Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
I
HALK KÜLTÜRÜNDE
SU
ULUSLARARASI SEMPOZYUMU
BİLDİRİLERİ
07‐08 Kasım 2013
TEKİRDAĞ
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
IV
Baskı
Pınarbaş Matbaacılık ve Reklam Hizmetleri San. ve Tic. Ltd. Şti.
Rami Kışla Cad. Topçular İş Merkezi No:70/192 Topçular / İSTANBUL, Türkiye
Tel: 0212 5675671 Faks: 0212 6136138
www.pinarbas.com.tr
İletişim Adresi
Motif Halk Oyunlan Eğitim ve Öğretim Vakfı
Dervişali Mah.Kariye Yağhanesi Sk.D:3‐4 Edirnekapı‐Fatih / İSTANBUL, Türkiye
Tel.: 444 8 683 ‐ Faks: +90 212 6355243
motif@motifvakfi.com http: //www.motifvakfi.com
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
V
§ÑÏгÑÏͳÑÈÌѳÉ˳Ë
@H62!&:28$&P8=;&E8@§ÉÌ
&;:L;HLEL=./I
;IF;&E&E&F8/<C@QPI<I6;.6E6;/E6
¸ÈϳÈÐ&F8<ÊÈÉË¥ ¹
.6HBE
E@2¨E¨/5</H
.6HBE$&E.8<,8;&E8
$E.¨@-¨E¨/E=&$%
$E.¨@-¨E¨+@=@Q
/.&:F6P@=
&4;&
¨/=6Q
&C&: &F&E8<8
4E¨ BE¨
&;.I=%
4E¨ BE¨:H&P
&C&:§&EHC@FH&; E<&HLE@;;/:F6P@=I«.IE¨
&P2& &F&E8<8M/LQ/=6
&;6@FE/:;&<
FH&=+I;ÊÈÉÍ
$&P8<;&=&=+6;.6E6;/E6=.6;¥6<;&M/6;<6F@EI<;I;I4IP&Q&E;&E8=&&6HH6E¨
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
482
ESKİŞEHİR TÜRKMEN ALEVİLERİNDE SU İLE İLGİLİ İNANÇ VE UYGULAMALAR•
Adem KOÇ *
“Su vermeyene süt ver!” Kaşgarlı Mahmud
Eskişehir Aleviliğine Genel Bir Bakış:
Alevilik‐Bektaşilik çalışmaları “Anadolu heterodoksisi” ifadesiyle karşılanmaya da
çalışılmaktadır. Eski Türk inançlarının, şamanizmin, Uzakdoğu ve İran dinlerinin, Hıristiyanlığın,
Yahudiliğin, putperestliğin İslam öncesi dönemde Türk topluklarını nasıl etkilediği ve İslam
sonrasına hangi motifleri miras bıraktığı üzerinde durulan çalışmalar da vardır (Ocak 2010).
Anadolu ve Balkanlardaki Alevi‐Bektaşi inanç yapısı hakkında yapılan ilk çalışma F. W. Hasluck’a
ait olan “Bektaşilik Tetkikleri”dir (Hasluck 1995) Ancak Hasluck Alevi‐Bektaşi yapılanmasındaki
“dede‐ocak” sistemine pek de dikkat etmiş gözükmüyor. Anadolu’daki türbe‐yatır‐tekkeleri
Arap mezarları, Bektaşiliği de Osmanlı’nın İslam dinini yaymak için kullandığı propaganda aracı
olarak görür (Hasluck 1995: 115‐130).
Türkiye’de Alevilik‐Bektaşilik üzerine ilk bilimsel araştırma yapan ve söz
söyleyenlerden birisi de Fuat Köprülü’dür. (Kaplan 2002). Köprülü (1991), Türk Edebiyatı’nda
İlk Mutasavvıflar kitabında Doğu’da Türkleri irşad eden manevi lider olarak Ahmet Yesevi’yi,
Batı’da ise Yunus Emre’yi ön plana çıkarır. Bugünkü Anadolu Aleviliğinin batıya doğru
yayılmasının en güçlü kolunu dervişler oluşturuyordu. Bu dervişleri Âşık Paşaoğlu “Gaziler ve
Alplar, Ahiler, Bacılar ve Abdallar” olarak sınıflar (Birdoğan 1995). Anadolu’nun Türkleşmesi ve
İslamlaşmasında bu dervişlerin çok büyük önemi vardır.
Anadolu’da yerleşmiş bulunan Alevi‐Türkmen oymakları arasında Çepniler, Beğdililer
ve Tahtacılar önemli yer tutar. Anadolu Alevilerinin Orta Anadolu bölgesinde yaşayanları,
Türkmenlerin Beğdili oymaklarındandır. Ankara, Tokat, Kırşehir, Çorum, Eskişehir, Kayseri,
Nevşehir vb. illere bağlı köylüklerde yaşan Alevi Türkler tümü ile bu Beğdili oymağının
torunlarıdır (Birdoğan 1995).
Eskişehir‐Seyitgazi‐Kütahya arasındaki bölge Türkmen kolonizasyonu açısından önemli
bir yerleşim yeridir (Doğru 2005). Bu bölgedeki Alevi Türkmenlerin boyları ve aşiretleri
hakkında Yörükan (1998) önemli bilgiler verir. Hasluck (1995: 117) da Anadolu’daki Arap
mezarlarından en önemlisi olarak “Eskişehir’in güneyindeki Frigya’nın eski Nakoleya şehrinde
bulunan ve kahramanın adını taşıyan bağlı türbede gömülü Seyyid Battal Gazi” olarak verir ve
özellikle de “Arap mezarı” vurgusunda bulunur. Ancak Seyyid Battal Gazi, İslam’ın yayılması
sürecinde bir Arap kahramanı iken Anadolu’da Türkleşme ve İslamlaşmanın başladığı
dönemlerde de bir Türk savaşçıya dönüşecektir. Müslümanlar ve özellikle Alevi‐Bektaşi Türkler
arasında büyük bir gazi‐veli kimliğine yüceltilip destan kahramanı yapılacaktır (Say 2009: 5‐31).
Hacluck’un gözden kaçırdığı nokta burada belirir. Alevi‐Bektaşilerin bu gazi‐veli şahsiyetlere
bağlanmalarındaki sebep orada yatan şahsiyetin Arap olması değil Türk kültüründe yoğun
olarak yaşanılan “ata ruhu” ve “dağ ruhu” kültleridir.
Anadolu Aleviliğinin anlaşılması senkretik ve seküler yapılarıyla birlikte “İslam tarihi,
Türk kültür tarihi ve Anadolu kültür tarihi” (Kökel 2004: 5) açısından incelenmesine de bağlı
gözüküyor.
• Bu çalışma BEBKA tarafından finanse edilen ve Eskişehir Osmangazi Üniversitesi
tarafından yürütülen TR41‐12‐TT‐0009 numaralı “Eskişehir Somut Olmayan Kültürel Miras
Envanterinin Çıkarılması ve Turizme Kazandırılması Projesi” kapsamında gerçekleştirilmiştir.
*
Yrd. Doç. Dr., Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, ademkoc06@hotmail.com,
ademkoc@ogu.edu.tr
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
483
Kırkkız Dağı, Türkmen Dağı ve Resul Baba Tepesi üçgeninde oluşan bölge Eskişehir,
Kütahya, Afyon arasında önemli bir havzayı oluşturmaktadır. Özellikle Seyit Battal Gazi ve
Sücaaddin Veli merkezli çok önemli bir yerleşim ve geçiş yeri olan Eskişehir, bu yönüyle de
incelenmeye değerdir. (Koç, 2012)
Eskişehir’in demografik yoğunluğu Alevi‐Bektaşi inanış yapısına dayanmamakla birlikte
ocak yapılanışı itibariyle çeşitlilik göstermesi açısından son derece önemlidir. Bu nedenle
Eskişehir sahasında Alevilik‐Bektaşilik üzerine yapılacak çalışmaların bir ayağı Erzurum‐Kars
yöresine diğer ayağı da Bulgaristan‐Deliorman, Arnavutluk ve Makedonya’ya dayanmaktadır.
