenin 

ifadesiyle “zamanında bizi toplumda dışlayan, döven devrimci çocuklar şimdi 

derneklerimize yönetici oldu” yönlü sitemlerini de yeri gelmişken paylaşayım. 

Bunda, devrimci solun ricatıyla Aleviliğin toplumsal örgütlenmesi içine doğru bir 

kaymanın etkisi de var. Örneğin Dersim gibi bazı yerlerde bölgesel kimlikle adapte, 

sol ve Kürtlük karşıtı bir Aleviliğin ön plana geldiğini görüyoruz. Ama buradaki esas 

ironi, “Dersimlilik” adına bu eleştiriyi dile getirenlerin de çoğunlukla sol ve Kürt 

tandanslı bir siyasi geçmişe sahip olmalarıdır! Bunun da daha çok Orhan Gazi 

Ertekin’in de dile getirdiği gibi “kendi yaralarına âşık yaşayan” tarihsel bir travmanın 

üzerine kurulu “biz bize benzerizci” bir yanı söz konusudur.

Yaşanan tüm bu gelişmeler de “Ali’siz ve İslam dışı Alevilik” savunucularına dair 

güçlü ve de ağır eleştirilerin yöneltilmesine neden olmakta. Hatta bir önceki yazıda da 

(1) ifade ettiğim gibi tarafların birbirlerine yönelttikleri bu eleştiriler arasında nefret 

suçu boyutuna varan vahim birçok örnek de yer alıyor. Bu nedenledir ki söz konusu 

kesim mensupları bugün “pirincin içindeki beyaz taşlar” olarak nitelendirilip, 

dışlanmakta. Böyle olunca da sosyalist bir geçmişe sahip bu Alevilerin zamanında 

inancı din olarak reddetmelerine duyulan öfke, bugün de Aleviliği yolundan 

“saptırmaya” çalıştıklarına yönelik diğer türlü bir eleştiriyle okların hedefi haline 

gelmelerine neden oluyor. Buradaki esas problem de daha çok; Ali’siz Aleviliği 

savunan sosyalist cenahın tarihsel Ali’yi ön plana getirerek reel karakterine 

sundukları eleştirileriyle, Ali’yi mitolojik yönüyle inançlarına merkez edinen Alevilerin 

hassasiyetlerini göz ardı etmelerinden kaynaklanıyor. Bunun da bütün dinlerdeki 

mitolojik unsurları çıkardığımızda yersiz bir eleştiri olduğu anlaşılacaktır.

Sonuç olarak, özellikle de “yetmiş iki millete aynı nazarla baktığını” ifade eden bir 

inancın kendi içinde böylesine dışlayıcı bir üsluba başvurması izaha muhtaçtır! Bu 

nedenle yukarıda ana hatlarıyla ele aldığımız Alevilikteki üç damarın da durdukları 

yer itibarıyla monolotik bir Alevilik anlayışını dayatmaları ne doğru ne de nihai kertede 

sonuç alıcı bir durumdur. Çünkü hiçbir din ve inanç yoktur ki kendi içinde birbirinden 

farklı yorumları barındırmasın!

*Dr. 

(1) https://www.artigercek.com/haberler/alevilerin-elindeki-kilic-donup-kendilerini-mi￾vuruyor? 

Link: https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/02/01/uc-tarz-i-alevilik/