Garip Musa ve Sücaaddin Veli ocakları ilde ağırlığı yani talibi en fazla olan ocaklardır. Garip
Musa Ocağı birçok ilde ağırlığa sahiptir. Sücaaddin Veli Ocağı ise Türkiye’deki birçok il ile
bağlantısı olmakla birlikte Balkanlardaki Bektaşi yapılanışında belirleyici konumdadır. İl
merkezine bağlı Odunpazarı, Tepebaşı ilçeleri ile birlikte Alpu, Mahmudiye, Sarıcakaya,
Seyitgazi ilçelerinden 42 Alevi‐Bektaşi köyü 23 ocağa bağlı taliplerden oluşmaktadır. İl
merkezindeki Büyükdere, Emek, Gökmeydanı, Göztepe, Gültepe, Gündoğdu (Takkalı), Kurtuluş,
Yıldıztepe mahalleleri de kırsaldan ve diğer illerden (Diyarbakır, Erzurum, Erzincan, Sivas,
Tunceli gibi) göç etmiş Alevi inançlı taliplerin yaşadığı yerlerdir. İl merkezinde bir adet olmak
üzere Arslanbeyli (Sücaaddin), Avdan, Büyükyayla, Karatepe, Kaymazyaylası, Salihler, Yeşilyurt,
Yörükkırka köylerinde ve Doğançayır beldesinde cem evi mevcuttur. Dedeler bu cem evlerinde
taliplerinin hizmetlerini görmektedirler.
Eskişehir’de Alevi‐Bektaşi inanç yapısına bağlı yaşayan taliplerin bulunduğu köyler:
Alpu: Göçeoğlu, Sarıkavak, Yayıklı (Koşmat)
Mahmudiye: Kaymazyayla, Topkaya, Yeşilyurt
Merkez‐Odunpazarı: Akçakaya, Aşağıçağlan, Aşağılıca, Avdan, Ayvacık, Gülpınar
(Mamuca), Harmandalı, Karatepe, Kargın, Kayacık, Kayapınar, Kuyucak, Musalar, Sarısungur,
Yahnikapan, Yenisofça, Yörükkırka, Yukarıçağlan, Yukarıkartal,
Merkez‐Tepebaşı: Gündüzler, Karagözler, Kavacık
Sarıcakaya: Beyköy
Seyitgazi: Akin, Aslanbeyli, Büyükdere, Büyükyayla, Çürüttüm, Doğançayır (Belde),
Erikli, İkizoluk, Karacalık, Salihler, Yarbasan, Üçsaray, Şükranlı (Balören)
Eskişehir’de yaşayan Alevi‐Bektaşi inanç yapısındaki taliplerin bağlı olduğu ocaklar:
Garip Musa Sultan, Ali Koç Baba, Arzumanlı, Baba Mansur, Cibali Sultan, Hacı Ali
Turabi, Hamza Şeyh (Şah Hamza), Hasan Dede, Hıdır Abdal, Hızır Samut, Hüseyin Gazi, Kızıldeli,
Koçu Baba, Öksüz Ali Baba, Pir Ahmet Efendi, Pir Sultan, Seyyid Battal Gazi, Seyyid Cemal
Sultan (Kemal Sultan), Sultan Söylemez, Sucaeddin Veli (Şecaaddin Veli), Şah Ahmet Veli
Sultan, Şah İbrahim Veli, Üryan Hızır1
Suyun Kutsallaşması ve Türk Kültüründe Suyun Önemi
İlkelden moderne bütün insanlık, totemden tanrıya varıncaya kadar güneş, ay,
yıldız, ateş, su, toprak, ağaç, hayvan başta olmak üzere kutsal saydığı kültlere büyük
bir saygı duymuştur. Bu bağlamda birçok rit veya ritüeller ortaya çıkmıştır. Kutların,
kültlerin devamı için adaklar adanmış, kurbanlar verilmiş, yaptırımlar ve kanunlar
koyulmuştur. Uymayanlar cezalandırılmış, kutsala hoş görünmeye çalışılmıştır.
Kutsalın oluşumunda ilk çağlarda ne dine ne de tanrıya rastlamaktayız. İnanma
ihtiyacından dolayı ortaya çıktığını görmekteyiz. Belli bir bağlam ve koşulda “kutsal”
olan başka koşullarda “kutsal” olmayabilmektedir. Kutsalın ancak totemik yapıda
1
Coşkun Kökel’in (2004) çalışmasıyla karşılaştırılmıştır.
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
484
anlaşılabileceğini savunanlar olsa da Pritchard (1999:78‐79) bunu “mana” ve “büyü”
diye adlandırmaktadır.
Kut, kutsal, kutsi Latince’de “sacrum”, İngilizcede “luck, sacred, holly”
manasında kullanılmaktadır. Bu kelimeler Hint‐Avrupa diline ait “sak” kelimesinden
türemiştir. Arapça “kuds” kelimesi bu manada mübareklik, kudsilik, nezafet, pak
olmak, noksanlardan uzak olmak olarak kullanılır. Türkçe’de “kut, kutluğ, ıduk, yagış”
kutlu, kutsal bağlamında çeşitli kültler için kullanılan terimlerdir. Tanrı’ya adanmış
olan, tanrısal olan; tapınılacak olan ve yolunda can verilecek kadar sevilen, kutsi,
mukaddes anlamındadır.
Eliade, (1991:7) kutsalı doğaüstü gerçeğin dünyamız dışında doğaüstü
nesneler arasında ortaya çıkışı olarak değerlendirir.
Sular sadece ruhların ve kutsal güçlerin yeri olarak gösterilir. Bazı ruhlar bir göl, bir
nehir, ya da bir dağ olarak yaşayabilir. Daha geniş bir otorite kurmak isteyen birçok tanrı ayrı
olarak bahsedilebilir. Tanrıların sular üzerinde hüküm sürdüğü güçleri daha genel bir tarzda
benzer olarak yaygındır. Suyun cinsellikle birleştiğini görmekteyiz. Suları erkek ve tarıma
elverişli toprakları dişidir. Birlikte onlar anne ve babadır. Yunan’da nehirler kesinlikle erkektir
ve fırtına ve yağmur tanrıları gibi bir boğanın özelliklerine sahiptir. Hayati bir kural olarak, su
insanların hastalıklardan korunmalarına ve ölümü uzak tutmalarına izin verir (Rudhardt,
1987:355‐356).
Su iki anlamlı olabilir. Sıvı olarak, saf bir yokluğu ya da tanrılar tarafından
kullanılan şekilsiz bir maddeyi sembol eder. Olumlu bir işlevi yerine getirebilir. Yıkanır,
çözülür ve temizlenir. İnsan yaşamında esas olarak ve bitkilerin büyümesi için gerekli
olarak su, yaratıcı güce benzer olarak üretken ve hayat veren niteliği temsil eder. Bu
yüzden ilahi ve kutsaldır. Ayrıca olumsuz bir rol oynama yeteneğine de sahiptir.
Tanrılar onun dalgalarını yıkıcı güç olarak kullanırlar. Kendi içinde aktif olarak ister
kutsal ister canavar gibi olsun, su şeklini aldığı her şeyi aşındırır ve kendi içindeki
uyumsuzlukta bu üstünlükleri imha etmeye yönelir. Netice itibariyle, nehirler ve
denizler bir ülkenin dış hatlarını çizmede katkıda bulunurlar, bu yüzden suların
bölünmesi kozmik düzeni tanımlamada yardımcı olur. Bununla birlikte suyun tasviri
tek anlamlı değildir. İçinde şekil aldığı bütün mitler düşünülmeden o asla tercüme
edilemez (Rudhardt, 1987: 357‐358).
Gök‐Tanrı, onun niteliklerini almadan çok evvel dahi, Allah’a benzetilmiştir. Gök‐
Tanrı’nın hayattaki uzantısı olan kut, tanrının lütfu oldu; onun emri olan yarlık, şefaat veya af
oldu. Paganizmin tanrıları veya şeytanları, cinlere ve perilere benzetilir veya kültleri bir din
ulusunun üzerine aktarıldı. Roux, Kitab‐ı Dede Korkut’ta bulunan dağ, su ve ağaçları kutsal üçlü
olarak alır ve bunun Türk “paganizm”ini oluşturduğunu ve nedenle önemli bir eser olduğunu
söyler (Roux, 1994 : 31‐32).
Iduk “kutsal, adanmış, serbest bırakılmış” anlamındadır. Bu bağlamda suyun
kutsiyetiyle Türklerde “ıduk yer sub” ortaya çıkmıştır. Tengri ile beraber hareket eder. Halkı
korur, tehlikeli anlarda halkı uyarırdı (Roux, 1994 :111). Ögel, (1995:315) Türk geleneklerinin
kökünü suyun tuttuğunu ve her şeyin ona dayandığını belirtir. Yeryüzündeki canlılığın
sağlanması için suya ihtiyaç vardır. Bu bağlamda Göktürkler, yer‐su inanışına büyük önem
vermişlerdir. Onu kutlulaştırmışlar ve ona kişilik vermişlerdir. “Tanrı türkün yeri ve suyu
sahipsiz kalmasın diye”, Kağanları, Türk milletinin üzerine getirip koyuyordu. İyi vazife
yapmayanları Yer ve su’lar cezalandırıyor. Bu “vatan” ve “devlet anlayışı”nı göstermektedir.
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
485
Divanü Lugat‐it Türk’te de çeşitli Türk havzasında su ilgili inanışlara rastlarız. “yat” bir
tür Kamlıktır. Belli taşlarla yapılır. Böylelikle yağmur ve kar yağdırılır, rüzgar estirilir. Kaşgarlı
Mahmud, Yağma ülkesinde şahit olduğu bir olayı anlatır: Yaz mevsiminde yangın çıkar. Bu
şekilde kar yağdırılır ve yangın söndürülür. (Atalay, 1992:3) Yağmur yağdırmak mesleği olan
Kara Nogoy Camgırçı’dan Manas Destan’nda bahsedilmektedir. Fakat mesleğini nasıl icra ettiği
hakkında bilgi yoktur. İsmi, taşıyla yağmur yağdıran anlamındadır (Yıldız, 1995:542, R.7/30).
“Yul” kelimesi pınar, su kaynağı olarak kullanılırdı (Atalay, 1992:4). “Suw” kelimesi su
anlamındadır. “Suw birmeske süt bir = su vermeyene süt ver”. “Sana kötülük edene sen iyilik et,
çünkü senin iyiliğin onu sana köle yapar.” şeklinde nasihatler verilir (Atalay, 1992: 129).
Dede Korkut Kitabı’nda bulunan Oğuznameler’de de su ile ilgili inanmalara
rastlamaktayız. Boğaç Han’ın annesi adak verirken “Kuru kuru çaylara su saldum” der (Ergin,
1997: 87). Oğlunun kaybolduğunu duyan anne “ Akar senün sularun Kazılık Tağı/ Akar iken
akmaz olsun” diye beddua eder (Ergin, 1997:89). Aynı destanın sonunda Dede Korkut
Oğuznamesini düzerken “Kaba ağacun kesilmesün, kamın akan görklü suyun kurımasun” diye
dua eder (Ergin, 1997: 94). Deli Dumrul hanımından can dilemeye gittiğinde hanımı ona canını
vermek ister. Deli Dumrul bütün mal varlığının kendisine helal olduğunu söyler. Yeniden
evlenebileceğini de söylediğinde hanımı kocasına:
Karşu yatan kara tağları
Senden sonra men neylerem
Yaylar olsam menüm gorum olsun
Sovuk sovuk sularun
İçer olsam menüm kanum olsun (Ergin, 1997:183) diyerek ona olan sadakatini belirtir.
Kutadgu Bilig’de su kutsal sayılmış ve bilgiyle beraber kullanılmıştır:
Bilgilinin sözü yer için su gibidir,
Suyunu akıtırsa yerde nimet biter.
Biligsiz kişinin gönlü kum(sal) gibidir,
Irmak girse dolmaz, ot, yem bitmez. (Dilaçar, 1995:102)
Yine beylerin sözleri ve nasihatler suya benzetilmiştir:
Kişinin gönlü bir bahçedir, onu yaşatan su,
Beylerin sözü ile iyi savlarıdır. (Dilaçar, 1995:113)
Manas Destan’ında büyü, sihir, tılsım ile ilgili olarak çok az bahis geçmektedir.
Kanıkey’in kargışın tutmaması için, eşine tavsiyesi, beddua eden Akılay’ın evine gidip, sarı
suyunu –idrarını‐ dökmesidir (Yıldız, 1995:278). Er Töştük yer altına iner ve dört Mamit’e
rastlar. Bunların her biri olağanüstü güçlere sahiptir. Bunlardan biri geyikten hızlı koşar, biri
yeri dinler, biri uzağı görür ve biri de denizleri içebilir. Yer altının hakimi Kök‐döö, yedi başlı
cadıdır. Er Töştük’ün atının suyun dibinden çıkardığı “Kazan” ile öldürülür. (Boratav, 1995:252‐
253)
Ev ve kentlerin sulak yerlerde kurulması arkasından suya olan saygıyı getirmiştir.
Onlar, “Baba evinin suları”dır. Bu çok eski Türk inanışları, Anadolu’da çeşitli şekillerde görülür.
Kuzey Türklerinde “koca evine gelen geline, kocanın evine ait akarsular ile kaynaklar
gösterilirdi. Koca kütüğüne geçmiş olan gelin, sulara çeşitli saçılar yaparak, saygıda bulunurdu”
(Ögel, 1995:316). Ankara’nın Elmadağ ilçesinde evlenen kız koca evine gireceği zaman kapı
önüne konulmuş su dolu testiyi ayağıyla teperek kırar. Bu, testi içine hapsedilen suyun ıduk
bağlamında özgür bırakılması, evliliğin su gibi temiz ve bereketli olması anlamındadır.
Su, mağarada cereyan eden çok sayıdaki efsanede söz konusu edilir. Ayrıca ağaca
dayandırılan efsanelerde de su vardır. Nehir ağızlarından, bir gölün ortasından, bir denizin
geçilmesinden söz edilir. Kökleri altından “sonsuz bir dalga yükselir”, gıdasını sudan alır. Bir
Altay metni şöyle anlatır: “bir insanın doğması gerektiğinde, Bay Ülgen oğluna bir emir verir ve
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
486
oğlu bu emri yerine getirir. Ataların isteği üzerine doğum yapma işini bir meleğe aktarır ve bu
melek hayati gücünü bir gölden alır, yeni doğanı yanına getirtir, tüm yaşamı boyunca ona
yardım eder”. Çağdaş öykülerde su yerini süte bırakır. Çeşitli dinlerde, erkil rol oynayan içinde
tohum barındıran suya büyük önem verilmektedir. Efsanelerde, bir genç kadın tarafından
yutulan bir damla su veya bir dolu tanesi onu hamile bırakabilir. Alevi‐Bektaşi inancında, ab‐ı
hayatı içen kişi sonsuzluğa erebilir. Mezarın bir su yolu veya kaynağa yakın olması tekrar dirilişe
yardımcı olur (Roux, 1994: 145‐146).
Tahtacılar arasında içine cin girmiş veya cin çarpmış kimseleri, delileri iyi etmek için bir
suya kurban kesilir (Yörükân, 1998: 254). Bu inanış Anadolu’nun birçok yerinde
yaşatılmaktadır. Yüzyıllardır Türk inanışında su başında kurban kesme, and içme, elini kana
bulama inanışı vardır (Ögel, 1995:330).
Eskişehir Türkmen Alevilerinde Suyla İlgili İnanış ve Uygulamalar:
Eskişehir Alevi‐Bektaşi inanç yapısı üzerine yaptığımız çalışmalar sırasında Odunpazarı,
Tepebaşı, Alpu, Mahmudiye, Sarıcakaya, Seyitgazi ilçelerine bağlı 42 köy ve il merkezindeki 8
mahallede 23 ocağa bağlı Alevi‐Bektaşi inanç yapısına bağlı taliplerin yaşadığı tespit edilmiştir.
Ancak bu çalışma, bölgenin tamamını kapsamamakla birlikte il merkezindeki cem evinde,
Avdan, Yörükkırka, Arslanbeyli köylerinde ayin‐i cemlere girilmiş, Garip Musa, Hüseyin Gazi, Pir
Ahmet, Hıdır Abdal, Sücaeddin Veli, Kemal Sultan, Öksüz Ali Baba, Ali Koç Baba (Erdebilliler)
ocaklarının dedeleri ve talipleriyle görüşmeler yapılmış, suyla bağlantılı olarak ayn‐i cem,
muharrem ayı, tekke‐türbe‐ziyaret ritüelleri gözlemlenmiştir. Bu üç nokta çalışmamızın
temelini oluşturacaktır.
“Yol bir, sürek bin bir” düsturunca uygulamada farklılıklar arz etse de Alevi‐Bektaşilik
içerisinde temel ritüel olarak ayin‐i cem ritüellerini görmekteyiz. Ayn‐i cem ritüelleri ikrar,
görgü, dar, müsahiplik ritüellerinden oluşmaktadır. Bu ayin‐i cemler ise on iki hizmet2
(on iki
imam hizmeti) üzerinden yürütülmektedir. Ayin‐i cemler, Alevi‐Bektaşi inanç ritüellerinin
toplamıdır. Çeşitli ocaklara bağlı olarak isimleri farklılık gösterse de Eskişehir Alevi‐Bektaşi
inanç yapısı içinde ayin‐i cemlerde görülen ritüeller şu şekilde sıralanabilir:
“Eşik niyazı, küskün‐dargın sorgusu (Abdal Musa), tövbe (estağfurallah), çerağ (delil),
car (süpürge), Selman suyu (ibrik), el suyu, sır suyu, yürek/böğrek, seccade, görgü, ikrar,
dardan indirme, mihraçlama, kırklar semahı, tevhit, istek semahlar, hizmet bağlama ve garipler
semahı, saki (şerbet), can baş lokması, ağız tatlılığı, sakka suyu, kurban, sofra”
Alevi‐Bektaşi ayin‐i cemlerini baştan sona aktarmak çalışmamızın sınırlarını
aşacağından sadece suyla bağlantılı ritüelleri aktaracağız. Alevi‐Bektaşi inanç sistemi içinde
ritüellerin gönülden inanılarak ve saygı içinde yapılması çok önemlidir. Bu nedenle dede
karşısında darda durmak (Mansur darı, Fazlı darı, Nesimi darı ve Fatma darı) saygı göstermenin
delilidir.
2
Örneğin Garip Musa ocağına bağlı taliplerin yaşadığı Mahmudiye’ye bağlı Topkaya,
Yeşilyurt gibi köylerde on iki imam hizmeti şu sırayla yürütülür: Car‐Post‐Lokma Sahibi‐Selman
Suyu‐Yürek Böğrek‐Niyaz/Meze‐Üç Düvaz‐ı İmam‐Üç Bacı‐Büyük Dua (Cem birleme)‐
Mihraçlama (Geldi Cebrail Çağırdı)‐Garipler semahı‐Sakka suyu
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
487
Fatma Dârı:
Bir gün Peygamber Efendimiz,
torunlarıyla ilgilenirken onlardan su ister. İki
kardeş Hasan ile Hüseyin yarışa başlar. Hüseyin
su getirirken hızlıca koşarken sol ayağının
başparmağını taşa vurur, kanatır. Dedesine suyu
getirir. Dedesinin suyunu içmesini beklerken,
kanayan ayağını göstermemek ve dedesi Hz.
Muhammed’i üzmemek için sağ ayağıyla sol
ayağını mühürler. Bugün dört dârdan biri olan
Fatma Dârı ile adlandırılan dar bu anıyı
yaşatmak için devam ettirilir. (K.1) (Bozkurt
2009: 106) Bu nedenle dede huzurunda sol ayak
başparmağının üzerine sağ ayağın başparmağı
konulur eller göğüste bağlanarak ayakta durulur.
Resim‐1: Avdan köyü cem evi, Car
hizmetinden sonra hizmetçi Fatma darında
Hz. Fatıma’nın doğumu ve Hz. Ali ile
evliliğiyle Hz. Muhammed’in ve peygamber
soyunun devamının sağlanması Miraç olayıyla
birleştirilir. Hz. Peygamber Miraç’ta Cebrail’in
cennetten getirdiği bir elmayı yer ve evine
döndüğünde Hz. Hatice ile bir araya gelir. Hz.
Hatice, Fatıma’ya hamile kalır. Evde yalnızken
Fatıma ile konuşur. Fatıma, “kesilmiş, ayrılmış”
anlamındadır ve bu soydan gelenler cehennem ateşinden arındırılmıştır. Hayız görmez ve
tertemizdir. Bu nedenle Hz. Ali ve Hz. Fatıma peygamber soyunun devamını sağlamıştır. On iki
imamlar ve sonra gelen dedeler bu soydan kabul edilir. (K. 1) Bu nedenle kutsal bir suyla
hamile kalan Hz. Hatice ve ondan gelen Hz. Fatıma ile kutlu yol secereye bağlanmıştır. Dedeler
bu nedenle maddi ve manevi anlamda çok önemli bir makama sahiptir.
Selman Suyu (İbrik) Ritüeli:
Bu hizmet Avdan köyünde Sücaeddin Veli, Pir Ahmet Efendi, Kemal Sultan, Hüseyin
Gazi ocaklarının dedelerinin bir arada gerçekleştirdikleri ayn‐i cemden örnek alınarak
sunulacaktır.
Ayn‐i cemlerde car (süpürge) hizmeti görülüp meydan temizlendikten sonra yapılan
hizmet Selman suyu (ibrik) ritüelidir. Bir erkek ve bir bacı tarafından yerine getirilen hizmet
sembolik olarak abdest yani tarikat abdestidir. Bu hizmetleri yerine getiren canlar ikrarlıdır.
Burada belirtmek gerekir ki ayn‐i cemlere katılan tüm canlar şeriat abdesti alarak ceme
girerler. Selman suyu cem sırasında sembolik olarak alınan bir abdesttir. Cemden önce küskün‐
dargın sorgusundan geçen canlar manevi olarak iç temizliğin yapar ve abdest ile de dış temizliği
sağlarlar. Er kişinin elinde ibrik ve leğen, bacının elinde ise havlu vardır. Meydanda oluşturulan
kırklar halkasına dededen başlayarak su gezdirilir ve erin arkasından bacı havlu tutar. “Destur
pirim!” dedikten sonra şu duvazı okuyarak hizmeti yerine getirir:
“Bari hüda birliğini seversen
Ol Muhammed Mustafa’ya bağışla bizi
Farz oldu Resul’ün hakkında beyan
Aliyel Mürtezaya bağışla bizi
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
488
1.imamımız Şah‐ı Vilayet
2.imamımız Hasan’a okunur ayet
3.imam Hüseyinden ola hidayet
4.imam Zeynel’e bağışla bizi
5.imam Bakır
6.imam Cafer Sadık
7.imam ol Musayi Kazım
8.imam Ali Rıza’ya bağışla bizi
9.imam Muhammed Tagı
10.imam Aliyyel Nagi
11.imam Hasan Ali Asgeri
12.imam Hatayı Mehdiye bağışla bizi”
Resim‐2: Avdan köyü Selman suyu (ibrik) ritüeli
Halka dolaşıldıktan sonra meydanda dururlar. Birbirlerine de su döktükten sonra:
“Bişmişah Allah Allah!
Ben Gulami Haydariyem. Adudan etmem Hayfu pak.
Çünkü bu hizmette üstattır bize Salman‐ı Pak.
Resim‐3: Selman Suyu (K.2, K.3)
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
489
Bercemali Muhammed, kemal İmam Hasan, İmam Hüseyin, İmam Ali’yi bir bilenler
versin Muhammed'e candan salavat. Allahumme salli alâ seyyidina Muhammed ve alâ Ali
seyyidina Muhammed.” (K.2, K.3)
dedikten sonra dede de onlara dua verir:
“Allah Allah, hizmetiniz kabul muradınız hasıl olsun. Cümle evliya, enbiya, nebi,
Horasan pirleri, daim erenlerin himmetleri üzerinize hazır nazır olsun. Selman‐ı Pak
hazretlerinin hidayeti üzerinize olsun, hizmetiniz kabul olsun, gerçekler demine devranına hü!”
Bu hizmetten sonra tekbirlerle çerağ (delil) uyandırılır.
Sır Suyu Ritüeli:
Sır suyu ritüeli, Eskişehir yöresinde Hacı Ali Turabi ocaklarının uyguladığı bir ritüeldir.
Sır suyu ritüeli ile sunulan sırsuyu insanın içsel arınmasını temsil etmektedir. Salavat getirerek
bacı su dolu kabı ve boş kabı dedenin huzuruna getirir ve suyu boş kaba doldurur. Dede suyu
içer. Dedenin yanındakiler de suyu içer ve serçe parmaklarını suya batırır. Bacı suyu alır ve
dedenin yanındaki ocaklığa gaip erenler hatırına üç defa su atar. Bacı sonra ocaklığın diğer
tarafındaki rehber postuna gider, sır suyunu oraya ve halkanın tamamına sunar. Sunum
sırasında dede ve yanındakiler dualama yaparlar. En son kabı dedeye getirince dede kabı alır ve
sır suyu hizmetini gören bacıya da sudan içirir. Sır suyu hizmetini gören sonra meydana çıkar ve
dede duayı verdikten sonra hizmet biter.
İkrar Ritüeli ve Şerbet:
Evli bir çiftin Aleviliğe girişi
ve ocağa talip oluşu ikrar ritüeli ile
yapılır. İkrar ritüeli rehberin
(meydancı) yönlendirmesiyle
tarikata bir koç getirir gibi yapılır.
Talipler meydana dedenin
huzuruna getirir ve dede gönül
rızalığı ile ve diğer canların
şahitliğiyle dualayarak talipleri
tarikata bağlar. Bir bardak şekerli
suyu cennetten gelen Kevser suyu
niyetine dualayarak taliplere içirir.
Bir örtü altına alarak tarıktan veya
pençeden geçirerek erkanı
tamamlar.
Resim‐4: Avdan köyü cem
evi, ikrar ritüeli ve şerbet
Saki (Şerbet) Ritüeli ve Dolu:
Alevi‐Bektaşi ayin‐i cemlerinde yer alan on iki hizmetten biri de saki hizmetidir. Ayin‐i
cemlerde saki hizmetine, şerbet hizmeti de denir. Şekerli su veya meyve suyu da olabilen
şerbet ayin‐i cemde toplanan herkese ikram edilir. Hizmet sırasında dede şerbeti ister. Hizmet
edecek can şerbet dolu kabı alarak meydana gelir. Dede gülbengini okuduktan sonra şerbet
dağıtılır, dağıtım işi bittikten sonra hizmetli tekrar meydanda dara durur. Canlardan helallik
ister, çünkü eşit dağıtım gerçekleşmemiş olabilir. Topluluk “Allah, eyvallah!” dedikten sonra
dede dua verdikten sonra hizmetli meydandan ayrılır.
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
490
Resim‐5: Avdan köyü cem evi, Sakka suyu ritüeli
Salihler köyünde Erdebil süreğini sürenler Ali Koç Baba taliplerinde dolu hizmeti
vardır. Musahip cemine sadece musahipliler girebilmektedir. Eşli olarak musahip
olunabilmektedir, eşi ölenler de musahiplikten düşer ve yine ceme giremezler. Cem için
toplanıldığında yemek yenir, yemekten sonra Kur’an‐ı Kerim okunur. Ardından hizmet başlar.
Dolu hizmeti yapılır. Dualar ve gülbanklardan sonra dolu hizmetinde şerbet dağıtılır. Dolu
hizmeti sırasıyla Muhammed Ali dolusu, üçlerin dolusu, yedilerin dolusu, on iki imamların
dolusu, kırkların dolusu ve sunaların (Hakk’ın evliya kulları) dolusu şeklindedir. Altı kez
aşamada dolu hizmeti gerçekleşir. Her birinde şerbeti dağıtan bacı hangi doluyu verdiğini
şerbeti alana söyler. Şerbeti alan da dolunun niteliğine göre:
“Eyvallah erenler hü
Üzerimize geldi (sunaların) dolusu
(Sunaların) dolusunu içelim (sunaların) aşkına
Muhabbetimiz aşkına” der. Yanındakiler “Aşk olsun!” der. Üç yudumda şerbeti içer.
Şerbeti dağıtan bacı içen kendisinden büyükse elini öper, küçükse elini öptürür. Bardağı alıp
geçer. Sonra şerbeti içen yanındaki üç kişiyle sefalaşır. Şerbeti dağıtan geçmeden sefalaşma
yapılmaz. Sefalaşanlar elleriyle tokalaşıp bir kere omuzlarına çapraz gelecek şekilde
niyazlaşırlar.
Sakka Suyu Ritüeli:
Alevi‐Bektaşi ayin‐i cemlerindeki bir başka hizmet sakka suyu ritüelidir. Hz. Hüseyin’in
Kerbela’da susuz şehit oluşunun anısına cemdeki tüm canlara sunulur. Sakka hizmeti
görecekler ellerinde sularla meydanda durur ve biri şu duayı okur:
“Tüm canlıları sudan yarattın, Allah her isteyen şifa ver! Selamullah ya İmam Hüseyin,
ve ala Ali İmam Hüseyin!”
“Lütfuna muhtacız, eyle ihsan ya Hüseyin
Derdimize senden derman, eyle derman ya Hüseyin
Gayrıya muhtac eyleme sevenleri el‐aman
Sen medet kıl bizlere her dem ya Hüseyin
Yüzbin kere lanet olsun o sapıtmış güruha
Ahdı bozup şehit kıldılar, onlar seni ya Hüseyin
Güzel ismin hakkı için zikredeni darda koyma
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
491
Esenlik ver yaşlı gözle ağlayana ya Hüseyin
İznin ile su getirdim aşkına vermek için
Aşkınla içenlere kıl ab‐i hayat ya Hüseyin
“Bercemali Muhammed, Kemal‐i İmam Hasan,
Şah Hüseyin, Ali‐ra Ehlibeyitine salavat ”
Dedeye suyu götürmeden önce:
“Geçmisiz biz can‐ü baştan erenler aşkına
Can gözü dem‐be‐dem Hakk'ı görenler aşkına
Kerbela'da su su diye can verenler aşkına
Gözüm yaşın sebil ettim için İmam Hüseyin aşkına
Aşk olsun içenlere, rahmet göçenlere, lanet
Yezid'e” der. “Ve sekahül rabbehüm şaraben
tahura!” (İnsan Suresi: 21) söyleyerek dualar ve
“Kerem ya Ali sakka Hüseyin, kerem ya Ali sakka
Hüseyin, kerem ya Allah, ya Muhammed, ya Ali!”
diyerek suyu dedeye teslim eder. Dede suyu
dualadıktan sonra “Mürşit parmağını suya daldırdı,
bir katresi bin şeytan öldürdü.” der ve kabın etrafını
dede üç kere “Sakkahüm ya Hüseyin” diyerek niyaz
ederek mühürler. Birden fazla kapta su varsa
birbirine karıştırılır. Dede ya da dedeler suyu ayin‐i
cemde hazır bulunanlara göstererek içerler ve diğer
canlara da su dağıtılır. Bu esnada mersiyeler okunur.
Mersiye bittikten sonra sakka suyunu dağıtan
hizmetli “Selamullah ya Hüseyin!” diyerek sudan
avuç avuç ayin‐i cemde bulananların üzerine serper,
onlar da ellerini açarak sudan almaya çalışır ve
yüzlerine sürerler. Bu Hz. Hüseyin’nin acısını
paylaşmak ve onun şefaatine nail olabilmek için
yapılır. Hizmet bittikten sonra su dağıtımında
yardımcı olanlar meydanda dara dururlar ve dede
dualadıktan sonra hizmet sona erer.
Resim‐6 : Sakka suyu ritüeli sonunda
“Selamullah Ya Hüseyin! Kıl şefaat ya Hüseyin!”
Muharrem ve Su
Alevi‐Bektaşi inanç sistemi içinde Kerbela’da Hz. Hüseyin ve 72 kişinin şehit edilmesi
nedeniyle 1 Muharremden itibaren 12 gün oruç tutulur. Muharrem ayı gelmeden önce 3 gün
de Ebu Müslim orucu tutulur. Toplamda 15 gün oruç tutulur. Muharrem ayının 10. günü aşure
pişirilir. 12. gün ise Zeynel Abidin’in Kerbela’dan sağ kurtuluşu nedeniyle kurban kesilir. Bu
oruç sırasında su (saf su) mümkün olduğu kadar az kullanılır. 15 gün boyunca Hz. Hüseyin
anısına su içilmez ya da çok az içilir. Rahatsızlığı olanlar başka gıdalarla su ihtiyacını karşılamaya
çalışır. Eskişehir’deki Alevi‐Bektaşi inançlı canlar her akşam cem evinde toplanıp Muharrem
yası (matem) tutarlar ve mersiyeler okurlar, “Vah Hüseyin” çekerler, Hz. Hüseyin aşkına göz
yaşı dökerler. Alevi canlar arasında “Hz. Hüseyin aşkına bir damla göz yaşı döken canı
cehennem ateşi yakmaz.” İnanışı çok hakimdir ve bu ritüellerin uygulanışına sıkı sıkıya bağlığın
temel noktasını oluşturur. Muharrem orucu tutulurken düğün, eğlence vb. yapılmaz. Bir canlıya
kıyılmaz, et yenilmez.
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
492
Kerbela Acısı
Kerbela üstünde kara bir duman
Kâfir Yezit’te yok din ile iman
Ehlibeyt çölde halleri yaman
Yetiş Şah‐ı Merdan nerdesin nerde
Kerbela çölünde Hüseyin darda
Kerbela çölünde kurulmuş çadır
Ehlibeyt yasta bu zulüm nedir
Yezit baş kesmeye orada hazır
Yetiş Şah‐ı Merdan nerdesin nerde
Kerbela çölünde Hüseyin darda
Bent vurdu kestiler Fırat suyunu
Yezit kesmek ister Ali soyunu
Darda kalmış Muhammed’in torunu
Tanrı’nın aslanı nerdesin nerde
Kerbela çölünde Hüseyin darda
Yetmiş iki kişiyile harbe girişti
Ehlibeytin yaşı kana karıştı
Hür şehit de geldi Hüseyin’e kavuştu
Eli Zülfikarlım nerdesin nerde
Kerbela çölünde Hüseyin darda
Duymazsın feryadı nerdesin nerde
Yoksa harpte misin Yemen’de çölde
Kerbela çölünde Hüseyin darda
Yetiş Şah‐ı Merdan nerdesin nerde
Kerbela çölünde Abbas’ın darda
Duymadın mı torunlarının sesini
Yetiş de sil gözlerinin yaşını
Yezit kesmek ister senin neslini
Eli Zülfikarlım nerdesin nerde
Kerbela çölünde Kasım’ın darda
Abbas’ım gidiyor su alsın diye
Kâfirler kolların kestiler niye
Ali Asker ağlıyor su diye diye
Zülfikar sahibi nerdesin nerde
Kerbela çölünde Hüseyin darda
Zeynep, Ümmü Gülsüm, Şeriban ağlar
Yas tutmuş başına karalar bağlar
Fatma Ana’m duymuş ciğerin dağlar
Nerdesin Şah‐ı Merdan nerdesin nerde
Kerbela çölünde Hüseyin darda
Gaybdasın kandildesin sırdasın
Ayanda gezersin göze perdesin
Torunlar ağlaşır dede nerdesin
Yetiş Şah‐ı Merdan nerdesin nerde
Kerbela çölünde Hüseyin darda
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
493
Yüzünü bürümüş kudretin nuru
Susuz şehit oldu içmedi suyu
Haydar‐ı Kerrar’ın en küçük oğlu
Yetiş Şahı Merdan nerdesin nerde
Kerbela çölünde Hüseyin darda
Kerbela üstünü bürümüş duman
Ehlibeyt susuz halleri yaman
Yetiş Şah‐ı Merdan zaman bu zaman
Tanrı’nın aslanı nerdesin nerde
Kerbela çölünde Hüseyin darda
Zehra’yım dayanmam böyle yaraya
Her gün ağlıyorum bahtı karaya
Kimler haber vermiş Fatma Ana’ya
Tanrı’nın aslanı nerdesin nerde
Kerbela çölünde Hüseyin darda (K.1)
Ziyaret Fenomeni ve Yağmur Duası:
Eskişehir Aleviliği içinde ziyaret kültünün çok önemli bir yeri vardır. Bölgede özellikle
Seyyid Battal Gazi, Sucaeddin Veli, Üryan Baba, Melikgazi (Doğançayır), Kırk Kızlar, Evsim‐Ersin
Baba, Pir Ahmet Kalburcu, Karakuz Tekke (Sobran), Türkmen Baba, Kemal Sultan, Hüseyin Gazi
gibi birçok ziyaret yeri vardır. Buralarla ilgili birçok inanış, uygulama, efsane ve memorata
rastlamak mümkündür. Bu türbe, tekke ve ziyaret yerleri özellikle Nevruz, Hıdırellez ve yağmur
dualarının olduğu dönemlerde tek tek ziyaret edilmektedir. Kurbanlar kesilmekte, toplu dualar
edilmekte, semahlar dönülüp yemekler yenmektedir. Her kişinin yemekten yemesine özellikle
dikkat edilmektedir.
Resim‐7: Kırkkız Dağı‐Doğançayır 31.10.2013 (Kırkkız ve Kırk oğlan ziyareti ve dilek
ağacı K.13)
Sücaeddin Veli’nin Kerameti:
Osmanlı ordusunda komutan olan Demirtaş Paşa, askerleriyle sefer sırasında yolu
Sücaeddin Köyü’ne düşer, köyde konaklamak ister. Sücaeddin Veli, kendisinden himmet
isteyen Demirtaş Paşa’ya yardım eder. Demirtaş Paşa, Sücaeddin Veli’yi ve dergahını fakir
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
494
zannedip hayıflanırken Sücaeddin Veli onu gezinmeye çıkarır. Çayırlık’a geldiklerinde Veli,
asasını yere vurur ve suyla birlikte arpa çıkar. Bunlara atlarına verir. Biraz daha ileride tekrar
asasını vurduğunda suyla birlikte su akar. Bunu da askerlere verir. Şimdi bu çeşmenin adı
Balpınarı’dır. Aynı kaynaktan gelmesine rağmen kurnalardan biri daha koyu renkte akmaktadır.
Şu an kapalı mekân haline getirilmiştir.
Demirtaş Paşa hayvanlara ve askerlere de şifa ister. Veli, arpa ile akan suyun şifalı
olduğunu, burada banyo yapılmasını söyler. Şimdi burası da “Sıtma suyu” olarak bilinmektedir.
Seyit Sultan Sücaeddin Veli’nin köyde yedi sene dua ettiği ve kerametlerine rastlandığı
yer vardır. Buruda çileli günler geçirdiği için buranın adı “Çille hane” olmuştur.
“Köyde yeterince su yoktur. yedi sene ibadet eden Seyit Sultan Sücaeddin Veli elini
kıbleye uzatarak: Gel, ya mübarek su.” diye emretmesiyle başparmak hizasından su gelmiştir.
Köyde kullanılan su buradan gelmektedir. (K.8)
Resim‐11:
Arslanbeyli (Sücaeddin
Veli) köyündeki sıtma
suyu
Sücaeddin
Veli’nin kendi
türbesinin içinde
kabrinde ayak ucunun sağında çocuğunun da makamı vardır. Çocuğu olmayan kadınlar burayı
ziyaret ederler ve anabacının (dedenin hanımı) eşliğinde Şücaeddin Veli’nin kabri etrafında
yedi defa dönerler. Sonra örtünün altından kadın göğsünün ucunu bu makamdaki küçük deliğe
tutar. Kadın göğsünün tutulduğunu hissederse çocuğunun olacağına hissetmezse çocuğunun
olmayacağına inanır ve anabacının verdiği suyu içerek oradan ayrılır. (K.3) Bölgeden birçok kişi
buradan çocuk sahibi olunduğuna kesin olarak inanmaktadır. Bu uygulamaları yapıp çocuk
sahibi olanlara da rastlanabilmektedir.
Resim‐9‐10: Sücaeddin Veli’nin ve çocuğunun makamı, Arslanbeyli köyü 31.10.2013
Evsim Baba ve Yağmur Duası:
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
495
Evsim ve Ersin Baba’nın Seyit Battalgazi’nin uç beyleri olduğu inancı hâkimdir.
Mucizeleriyle buraya gelmişlerdir. Seyit Battalgazi bir keramet ister, onlarda iki üç adımda bu
dağa ulaşırlar: “Ersin ersin!” denildiği için bu şekilde isim konulduğu düşünülmektedir. (K.2) Bu
ziyareti Eskişehir civarında sadece Yörükkırka köyü halkı yapmaktadır. Yörükkırka köyü tamamı
Alevi inançlıdır. Köyde Pir Ahmet ve Sücaeddin Veli ocaklarının talipleri yaşamaktadır. Çamlıca
köyünden Türkmen dağına doğru tırmanıldığında 1623 metre yükseklikte Evsim ve Ersin Baba
tekkelerine ulaşılmaktadır. Bu tekkelerin aşağısındaki düzlükte etkinlikler düzenlenmektedir.
Her yıl haziran ayının son haftasında sadece Yörükkırka köyü halkı Evsim ve Ersin Baba’yı
ziyaret etmekte ve yağmur duası yapmaktadırlar. Evsim Baba ziyareti; konaklama, Evsim Baba
ziyareti, yağmur duası, kurban dualama ve tığlama, şenlik, semah ve sofra gibi ritüellerden
oluşmaktadır. Köy halkı dağda konaklamakta ve ziyaret bu şekilde 3‐5 gün sürmektedir. Evsim
Baba ziyaretinde köy halkı, Eskişehir il merkezinden ve şehir dışından gelenler, hatta yıllık iznini
bu tarihe göre ayarlayıp yurt dışından bile ziyarete katılanlar bulunmaktadır. Ziyaret sırasında
hasta çocuklarını buraya getirip burada konaklayanlar ve Evsim Baba ziyaretiyle iyileşmeyi
umanlar da bulunmaktadır.
Resim‐12‐13 : Evsim Baba ziyareti (Türkmen Dağı) ve yağmur duası
Alevi‐Bektaşi inanç sistemine bağlı ritüellerde özellikle Türkçe dua yapmaya özen
gösterilmektedir. Yağmur duası bu noktada çok dikkat çekicidir. Duanın hazırlık, dilek, yalvarma
ve bağlama diye adlandırdığımız bölümleri vardır. Zaman zaman İslam dini akidelerine bağlılık,
bazı yerlerde senkretik, bazı yerlerde seküler yapı görülse de Alevi‐Bektaşi inanç yönlü olarak
dua tamamlanmaktadır:
“Bismillahırrahmanirrahim
Ve ma erselnake rahmetellil alemin, Allah’ım bize yardım eden, içimize sinen ferahlık
veren, bol yararlı, her tarafı kaplayan, her tarafa akıp giden, her tarafı sulayan genel yaygın bir
yağmur ihsan eyle… Ey yüce yaratıcımız, bizim için ekinleri bitir, bizim için memeleri sütle
doldur. Bizi göğün bereketiyle sula, bize yeryüzünü ihsan eyle. Ey cömert kerem sahibi Tanrımız,
biz senden mağfiret dileriz, şüphe yok ki sen çok bağışlayıcısın, bize gökten bol bol yağmurlar
yağdır. Ey bağışlayıcı ve merhametli Rabbimiz, dünyanın sıkıntıları ile günahları ile, bunalan
ruhlarımızı, kararan kalplerimizi doğru yola ulaştır. Bizi senin ve sevgili Resul’ün aşkına
yaklaştır… Ehli beytin cefası, cırcırın sefası, Hz. Ali’nin fazlı ve kerimi hakkı için bizleri boş
çevirme. Amin bir hürmeti seydil mürselin vel hamdülillahi rabbil alemine FATİHA” (K.2)
Eskişehir’in diğer köylerinde de yaptığımız çalışmalarda tanık olduğumuz yağmur
dualarından aslında temel olarak pek bir fark yoktur. Örneğin Tandır köyünün yukarısındaki
Türkmenbaba tepesinin yamacında onun huzurunda 13 köyün bir araya gelerek toplu halde
gerçekleştirdikleri ritüeller Alevi ve Sünni inanıştaki köylerde temel olarak benzer
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
496
uygulamaların yapıldığının kanıtıdır. Toplu halde yüksekte bulunan bir yere çıkma ve orada
bulunan tekke‐yatır‐türbeyi ziyaret etme (ata ruhuna saygı), kurban kesip kan dökerek toprak,
ürün, oba üzerindeki tabuyu kaldırma, toplu halde yalvarma, toplu halde yiyecek paylaşımı gibi
ritüellerle yağmurun bereketi getirmesi beklenmektedir.
Resim‐14‐15 : Türkmenbaba yatırı ve yağmur duası (Tandır köyü)
Sonuç:
Eskişehir, Türkmen Alevilerinin yaşadığı önemli bir kültür havzasına sahiptir. Ayin‐i
cemler, muharremler ve tekke‐türbe‐ziyaret kültürü yoğun olarak yaşanmaktadır. Bölgede
Alevi ve Sünni köylerde özellikle hıdırellez, yağmur duaları, hacat bayramları kalabalık
katılımlarla gerçekleştirilmektedir. Alevi‐Bektaşi ritüellerinden ayin‐i cemlerde özellikle suyla
bağlantılı ritüeller canlı yer tutmaktadır. Tebliğimizde şu noktalara dikkat çekmek istiyoruz:
- Köylerden il merkezine ve diğer illere olan göç ve dedelerle olan irtibatın
zayıflaması nedeniyle ikrar verenlerin ve musahip tutanların sayısında çok önemli derecede
düşmeler yaşanmaktadır.
- Alevi‐Bektaşi ritüeli içinde gördüğümüz suyla ilgili sembolik dil aslında Türk
kültürünün Altay Yaratılış mitinden Dede Korkut’a Anadolu’nun hemen hemen her yerinde
benzer uygulamalara sahne olmaktadır.
- Alevi ve Sünni inanç yoluna bağlı insanlarımızın aslında dini farklı algılama
dışında günlük yaşamda neredeyse tamamen benzer uygulamaları yaptıklarına şahit
olmaktayız.
- Alevi‐Bektaşi inanç sistemindeki insanlara atılan iftiralara göre suyla
aralarının bozuk olduğu iddia edilse de aslında suya olan saygıları ve idareli kullanmaları
nedeniyle böyle bir haksızlığa uğradıklarına dikkat çekmek gerekir.
- Yağmur dualarında Alevi‐Sünni komşu köyler zaten birbirine ziyarete gittiği
gibi Muharrem ayı Alevi‐Sünni her iki kesimin de ortak uygulamaları yaptıkları bir dönem
olduğundan toplumsal uzlaşmaya hizmet etmesi açısından ortak ritüellerin teşvik edilmesi
(Muharrem yası, aşure gibi).
- Anadolu’da suyun kullanımı ve suya olan saygının Alevi‐Bektaşi inanç
sistemindeki ritüeller örnek alınarak eğitim sisteminde ve günlük yaşamda temiz kullanımına
özendirilmeli ve suyun önemi anlatılmalıdır.
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
497
KAYNAKÇA
Atalay, Besim (1992). Divanü Lugat‐it Türk Tercümesi, C. 3, TDK, Ankara.
Birdoğan, Nejat (1995). Anadolu ve Balkanlar’da Alevî Yerleşmesi, Ocaklar‐
Dedeler‐Soyağaçları, Mozaik Yayınları, İstanbul.
Boratav, Pertev Naili (1995). “Er Töştük Destanı ve Halk Masalı”, (Haz. Fikret
Türkmen), Manas Destanı Üzerinde İncelemeler, TDK, Ankara.
Bozkurt, Fuat (2009). Buyruk: İmam Cafer‐i Sadık Buyruğu, Kapı Yayınları,
İstanbul.
Dilaçar, Agop (1995). Kutadgu Bilig İncelemesi, TDK, Ankara.
Doğru, Halime (2005). XVI. Yüzyılda Eskişehir ve Sultanönü Sancağı,
Odunpazarı Belediyesi Kültür Yayınları, Eskişehir.
Eliade, Mircae (1991). Kutsal ve Din Dışı, İmge, Ankara.
Ergin, Muharrem (1997). Dede Korkut Kitabı‐I, TDK: Ankara.
Gölpınarlı, Abdülbaki (1998). Vilayetname (Menakıb‐ı Hünkar Hacı Bektaş‐ı Veli),
İnkılap, Ankara.
Hasluck, F. W. (1995). Anadolu ve Balkanlar’da Bektaşilik, Ant Yayınları,
İstanbul.
Kaplan, D. (2002). Fuat Köprülü’ye Göre Anadolu Alevîliği, (Yüksek Lisans Tezi),
Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Koç, Adem (2012). “Üryan Hızır Ocağı Taliplerinden Zehra Kayacık ve
Memoratlarının Etkisiyle Oluşan Nefesleri Üzerine”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli
Araştırma Dergisi, S. 63, ss.265‐296.
Kökel, Coşkun (2004). Eskişehir İli Alevî Bektaşî Köylerindeki İnanç Ritüellerinin
Sosyolojik Analizi, (Yüksek Lisans Tezi), Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü Sosyal
Bilimler Enstitüsü.
Köprülü, M. F. (1991). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Diyanet İşleri
Başkanlığı, Ankara.
Ocak, A. Y. (2010). Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, İletişim
Yayınları, İstanbul.
Pritchard, Edward Evans (1999). İlkellerde Din, (Çev. Hüsen Portakal), Öteki, Ankara.
Roux, Jean‐Paul (1994). Türklerin ve Moğolların Eski Dini, (Çev. Aykut Kazancıgil).
İşaret, İstanbul.
Rudhardt, Jean (1987). “Water”, The Encyclopedia of Religion, Ed. M. Eliade,
V. 15, New York.
Say, Y. (2009). Türk İslam Tarihinde ve Geleneğinde Seyyid Battal Gazi ve
Battalname, Eskişehir Valiliği, Eskişehir.
Yıldız, Naciye (1995). Manas Destanı ve Kırgız Kültürü ile İlgili Tespit ve Tahliller, TDK,
Ankara.
Yörükan, Yusuf Ziya (1998). Anadolu’da Aleviler ve Tahtacılar, (Haz. Turhan Yörükan)
Kültür Bakanlığı, Ankara.
Kaynak Kişiler:
Zehra Kayacık, 85, Erzurum‐Aşkale, Ev hanımı, 20.05.2012 tarihli görüşme (Üryan Hızır
Ocağı talibi) (K.1)
Mehmet Konuk, 62, Çiftçi, İlkokul, Yörükkırka köyü, (Talip rehberi) 17.08.2013 tarihli
görüşme (K.2)
Halk Kültüründe Su / Water in Folk Culture - 2013
498
Havva Karakan, 43, Ev Hanımı, İlkokul, Yörükkırka köyü, 17.08.2013 tarihli görüşme
(K.3)
Ali Demir Dede, Kemal Sultan Ocağı, Avdan, 20 Nisan 2013 (K.4)
Ali Garkın Dede, Pir Ahmet Efendi Ocağı, Avdan, 20 Nisan 2013 (K.5)
Ali Demir Dede, Hüseyin Gazi Ocağı, Avdan, 20 Nisan 2013 (K.6)
Ali Rıza Garkın Dede, Pir Ahmet Efendi Ocağı, Avdan, 20 Nisan 2013 (K.7)
Mehmet Demirtaş Dede, Sücaaddin Veli Ocağı, Avdan, 20 Nisan 2013 (K.8)
Hasan Ali Uzun, Zakir, Avdan, 20 Nisan 2013 (K.9)
Mustafa Kemal Demir Dede, Afyon, Alanyurt Köyü, Seyit Cemali Sultan Ocağı,
09.10.2013 tarihli (K.10)görüşme
Abidin Erol Dede, 68, Öksüz Ali Baba (Seyit Ali), Kütahya, Gediz, Şeyhler köyü,
09.10.2013 tarihli görüşme (K.11)
Kamber Uğur Dede, 80, Garip Musa Ocağı, Yahnikapan köyü, 27.10.2013 tarihli
görüşme. (K.12)
Muharrem Kök, 48, Memur, Ortaokul, Doğançayır, 31.10.2013 tarihli görüşme (K.13)
Kayıtlar
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder